Book: Rosliny lecznicze



Rosliny lecznicze

Zbiorowe

Rośliny lecznicze


Spis treści:

Wstęp

CZĘŚĆ OGÓLNA

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA: Charakterystyki roślin leczniczych

INDEKS CHORÓB WYSTĘPUJĄCYCH U LUDZI (wybór)

Atlas „Rośliny lecznicze” jest systematycznym zestawieniem wiadomości dotyczących większości rodzimych składników naszej flory, jak też obcych gatunków roślin, często u nas uprawianych, mających zastosowanie w ziołolecznictwie.

Atlas zawiera zasadnicze opracowanie 317 gatunków roślin leczniczych przedstawionych na fotografiach barwnych, z uwzględnieniem nazw w języku polskim i łacińskim. Dokonany został również niezbędny opis botaniczny każdej z tych roślin i podane siedlisko występowania, jak też wyszczególniony surowiec leczniczy z niej uzyskiwany, jego działanie i zastosowanie. Informacje o kolejnych 113 gatunkach roślin leczniczych są znacznie krótsze i również przedstawione na fotografiach barwnych.

Niniejsze opracowanie zostało sporządzone na podstawie książki pt. ROŚLINY LECZNICZE - ATLAS, wydawnictwa „Arkady” w 1993 r..

Opiniodawcy: prof. dr hab. Stanisław Marek oraz prof. dr hab. Dominik Fijałkowski.

Konsultanci: doc. dr hab. Barbara Mikolak, dr nauk med. Antoni Caban, dr nauk bot. Eugeniusz Panek.

Wstęp

Duże zainteresowanie społeczeństwa roślinami leczniczymi i stosowaniem leków ziołowych staje się coraz bardziej uzasadnione z uwagi na uzyskiwanie - zwłaszcza w krajach zachodnich (Niemcy, Francja) licznych pozytywnych wyników badań naukowych i klinicznych, potwierdzających doświadczenia i praktyki lecznictwa ludowego.

Nasz zespół autorski również to inspirowało w tworzeniu atlasu „Rośliny lecznicze", zawierającego opracowanie większości rodzimych składników naszej flory, jak też obcych gatunków roślin, często u nas uprawianych, mających zastosowanie w ziołolecznictwie, Stosowanie ziół jest terapią bezpieczną, bo nie wywołującą skutków ubocznych, a zarazem skuteczną w leczeniu wielu chorób, zwłaszcza u ludzi w podeszłym wieku i u dzieci. Szczególnie cenne jest wykorzystanie makro-, mikroelementów i witamin, zawartych w surowcach roślin łuczniczych, które zabezpieczają organizm przed wieloma schorzeniami i przyspieszają leczenie.

Atlas zawiera zasadnicze opracowanie 317 gatunków roślin mających zastosowanie lecznicze.

Dokonany został również niezbędny opis botaniczny każdej z tych roślin I podane siedlisko występowania, jak też wyszczególniony surowiec Ieczniczy z niej uzyskiwany, jego działanie i zastosowanie. Kompleksowość informacji zamyka przedstawienie każdej z tych roślin na fotografii barwnej. Informacje o kolejnych 113 gatunkach roślin leczniczych są znacznie krótsze, również poparte zdjęciami.

Zawarte w atlasie informacje mogą być przydatne osobom zainteresowanych poszerzeniem wiadomości o ziołolecznictwie. Atlas może mieć również zastosowanie w samokształceniu zwolenników tej metody leczenia, zawiera bowiem wiele Informacji o prostych sposobach przyrządzania leków ziołowych, i często można przecież pomóc sobie samemu w drobnych dolegliwościach, gdyż nie wszystkie niedomagania wymagają wizyty w gabinecie tokarskim. Stosując zioła można też wielu chorobom zapobiec, a przewlekle leczyć. Barwne fotografie z pewnością będą bardzo pomocne w identyfikacji roślin w terenie, a tym samym ułatwią zbiór surowca będącego terapeutycznym surowcem roślinnym.

Atlas ten - poprzez przedstawienie cennych i różnorodnych wartości preparatów roślinnych - uświadamia również Czytelnikowi konieczność ochrony zarówno pojedynczych roślin leczniczych jak i wszystkich elementów otaczającej go przyrody, której każdy z nas jest przecież integralną cząstką.

Jeżeli atlas ten, choć w niewielkim stopniu przyczyni się do zwiększenia stanu wiedzy o roślinach leczniczych i upowszechnienia niekonwencjonalnych metod leczenia, będziemy uważać, że osiągnęliśmy zamierzony cel.

Autorzy

CZĘŚĆ OGÓLNA

Z historii ziołolecznictwa

Od zamierzchłych czasów człowiek poszukiwał środków leczniczych do zwalczania gnębiących go chorób, utrzymania dobrej kondycji, poprawy swego wyglądu, również w celu zwiększenia odporności organizmu i przedłużenia życia. Tymi środkami były przede wszystkim różnorodne zioła rosnące w jego najbliższym otoczeniu, w których doborze kierował się wrodzoną intuicją i instynktem samozachowawczym.

O ziołolecznictwie dawnych czasów dowiadujemy się z różnych źródeł archiwalnych, np. z papirusa Ebersa, które świadczą o posiadaniu przez egipskich kapłanów bogatej już wiedzy o lekach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Cenne informacje na temat zielarstwa zawierają także święte księgi hinduskie Wedy i zielnik chiński Pen-King (sprzed 3000 lat p.n.e.). Do Europy wiedza zielarska przedostała się z krajów Dalekiego Wschodu i rozpowszechniła się głównie w Grecji i Rzymie. Wielu starożytnych uczonych (np. Herodot, Hipokrates, I Dioskurides) w swych obszernych dziełach starało się upowszechnić wiedzę z zakresu ziołolecznictwa. Ogromne zasługi dla rozkwitu antycznej nauki ziołolecznictwa miał także lekarz rzymski Klaudiusz Galen, Grek z pochodzenia, który był prekursorem tego kierunku w medycynie i twórcą wiedzy o postaciach leków (niektóre leki ziołowe do dziś noszą nazwę leków galenowych).

W dobie średniowiecza zielarstwem zajmowali się przede wszystkim zakonnicy (cystersi, benedyktyni, augustianie), którzy w ogródkach przyklasztornych uprawiali obce i rodzime, dziko rosnące rośliny łucznicze. Powstające w XVI i XVII w. ogrody botaniczne, także w Polsce, miały charakter ogrodów zielarskich. Autorami pierwszych polskich książek o ziołolecznictwie byli: Stefan Falimirz z Kobylina, Szymon z Toncza, Marcin Siennik, Marcin z Urzędowa (Herbarze). W 1613 r. powstał zielnik Szymona Syreniusa - największe dzieło tego typu w ówczesnej Europie (zawierało opis 765 roślin).

Pomyślny rozwój tej gałęzi wiedzy medycznej trwał do połowy XIX w., tj. do momentu rozpoczęcia produkcji leków syntetycznych, które na dugi czas skutecznie wyparły z użycia leki roślinne.

Po okresie zafascynowania chemioterapią nastąpił powrót do naturalnych środków leczniczych, stwierdzono bowiem, ze zastosowanie leków syntetycznych nie zawsze przynosiło spodziewane efekty. Zalety leków syntetycznych (łatwość nabycia, szybkość działania, wygodne ich użycie i stosowanie) nie są niestety w stanie przesłonić wielu zagrożeń, a więc pojawiających się powikłań i często trudnych do zlikwidowania skutków ubocznych, wywołanych niewłaściwym lub zbyt pochopnym przyjmowaniem tych leków. Leczenie natomiast preparatami i mieszankami ziołowymi, mimo konieczności długiego okresu ich stosowania, nie powoduje w organizmie człowieka żadnych gwałtownych zaburzeń metabolicznych. Obecne w ziołach substancje biologicznie czynne znajdują się w określonej równowadze i stosowane w kilkuskładnikowych mieszankach wykazują działanie wzajemnie uzupełniające się (synergizm). Wprowadzenie ich do organizmu ludzkiego nie powoduje akumulowania tych substancji, a w sytuacji nieznacznego nawet przedawkowania, szkodliwe ich działanie jest znikome. Wyjątek stanowią jedynie zioła zawierające substancje toksyczne, których użycie musi być bezwzględnie konsultowane z lekarzem fitoterapeutą. Właściwe dawkowanie i używanie leków ziołowych gwarantuje skuteczność ich działania, przy zastrzeżeniu, że spełnione będą dwa podstawowe warunki: systematyczność stosowania leczniczych preparatów roślinnych i wykazanie cierpliwości w oczekiwaniu na widoczne efekty.

Dziś. w XX w., może się okazać, że stosowanie naturalnych środków terapeutycznych, jakimi są m.in. zioła, to najwłaściwszy sposób leczenia chorób cywilizacyjnych. Ponad 3 miliardy mieszkańców naszego globu korzysta z osiągnięć medycyny tradycyjnej. Co trzeci obywatel USA, Francji czy Niemiec, a co druga osoba po sześćdziesiątym roku życia stosuje leki pochodzenia roślinnego. Być może, że stan wiedzy o lekach ziołowych nie jest jeszcze zadowalający, ale z roku na rok fitofarmacja jest bogatsza o nowe dane dotyczące surowców leczniczych i cennych substancji biologicznie czynnych, pomocnych w zwalczaniu, wielu chorób (choroby nowotworowe, wirusowe, bakteryjne, grzybicze). W ostatnich latach wyraźna stała się wręcz tendencja do stosowania leków ziołowych z arsenału zapomnianej medycyny ludowej, gdyż tylko niewielka liczba ziół jest wykorzystywana w lecznictwie oficjalnym. A rośliny lecznicze mogą być przecież źródłem wielu cennych leków otrzymywanych w laboratoriach naukowych, gdyż substancje naturalne zawarte w ziołach mogą być wykorzystywane do otrzymywania leków syntetycznych o podobnym działaniu. Właściwie potraktowane ziołolecznictwo mogłoby przynieść o wiele większe niż dotychczas korzyści, zwłaszcza w przypadku oficjalnego wprowadzenia do do lecznictwa otwartego i zamkniętego oraz traktowania na równi z chemioterapią. Nie powinno się unikać konfrontacji obu tych form terapii w medycynie.

Rośliny lecznicze w aspekcie ochrony przyrody

Jednym z ważnych zadań ruchu ochrony przyrody jest przestrzeganie obowiązujących ustaw i zarządzeń oraz rozwijanie działalności zmierzającej do ochrony gatunkowej poszczególnych elementów flory oraz miejsc ich występowania. W ostatnich dziesiątkach lat zasoby genowe przyrody ożywionej uległy gwałtownemu zmniejszeniu, zagrażającemu istnieniu wielu gatunków naszej flory. Jest to wynik różnorodnej działalności gospodarczej człowieka, ingerującego często zbyt radykałom i nie zawsze rozsądnie - w środowisko życia poszczególnych i Mimików roślin, jak i całych ekosystemów. Człowiek zaczyna bowiem tracić właściwy stosunek do otoczenia, ograniczając swe zainteresowanie roślinami jedynie w celu osiągnięcia maksymalnych korzyści materialnych, zapominając przy tym o szkodliwości wielu swoich poczynań, które mogą okazać się zgubne dla istnienia przyszłych pokoleń. Nie bez znaczenia jest na szaty roślinnej naszego kraju ma też niewłaściwe podejście wielu amatorów niedzielnych wycieczek za miasto, indywidualnie lub grupowo wyjeżdżających np. na grzybobrania, podczas których ładne okazy roślin są bezceremonialnie zrywane do bukietów lub kolekcji przez hobbistów pseudobotaników.

W takiej sytuacji bardzo cenne są wszelkie inicjatywy zmierzające do zabezpieczenia szczególnie wartościowych fragmentów naszej flory lub pojedynczych gatunków roślin, jak również wszelkie akcje uświadamiające szerokie kręgi społeczeństwa o konieczności ochrony otaczającej nas przyrody.

Niektóre gatunki roślin leczniczych wprowadzono do uprawy na szeroką skalę - co jest niewątpliwie najlepszym rozwiązaniem, wiele Innych zaś objętych zostało całkowitą lub częściową ochroną gatunkową.| Niedopuszczalne są takie praktyki zbioru roślin leczniczych, które powodują trwałe zniszczenie stanowisk wielu cennych roślin. Pozyskiwanie surowca leczniczego z naturalnych stanowisk winno być dokonywane w taki sposób, aby nie było ono w kolizji z zasadami ochrony przyrody. Zbioru surowca zielarskiego z roślin podlegających ochronie częściowej można dokonywać tylko po uzyskaniu odpowiedniego zezwolenia od konserwatora przyrody lub innych kompetentnych władz, a w przypadku gatunków całkowicie chronionych - jedynie z plantacji tych roślin. Wszystkie gatunki chronione mają zamieszczoną w swoich charakterystykach w atlasie odpowiednią uwagę na ten temat.

Poniżej podany jest zbiorczy zestaw roślin leczniczych, opracowanych w atlasie, podlegających ochronie gatunkowej. Całkowitej ochronie podlegają: arcydzięgiel litwor, arnika górska, barwinek pospolity, bluszcz pospolity, dyptam jesionolistny, goryczka żółta, grążel żółty, łyszczec wiechowaty, miłek wiosenny, naparstnica zwyczajna, orlik pospolity, pomocnik baldaszkowy, powojnik prosty, rojnik murowy, rokitnik zwyczajny, widłak goździsty, wielosił błękitny.

Ochroną częściową objęte są: bagno zwyczajne, centuria pospolita, grzybienie białe i północne, kalina koralowa, kocanki piaskowe, konwalia majowa, kopytnik pospolity, kruszyna pospolita, marzanka wonna, mącznica lekarska, paprotka zwyczajna, pierwiosnek lekarski, porzeczka czarna, tarczownica islandzka, turzyca piaskowa, wilżyna ciernista, zimowit jesienny.

SUROWCE ZIELARSKIE

Rodzaje i zbiór surowców zielarskich

Roślinami leczniczymi są zarówno gatunki ziół występujące w swych naturalnych siedliskach i zbiorowiskach, jak i wiele roślin u nas aklimatyzowanych i uprawianych jako warzywa, przyprawowych lub ozdobnych.

Surowcem zielarskim są te części roślin, w których nagromadzone są w większej ilości substancje czynne. Są nimi najczęściej: owoce, liście, kwiaty, korzenie, i te pozyskuje się do celów leczniczych, rzadziej natomiast zbiera się całą roślinę. Jedna roślina może dostarczyć różnego rodzaju surowca leczniczego, np. liście, kwiaty i korzeń lub owoce i kwiaty itp. Każdy jednak rodzaj surowca zawiera nieco inne ciała czynne i ma w związku z tym odmienne zastosowanie.

Uzyskanie odpowiedniego surowca leczniczego zależy od wielu czynników. Niezmiernie istotny jest okres zbioru surowca (miesiąc i pora dnia), tj. czas, w którym zawiera on maksymalną ilość związków czynnych i soli mineralnych. Ważne jest również miejsce jego zbioru - musi pochodzić wyłącznie z miejsc nieskażonych, tj. oddalonych od tras komunikacyjnych o dużej intensywności ruchu samochodowego i zakładów przemysłowych emitujących substancje szkodliwe, oraz z pól, łąk, sadów nie spryskiwanych herbicydami bądź pestycydami. Wartość surowca zależy również od właściwego sposobu zbioru, suszenia i jego przechowywania. Poniżej podany jest wykaz surowców zielarskich i sposoby zbioru:

- korę zbiera się wczesną wiosną lub w początkowym okresie wegetacji (łatwo można ją wówczas oddzielić od drewna), zdejmując z młodych zdrowych gałązek w formie krótkich rynienek lub rurek,

- korzenie i kłącza wykopuje się jesienią lub wczesną wiosną i dokładnie oczyszcza (kłącze tataraku można zbierać również latem),

- kwiaty zbiera się w początkach lub w pełni kwitnienia rośliny, zrywając je bardzo delikatnie, i układa luźno nie ugniatając (nie należy zbierać kwiatów przekwitających),

- liście zbiera się młode, w pełni wyrośnięte, bez skaz, plam i uszkodzeń, odrywając pojedynczo od rośliny,

- owoce zbiera się w pełni dojrzałe i jędrne; rosnące pojedynczo na szypułkach pozyskuje się zrywając ręcznie po jednej sztuce, natomiast zebrane w owocostany - w całości i dopiero później obrywa (owoce dzikiego bzu czarnego oddziela się po wysuszeniu),

- pączki drzew zbiera się wczesną wiosną, gdy zaczynają rosnąć, pęcznieć i są lepkie (zawierają wówczas najwięcej substancji czynnych); okres zbioru jest bardzo krótki (kilka dni) i trwa jedynie do początkowego momentu ich pękania; zrywa się je z drzew przeznaczonych na wyrąb i świeżo ściętych,

- liście zbiera się przeważnie w okresie, kiedy roślina rozpoczyna kwitnienie, ścinając jedynie górne części pędów ulistnionych i kwitnących.

Suszenie surowców roślinnych

Suszenie świeżego surowca roślinnego ma na celu odprowadzenie z niego wody, w celu zahamowania działania enzymów powodujących jego rozkład. Od szybkości suszenia i warunków, w jakich ono odbywa się, zależy jakość i ilość substancji czynnych zawartych w roślinach. Niewłaściwe postępowanie w czasie suszenia może istotnie obniżyć wartość surowca, a nawet uczynić go wręcz bezużytecznym. Przed rozpoczęciem suszenia należy dokonać przeglądu materiału, odrzucając części uszkodzone lub zanieczyszczone, następnie rozłożyć go cienką warstwą na płótnie lub papierze, pozostawiając w cieniu i  przewiewnym miejscu (najodpowiedniejsze są przewiewne szopy, stodoły, strychy). Przy dobrej pogodzie niektóre rodzaje surowca, jak np. korzenie, kłącza, korę, owoce, a nawet kwiaty można suszyć bezpośrednio na słońcu, natomiast liście i ziele - w cieniu. Po wysuszeniu surowiec należy zebrać (najlepiej w porze rannej, gdyż w wilgotnym i chłodnym powietrzu nocnym staje się on bardziej elastyczny) i powkładać do worków lub innych opakowań. Przed pakowaniem należy jednak dokładnie sprawdzić, czy został on dobrze wysuszony, co można ocenić po zapachu i zachowaniu przezeń naturalnej barwy. Wiele surowców roślinnych (np. korzenie i kłącza kozłka lekarskiego) nabiera właściwości leczniczych dopiero podczas suszenia. Poniżej podane są sposoby suszenia poszczególnych surowców leczniczych.

Kora - przed suszeniem przebiera się ją, odrzucając zanieczyszczenia, części zgrubiałe, zbutwiałe, nadgniłe i pokryte mchem. Suszenie odbywa się w suszarniach powietrznych lub ogrzewanych, początkowo w temp. średniej, a w końcowym etapie w do 70º C (kora dębu - do 30º C); najczęściej jednak suszy się ją na słońcu lub w piekarniku na ruszcie, z zapewnieniem przepływu powietrza. Po wysuszeniu ponownie sortuje się ją i pakuje. Dobrze wysuszona kora przy zginaniu łamie się z trzaskiem.

Korzenie i kłącza - przed suszeniem należy je dokładnie oczyścić przez szybkie umycie pod bieżącą wodą (nie moczyć!), następnie przejrzeć i oczyścić z drobnych korzonków, grube zaś korzenie i kłącza przekroić wzdłuż na cztery części; suszyć je można nawleczone na sznurek w suszarni w temp. 35º C, nie przekraczającej jednak 45º C, jak również w piekarniku na rusztach (ostrożnie) lub w upalny dzień na. słońcu. Dobrze wysuszone korzenie i kłącza są twarde, łamią się z trzaskiem i zachowują naturalną barwę.

Kwiaty - zarówno w czasie zbioru, jak też podczas suszenia wymagają zachowania szczególnej ostrożności i staranności w obchodzeniu się z nimi, gdyż głównym celem jest przetrzymanie ich właściwości i barwy, nie mogą więc ulec nawet zgnieceniu. Materiał zerwany powinien być przebrany i oczyszczony z kwiatów przekwitłych i uszkodzonych. Suszeniu poddaje się same płatki korony lub całe kwiaty bez szypułek, natomiast kwiaty zebrane w kwiatostany (jarzębina, głóg, dziki bez czarny, lipa - kwiatostany wraz z podsadkami) suszy się w całości, rozłożone pojedynczymi warstwami, najczęściej w suszarniach w temp. 30-35º C. Pączki kwiatowe umieszcza się również w suszarniach powietrznych lub sztucznych w temp. 30º C. Z wysuszonych kwiatostanów wyskubuje się kwiaty i oczyszcza z szypułek, jedynie kwiatostany lipy pozostawia się w całości. Dobrze wysuszony materiał powinien zachować właściwą sobie barwę, a po zgnieceniu w palcach rozsypywać się.

Liście - należy je oczyścić z wszelkich zanieczyszczeń, uszkodzonych fragmentów i zbyt długich ogonków, pozostawiając tylko młode, zdrowe, bez plam, z krótkimi ogonkami lub bez nich, następnie rozkłada się je cienką warstwą na czystych matach, płótnie lub papierze, w przewiewnych i ocienionych miejscach lub suszarniach w temp. 30º C. Szczególnej troski wymagają liście o grubym unerwieniu, gdyż schną nierównomiernie, a wilgotne szybko gniją. W czasie suszenia nie należy liści przewracać, gdyż ulegają uszkodzeniu. Dobrze wysuszone liście powinny kruszyć się w palcach i zachować naturalną barwę.

Owoce - przed suszeniem należy je przebrać i usunąć wszelkie zanieczyszczenia, a suche (niemięsiste) oczyścić z liści i szypułek. następnie rozłożyć warstwami na matach lub papierze w suszarniach ogrzewanych sztucznie, w temp. 30º C, podwyższając ją stopniowo do 60ºC Niektóre owoce, np. róży, należy przekroić, oczyścić z włosków i niełupek, a następnie poddać szybkiemu suszeniu w temp. nawet do 100ºC, co warunkuje zachowanie znacznej ilości zawartych w nich witamin. Owoce mięsiste są znacznie trudniejsze w suszeniu - wybiera się tylko świeże, jędrne i w pełni dojrzałe, lecz nie przejrzałe, następnie rozkłada je pojedynczą warstwą (do 1 cm grubości) na płóciennych sitach i suszy w suszarniach ogrzewanych sztucznie w temp. początkowej 30º C, zwiększając do 100º C: w warunkach domowych można je suszyć na płycie kuchennej lub w piekarniku, rozłożone cienką warstwą na blachach wyłożonych papierem: podczas suszenia trzeba dopilnować, aby owoce mięsiste (np. jagody) nie zlepiały się. Szyszkojagody jałowca i inne owoce zawierające olejki eteryczne najwłaściwiej jest poddać suszeniu w sztucznych suszarniach w temp. 30º C. Owoce drobne, tworzące owocostany (np. dziki bez czarny) suszy się w całości w temp. 60º C i oddziela od szypułek dopiero po wysuszeniu. Dobrze wysuszone owoce zachowują naturalną barwę, natomiast przesuszone kruszą się - trzeba je wówczas pozostawić w otwartym pomieszczeniu aż do zmięknięcia.

Pączki drzew - umieszcza się je w suszarniach powietrznych lub ogrzewanych sztucznie, w temp. 40º C. Drobne pączki (np. brzozy) suszy się wraz z całym pędem, a dopiero później omłaca. Pąki zawierające żywicę rozkłada się cienką warstwą i suszy w temp. 25º C w suszarniach powietrznych lub ogrzewanych sztucznie. Dobrze wysuszone pączki drzew powinny być gładkie, powleczone żywicą, barwy zielonkawej i zamknięte (bez otwartych łusek).

Ziele - przed suszeniem oczyszcza się je z różnych mineralnych i organicznych zanieczyszczeń (np. zżółkłych liści, przekwitniętych kwiatów), następnie układa kwiatami obok siebie cienką warstwą na płótnie, matach lub czystych papierach i umieszcza w ciepłych, przewiewnych pomieszczeniach lub specjalnych suszarniach, w temp. 35º C. Przekładając surowiec należy uważać, aby nie spowodować odpadnięcia listków. Ziele dziurawca można wiązać w małe pęczki i suszyć zawieszone w przewiewnym miejscu. Dobrze wysuszone ziele powinno zachować naturalną barwę i łatwo kruszyć się w palcach, a łodyżki pękać przy lekkim ściśnięciu.

SUBSTANCJE CHEMICZNE W ROŚLINACH LECZNICZYCH

Podstawowe związki czynne

Ciała czynne są to związki powstające w roślinach w wyniku różnorodnych przemian biochemicznych, często bardzo skomplikowanych i nie zawsze do końca poznanych. Najczęściej są one produktami zasadniczej (głównej) lub specyficznej (wtórnej, ubocznej) przemiany materii. Wykazują dużą aktywność biologiczną i w swoisty sposób wpływają na organizm człowieka. Zawartość związków czynnych w poszczególnych roślinach jest różna i zależy od wielu czynników, np.: wieku rośliny, siedliska jej występowania, pogody, pory dnia. Ciała czynne są zróżnicowane pod względem struktury i składu chemicznego. Niektóre z nich to związki trwałe, utrzymujące się przez dłuższy czas w stanie nie zmienionym, inne zaś ulegają szybko rozkładowi, tracąc specyficzny charakter. Związki biologicznie czynne mogą być materiałami budulcowym i energetycznym rośliny, powstającymi w wyniku głównej przemiany materii. Zalicza się do nich: węglowodany, kwasy organiczne, kwasy tłuszczowe, aminokwasy i białka. Inne - jak: alkaloidy, glikozydy, olejki eteryczne, garbniki, gumy i śluzy, żywice - są produktami przemiany wtórnej. Substancje czynne są wytwarzane i gromadzone w rozmaitych częściach rośliny, stąd istnieje możliwość otrzymywania z jednej rośliny różnego surowca leczniczego. Poniżej przedstawiona jest - w układzie alfabetycznym - krótka charakterystyka najważniejszych grup związków czynnych.

Substancje czynne zawarte w roślinach leczniczych oddziaływają w specyficzny sposób na organizm ludzki, na co decydujący wpływ ma ich budowa i skład chemiczny. Wśród wielu korzystnych oddziaływań ciał czynnych zawartych w roślinach, niektóre z nich - m.in. alkaloidy i pewne związki glikozydowe (np. glikozydy nasercowe) - wykazują działanie uczulające lub nawet trujące. Ciała czynne takich roślin, odpowiednio wyekstraktowane i dawkowane są skutecznymi lekami, a spożywane bez kontroli mogą być niebezpieczne dla zdrowia.

Substancje szkodliwe nie są równomiernie rozmieszczone w całej roślinie. Stwierdzono różne zawartości tych substancji, zależnie od gatunku rośliny, jej części, siedliska występowania, nawożenia, pory dnia oraz roku. Laboratoryjne badania ciał czynnych licznych gatunków roślin przyczyniły się do wskazania całych grup gatunków lub rodzin powodujących dolegliwości uczuleniowe.

Szczególnie liczną pod tym względem jest rodzina złożonych - Asteraceae (Compositae). Niektóre rośliny, jak: dziurawiec, ruta, gryka, arcydzięgiel, pasternak, pietruszka, seler, także wielu przedstawicieli ze złożonych, mogą wywoływać uczulenia pod wpływem światła.

Wszystkie rośliny wykazujące działanie trujące, opracowane w atlasie, mają zamieszczoną w swoich charakterystykach odpowiednią uwagę o tej właściwości.

Sole mineralne - makro- i mikroelementy

Różnorodność i znaczna ilość soli mineralnych w roślinach, jak też łatwość rozpuszczania się tych związków w wodzie sprawia, że mają one istotne znaczenie farmakologiczne. Dla organizmu człowieka jest niezbędnych około 15 pierwiastków (makro- i mikroelementów, składników soli mineralnych), będących ważnymi elementami struktur fizjologicznych i biorących udział w różnych procesach metabolizmu. Biopierwiastki mają wpływ na fizyczną i chemiczną integralność komórek i tkanek przez zachowanie odpowiednich potencjałów bioelektrycznych, utrzymują w równowadze system kwasowo-zasadowy organizmu, regulując właściwą kwasowość we krwi i tkankach, jak też są nieodzowne do produkcji hormonów i enzymów. Choć nie spełniają funkcji energetycznych, okazują się niezbędne do życia.

W zależności od roli pierwiastków w organizmie dzieli się je na trzy podstawowe grupy. Do pierwszej zaliczane są: wapń, fosfor i siarka tworzące elementy strukturalne organizmu. Drugą grupę stanowią: sód, potas, magnez, jak również fosfor, siarka i wapń, z grupy pierwszej, oraz chlor - biorące udział w zachowaniu równowagi kwasowo zasadowej organizmu i w utrzymaniu potencjału spoczynkowego błon komórkowych. Trzecia, najliczniejsza grupa, to mikroelementy (pierwiastki śladowe), a więc: żelazo, miedź, cynk, mangan, kobalt, lożom, molibden, chrom, jod, selen, nikiel, bor i glin - spełniające różnorodne oraz niezwykle ważne funkcje w organizmie i konieczne do normalnego jego rozwoju. Wszelkie niedobory i nadmiary makro- i mikroelementów prowadzą do ciężkich schorzeń.

Do najniezbędniejszych dla organizmu ludzkiego pierwiastków należą:

Wapń (Ca) - główny składnik kości i zębów, jak też enzymów, niezbędny do prawidłowego krzepnięcia krwi i przenoszenia impulsów nerwowych.

Na zmniejszenie zawartości wapnia w organizmie mają wpływ: brak ruchu, choroby jelita grubego, niedokwaśność żołądka, częste używanie środków przeczyszczających.

Fosfor (P) - makroelement odpowiedzialny za właściwy stan kości, zębów, składnik DNA (kwasu dezoksyrybonukleinowego) i RNA (kwasu rybonukleinowego), biorący udział w przenoszeniu energii i prawidłowym funkcjonowaniu nerek.

Na spadek zawartości fosforu w organizmie mają wpływ: środki neutralizujące kwasy żołądkowe, spożywanie nadmiernej ilości mięsa, picie wody miękkiej i zaburzenia jelitowe.

Siarka (S) - składnik białek i ATP (kwas adenozynotrójfosforowy). Najobficiej występuje we włosach, paznokciach i skórze.

Sód (Na) - główny kation osocza krwi i cieczy pozakomórkowej, biorący udział w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej ustroju, niezbędny do prawidłowego funkcjonowania nerwów, mięśni i do transportu składników odżywczych, a wspólnie z potasem regulujący bilans wodny w organizmie.

Potas (K) - składnik mineralny wszystkich komórek, regulujący gospodarkę wodną, ciśnienie osmotyczne, przepuszczalność błon komórkowych i funkcjonowanie gruczołów wydzielniczych.

Magnez (Mg) - aktywator wielu enzymów, składnik chlorofilu, niezbędny przy syntezie białek, ich powstawaniu i aktywizacji, odgrywający dużą rolę w reakcjach biochemicznych związanych z transportem fosforu, stabilizujący strukturę kwasów nukleinowych, biorący udział w regulacji systemu kwasowo-zasadowego organizmu i utrzymaniu pobudliwości tkanki mięśniowej oraz nerwowej, jak tez kurczliwości mięśni gładkich i szkieletowych. Jego brak w organizmie może być powodem wielu chorób (miażdżyca, choroba wieńcowa).

Ma zmniejszenie zawartości magnezu w organizmie mają wpływ, nadmierne spożywanie tłuszczów i alkoholu oraz zażywanie środków moczopędnych.

Chlor (Cl) - główny anion w komórkach i płynach komórkowych, stymulujący produkcję kwasu żołądkowego i wpływający na utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej ustroju oraz procesy detoksykacji w wątrobie.

Na spadek zawartości chloru w organizmie duży wpływ mają zaburzenia trawienne.

Żelazo (Fe) - składnik enzymów, niezbędny do wytworzenia czerwonych ciałek krwi. budujący (po połączeniu z miedzią i białkiem) hemoglobinę.

Ma zmniejszenie zawartości żelaza w organizmie mają wpływ: długotrwałe miesiączkowania, ciąża, przewlekłe biegunki, niedokwaśność, alkoholizm, nadużywanie mocnej kawy i herbaty.

Miedź (Cu) - składnik enzymów, związanych z procesami, w których uczestniczy żelazo, wchodzący z nim w skład czerwonych krwinek i szpiku kostnego.



Spadek zawartości miedzi w organizmie następuje przy nadmiernym poborze wapnia i cynku.

Cynk (Zn) -- składnik enzymów trawiących białko, mający duże znaczenie w rozwoju organów płciowych i ośrodkowego układu nerwowego, stabilizujący funkcje gruczołu krokowego.

Mangan (Mn) - składnik enzymów syntetyzujących tłuszcze, niezbędny do produkcji hormonów płciowych, stymulujący czynności mózgu i nerwów.

Kobalt (Co) - składnik witaminy B12, niezbędny do syntezy kwasów tłuszczowych.

Krzem (Si) - mikroelement inicjujący procesy mineralizacji ustroju i pobudzający wzrost, jeden ze składników kości.

Molibden (Mo) - jeden ze składników enzymów.

Chrom (Cr) - mikroelement uczestniczący w przemianie węglowodanów.

Jod (J) - składnik konieczny do wytwarzania tyroksyny (hormonu tarczycy).

Selen (Se) - mikroelement ułatwiający usuwanie z organizmu kadmu, rtęci, ołowiu oraz zwiększający odporność na promieniowanie jonizujące i substancje rakotwórcze.

Nikiel (Ni) i Bor (B) - składniki o nie wyjaśnionej jeszcze w pełni roli w metabolizmie (u roślin niedobór powoduje niezdolność do wytwarzania nasion i obumieranie stożka wzrostu), niezbędne do normalnego rozwoju organizmu.

Glin (Al) - mikroelement, którego związki regulują wchłanianie wapnia przez organizm.

Witaminy i ich główne funkcje biologicznie

Witaminy to drobnocząsteczkowe związki organiczne o różnorodnym składzie chemicznym, których organizm sam nie potrafi wytworzyć. Muszą być więc dostarczone w postaci gotowej lub w formie surowców prowitamin wraz z pożywieniem lub syntetyzowane przez bakterie znajdujące się w przewodzie pokarmowym. Witaminy są niezbędne do przebiegu wielu procesów życiowych, a tym samym do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Niedobór tych związków prowadzi do poważnych schorzeń.

Witaminy dzieli się na: rozpuszczalne w tłuszczach i rozpuszczalne w wodzie. Pierwsze może organizm gromadzić w formie zapasu i dlatego objawy ich braku występują dopiero po dłuższym czasie ich niedoboru w pożywieniu, drugie - nie są magazynowane w organizmie i brak ich może szybko wywołać objawy awitaminozy.

Do najniezbędniejszych dla organizmu ludzkiego witamin należą:

Witamina A (rozpuszczalna w tłuszczach) powstaje w przewodzie pokarmowym z prowitamin, którymi są karoteny dostarczane z pokarmami roślinnymi. Gotowa witamina A występuje w wątrobie. Jest niezbędna do prawidłowego wzrostu i rozwoju nabłonka, ochrania błony śluzowe narządów wewnętrznych. Jej brak powoduje rogowacenie i złuszczanie się naskórka, upośledza czynności siatkówki, zmniejsza odporność na zakażenia, sprzyja powstawaniu kamicy.

Witamina B - wspólna nazwa grupy witamin: B1, B2, B6, PP, H, M. Niektóre z nich są syntetyzowane przez florę bakteryjną przewodu pokarmowego człowieka.

Witamina B1, (rozpuszczalna w wodzie) znajduje się w wielu surowcach roślin leczniczych, jak również jest syntetyzowana przez bakterie w przewodzie pokarmowym człowieka. Bierze udział w przemianie materii, nie dopuszcza do powstania kwasicy. Jej brak prowadzi do zaburzeń nerwowych, trawiennych, w układzie krwionośnym, gospodarce wodnej (obrzęki).

Witamina B2 (rozpuszczalna w wodzie) wchodzi w skład enzymów biorących udział w oddychaniu tkankowym. Wpływa na prawidłowy wzrost i rozwój, hamuje powstawanie zaćmy. Jej niedobór wywołuje zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym, zmiany w obrębie rogówki i jamy ustnej (zajady), światłowstręt, przebarwienia skóry.

Witamina B6 (rozpuszczalna w wodzie) odgrywa podstawową rolę w białkowej przemianie materii. Działa przeciwzapalnie, stymuluje pracę układu nerwowego, zmniejsza zaburzenia nerwowo-mięśniowe, pobudza powstawanie białych krwinek w szpiku kostnym. Przy jej niedoborze występują zmiany na skórze, zapalenie błon śluzowych i osłabienie (przy dłużej trwającym braku może nastąpić uszkodzenie szpiku kostnego).

Witamina C (rozpuszczalna w wodzie) jest niezbędna do utrzymania prawidłowego stanu tkanki łącznej, bierze udział w przemianie oksydoredukcyjnej (utlenianiu) tkanek, odtruwa je z toksyn. Jej niedobór powoduje osłabienie, kruchość naczyń, zmiany w jamie ustnej, szkorbut.

Witamina D (rozpuszczalna w tłuszczach) powstaje z pochodnych cholesterolu, przyjmowana jest z pokarmami jako prowitamina i gromadzona w skórze, gdzie światło słoneczne zamienia ją w wit. D. Reguluje przyswajanie wapnia i fosforu. Jej brak powoduje zniekształcenia kości (krzywicę) i zahamowanie wzrostu.

Witamina E (rozpuszczalna w tłuszczach) jest niezbędna do prawidłowego przebiegu przemian zachodzących w tkance mięśniowej, jest też jednym z głównych czynników oksydoredukcyjnych ustroju, wywiera wpływ na podwzgórze i przedni płat przysadki mózgowej. Jej brak wywołuje zaburzenia czynności gruczołów płciowych (bezpłodność).

Witamina H (rozpuszczalna w wodzie) jest przenośnikiem dwutlenku węgla i bierze udział w jego metabolizmie, wpływa na białkową przemianę materii. Jest syntetyzowana przez bakterie jelit. Jej niedobór powoduje zmiany skórne i na błonach śluzowych.

Witamina K (rozpuszczalna w tłuszczach) bierze udział w utlenianiu biologicznym i wytwarzaniu protrombiny w wątrobie, wpływa na proces krzepnięcia krwi. Jest syntetyzowana w jelitach przez florę bakteryjną. Jej niedobór powoduje rozwój skazy krwotocznej.

Witamina M (rozpuszczalna w wodzie) to grupa związków biorących udział w przemianach niektórych aminokwasów oraz kwasów nukleinowych. Jej niedobór wywołuje niedokrwistość, zapalenie języka oraz biegunki.

Witamina P (rozpuszczalna w wodzie) ma wpływ na zachowanie względnie stałego stanu równowagi organizmu (homeostazy) i współdziała z witaminą C w uszczelnianiu śródbłonków naczyń krwionośnych. Jej brak objawia się kruchością naczyń krwionośnych i skłonnością do wybroczyn.

Witamina PP (rozpuszczalna w wodzie) wchodzi w skład licznych fermentów biorących udział w oddychaniu tkanek i jest jednym / czynników warunkujących oraz przyspieszających ogólnoustrojową przemianę materii. Wpływa na prawidłową pracę układu nerwowego i śluzówek, pobudza wytwarzanie żółci i rozszerza naczynia krwionośne. Jej brak wywołuje w początkowym okresie ogólne osłabienie, szybkie męczenie się, bezsenność, bóle głowy I brzucha. Przy dłużej trwających brakach występuje zapalenie skóry, biegunki i zaburzenia psychiczne.

Postacie leków roślinnych

Lekiem nazywany jest każdy środek przywracający zdrowie lub zapobiegający chorobom. Spośród wielu specyfików leczniczych najbezpieczniejsze są leki ziołowe, pod warunkiem że są sporządzone z określonego surowca, w odpowiedniej ilości i formie. Do właściwego ich przygotowania służą zioła zalecone przez lekarza fitoterapeutę, które, aby stały się lekiem, muszą być poddane obróbce.

Oczekiwane efekty terapeutyczne można uzyskać tylko stosując zioła przez siebie zebrane lub nabyte z pewnego źródła. Często bowiem mała skuteczność zażywanych ziół spowodowana jest tym, że ich pochodzenie (skażone środowisko), sposób suszenia, magazynowania, termin zbioru czy okres przechowywania nie odpowiadały ustalonym rygorom. Niedotrzymanie wymogów dotyczących choćby jednego z tych czynników powoduje utratę leczniczych właściwości ziół, które mogą nawet stać się toksyczne i być przyczyną różnych dolegliwości oraz schorzeń. Surowców roślinnych nie wolno w żadnym przypadku pozyskiwać ze środowisk znajdujących się w pobliżu zakładów przemysłowych emitujących substancje szkodliwe, dróg i szos o dużym natężeniu ruchu samochodowego, z pól spryskiwanych herbicydami bądź pestycydami, przed upływem karencji (najlepiej w terminie co najmniej dwóch tygodni od minięcia tego czasu), a także z nasypów kolejowych, wysypisk śmieci i gruzowisk. Takie miejsca są najczęściej skażone metalami ciężkimi, a rośliny mają duże zdolności ich kumulowania. Zioła przeważnie nie mają ściśle określonych dat ważności, gdyż substancje czynne w nich zawarte są na ogół dość trwałe. Nie należy jednak gromadzić ziół w zbyt dużych ilościach - najlepiej tylko na jeden sezon. Muszą być one również właściwie przechowywane, tj. w temperaturze pokojowej, w odpowiednich opakowaniach (puszki, torby), z etykietą podającą ich nazwę i datę zbioru.

Leki roślinne mogą być zażywane wewnętrznie (doustnie) i stosowane zewnętrznie. Do użytku wewnętrznego przygotowuje się je w postaciach płynnych jako wyciągi wodne, olejowe bądź alkoholowe, wina oraz winka lecznicze, syropy i soki. Spożywa się je również w formie sałatek profilaktyczno-odżywczych oraz przypraw ziołowych. W terapii zaś zewnętrznej odpowiednio przygotowany surowiec roślinny stosuje się w postaci okładów, kataplazmów, przymoczek, tamponów oraz do zabiegów w formie kąpieli leczniczych, nasiadówek, wlewów i inhalacji.

Postacie leków roślinnych i sposoby ich przygotowania:

Napar to wyciąg wodny z oczyszczonych miękkich części surowca roślinnego, tj.: liści, pączków, kwiatów, ziela, przygotowywany podobnie jak herbata. 1 łyżkę mieszanki ziołowej zalewa się szklanką wrzątku wody stołowej (staropolanka, kryniczanka), źródlanej lub mleka i pozostawia pod przykryciem na 20 minut, często mieszając, po czym cedzi. Wyciąg zażywa się w stanie ciepłym, zwykle przed lub między posiłkami, popijając małymi łykami lub łyżeczką.

Odwar to wyciąg wodny z wysuszonych twardych części ziół, tj.: korzeni, kłączy, kory, łodyg lub nasion. 1 łyżkę surowca zalewa się szklanką wody stołowej o temperaturze pokojowej i podgrzewa w łaźni wodnej lub na płytce przez 30 minut (do 1 godziny), często mieszając i nie dopuszczając do wrzenia. Następnie odwar przecedza się i uzupełnia gorącą wodą stołową do pierwotnej objętości. Po przestygnięciu, letni odwar popija się wolno, małymi łykami lub łyżeczką.

Wyciągi wodne z ziół - napary i odwary - muszą być przyrządzane w naczyniach ceramicznych lub szklanych, w ilości potrzebnej do bezpośredniego użytku i wykorzystane w krótkim czasie. Są to postacie leku dość nietrwałe, toteż nie należy ich przygotowywać na zapas. Napary i odwary do stosowania wewnętrznego sporządza się z ziół (uprzednio dokładnie rozdrobnionych, pokrojonych lub zmielonych) w postaci mieszanek, składających się z 5-7 rodzajów surowca roślinnego o podobnym zastosowaniu leczniczym.

Macerat to wyciąg wodny przygotowywany na zimno (m.in. z korzenia prawoślazu i nasion lnu). Surowiec zalewa się wodą stołową o temperaturze pokojowej w proporcji 1:20 (tj. 1 część surowca, 20 części wody) i pozostawia na 30 minut, często mieszając. Po przecedzeniu jest gotowy do spożycia.

Bardziej praktyczne w użyciu i silniejsze działanie lecznicze od wyciągów wodnych mają wyciągi olejowe, alkoholowe i winne. Sporządza się je z mieszanek ziołowych lub pojedynczego surowca.

Wyciąg olejowy uzyskuje się zalewając w słoju dokładnie rozdrobniony (sproszkowany) surowiec roślinny olejem sojowym lub słonecznikowym. Słój nakrywa się kilkoma warstwami gazy i odstawia w ciemne miejsce na 2 tygodnie. Od czasu do czasu należy słojem potrząsnąć. Po maceracji zawartość odcedza się, a słój napełnia nową porcją ziół, którą zalewa się odcedzonym olejem i ponownie odstawia w ciemne miejsce na dalsze 2 tygodnie. Po upływie tego okresu zawartość słoja przecedza się, a uzyskany wyciąg butelkuje. Wyciąg olejowy jest najczęściej stosowany w leczeniu chorób wątroby, pęcherzyka żółciowego, nerek i chorób skórnych.

Wyciąg olejowy z koszyczków kwiatowych uzyskuje się w ten sposób, że surowiec (kwiaty) układa się w słoju warstwami i skrapia kolejno każdą warstwę równą ilością wódki. Po 2 godzinach całość zalewa się olejem w proporcji 1:5 (tj. 1 część surowca, 5 części oleju) i podgrzewa przez 4 godziny, często mieszając i nie dopuszczając do wrzenia, aż do uzyskania kruchości surowca. Roztwór przecedza się i butelkuje.

Wyciągi olejowe zażywa się bezpośrednio, w ilości nie przekraczającej 2-3 łyżeczek w ciągu dnia.

Wyciąg alkoholowy uzyskuje się w ten sposób jak wyciąg olejowy, z tą różnicą, że zioła zalewane są spirytusem lub alkoholem, a proces wytrawiania trwa tylko tydzień. Wyciąg alkoholowy zażywa się zwykle rozcieńczony, rozprowadzając 1 łyżeczkę ekstraktu w 1/4 szklanki mleka lub wody, i popija małymi łykami lub łyżeczką.

Przymoczki przygotowuje się - w zależności od schorzenia - z ciekłych lub zimnych naparów bądź odwarów z ziół. Na gazę o wielkości dostosowanej do powierzchni schorzenia nakłada się kilka warstw ligniny lub waty, które mocno nasączone wyciągiem ziołowym nakrywa się gazą i przykłada na chorą część ciała, przetrzymując okład przez co najmniej 15-20 minut. Do przymoczek stosowanych w chorobach kobiecych, sporządzanych z soku rośliny lub jej owoców, należy dodać miodu płynnego w proporcji 5:1 (tj. 5 części surowca, 1 część miodu).

Okłady mają zastosowanie w leczeniu zewnętrznym. Działanie ich może być: przeciwzapalne, przyspieszające gojenie, zmiękczające. Z kilku łyżek dokładnie sproszkowanych ziół i zalanych wrzącą wodą stołową w proporcji 1:2 (tj. 1 część surowca, 2 części wody) sporządza się papkę, którą po nałożeniu na gazę i przestygnięciu do temperatury właściwej dla danego okładu przykłada się na chore miejsce, okrywając dodatkowo ceratką lub folią, i pozostawia do ostygnięcia. Surowiec do okładów może być użyty dwukrotnie.

Kataplazmy to gorące okłady z ziół, stosowane na bolesne miejsca w stanach zapalnych (zapalenie pęcherzyka żółciowego, korzonków nerwowych, kamica nerkowa, bóle reumatyczno-artretyczne, nerwobóle). Sporządza się je ze zmielonych lub pomiażdżonych ziół, które umieszcza się w woreczku lnianym, zawiązuje i zanurza we wrzątku na 5-10 minut, a następnie schłodzone do temperatury 40-50º C nakłada na bolesne miejsce, okrywając folią i ocieplając dodatkowo wełnianą chustą. Kataplazm pozostawia się do momentu całkowitego ostudzenia.

Wlewy, irygacje to zabiegi, które wykonuje się naparem (lub odwarem) z ziół, wprowadzonym za pomocą irygatora lub mocno nasączonego wyciągiem tamponu do pochwy lub odbytu.

Nasiadówki to zabieg moczenia chorej części ciała w wyciągu ziołowym. Do miski odpowiedniej wielkości wlewa się przygotowany wyciąg ziołowy i moczy chorą część ciała przez 20-30 minut, od czasu do czasu przemywając ją naparem.

Inhalacje, parówki to zabiegi polegające na wdychaniu gorących oparów z ziół. Zioła umieszczone w dość dużym naczyniu zalewa się wrzątkiem, następnie głowę przykrytą ręcznikiem pochyla nad naczyniem i wdycha ulatniającą się parę przez 10-15 minut. Po zabiegu nie należy zmieniać temperatury otoczenia, tzn. nie wchodzić do zimnego pokoju lub wychodzić na zewnątrz.

Sok roślinny przygotowuje się zwykle z 1 kg świeżego surowca roślinnego, który należy zmiażdżyć i mocno odcisnąć (najprościej - przepuścić przez maszynkę do mielenia mięsa i odwirować w sokowirówce). Do uzyskanej ilości soku dodaje się taką samą ilość przegotowanej wody stołowej lub mineralnej, rozlewa do butelek i pasteryzuje.

Kąpiele ziołowe to kąpiele całego ciała w wodzie z dodatkiem wyciągów ziołowych, stanowiące istotne uzupełnienie leczenia zasadniczego i poprawiające funkcjonowanie oraz zachowanie równowagi organizmu.

Do przygotowanej kąpieli wodnej wlewa się wyciąg ziołowy i przebywa w niej przez około 30 minut, masując równocześnie całe ciało. Kąpiel ziołową można również przygotować w inny sposób, mianowicie w trakcie napełniania wanny wodą. Zawiesza się wówczas na baterii łazienkowej w strumieniu lecącej wody woreczek lniany napełniony ziołami, który też w trakcie kąpieli wykorzystuje się do masażu ciała.

Syrop to roztwór przeznaczony do stosowania doustnego. Przygotowuje się go z owoców, kwiatów lub liści, które po umyciu umieszcza się w naczyniu, zalewa szklanką wody stołowej i gotuje do miękkości.

Uzyskany wyciąg należy odcisnąć (odwirować) i na każde 0,5 I otrzymanego soku dodać około 1/2 kg miodu rzepakowego lub wielokwiatowego Następnie roztwór ten podgrzewa się w łaźni wodnej przez 15 minut, nie dopuszczając do wrzenia, po czym gorący rozlewa do butelek lub twistów. Syrop z kwiatów przyrządzić można również nieco inaczej. Kwiaty umieszcza się w litrowym słoju i zalewa wodą stołową lub mineralną, całość podgrzewa w łaźni wodnej przez 30 minut, odciska (odwirowuje), następnie dodaje 250 gramów miodu na każde 0,5 I wyciągu i butelkuje.

Syrop można przyrządzać również na zimno. W tym przypadku owoce lub kwiaty umieszcza się w słoju i zasypuje cukrem. Po puszczeniu soku zawartość słoja odcedza się, otrzymany syrop krótko zagotowuje i butelkuje.

Winko lecznicze uzyskuje się przez połączenie w równych proporcjach (tj.1:1:1) dobrze rozdrobnionego lub zmiażdżonego surowca, miodu i czerwonego wina. Uzyskaną mieszankę odstawia się w ciemne miejsce na 1 tydzień, po czym przecedza i rozlewa do butelek.

Wina lecznicze uzyskuje się z czystego surowca roślinnego (głównie owoców). 3 kg oczyszczonych, umytych i rozdrobnionych (najlepiej zmiksowanych) owoców umieszcza się w gąsiorze, zalewa wodą stołową z rozpuszczonym cukrem w proporcji 1:2 (tj. 1 część surowca, 2 części wody z cukrem, przy czym cukier w ilości równej połowie wagi owoców - a więc w tym przypadku 1,5 kg), dodaje drożdże winne oraz zioła (ok. 10 łyżek) zalecone przez lekarza i zatyka korkiem z rurką fermentacyjną. Po 3 dniach należy rozpuścić drugą, taką samą ilość cukru w gorącej wodzie stołowej w proporcji 1:1, dolać wolno roztwór do gąsiora i ponownie zakorkować. Po 15 dniach młode wino przecedza się, pozostałą miazgę odwirowuje, płyny łączy razem i pozostawia do klarowania.

Wyciąg winny uzyskuje się przez zalanie surowca roślinnego czerwonym winem (w takiej ilości, aby pokryło ono całkowicie zioła). Uzyskaną mieszankę odstawia się na 48 godzin, po czym odcedza i butelkuje.

Sałatki profilaktyczno-odżywcze to sałatki z warzyw i innych roślin, mających zastosowanie dietetyczne i duże znaczenie profilaktyczno-lecznicze. Wykazują one działanie bakteriobójcze, pobudzają wydzielanie soków trawiennych, regulują przyswajanie pokarmów, a ich najistotniejszą zaletą jest dostarczanie organizmowi makro- i mikroelementów oraz witamin, niezbędnych do prawidłowego przebiegu procesów fizjologicznych. Wiosną i latem sałatki są przygotowywane z produktów świeżych, natomiast zimą przyrządza się je ze składników suszonych, mrożonych bądź zakonserwowanych w soli. Przetworzone, mogą być podawane samodzielnie lub w połączeniu z masłem bądź margaryną i stosowane jako przyprawy kulinarne. Sałatki i przyprawy mają duże znaczenie w prawidłowym działaniu enzymatycznym białek i stanowią budulec tkanki łącznej organizmu. Dla zwiększenia wartości białkowych pożywienia wskazane jest łączenie ich w różnych zestawach z innymi pokarmami (składnikiem każdej sałatki powinno być jajko i produkty zawierające błonnik).

Sałatki lecznicze można przyrządzać z wielu roślin. Surowcem mogą być: młode listki mniszka, pokrzywy, babki lancetowatej, ogórecznika, biedrzeńca, krwawnika, nagietka, szczawiu, rdestu, melisy, lubczyka, rzeżuchy, rzodkiewki, natka pietruszki, sałata, nasiona kopru, kminku, kolendry, trybuli i wielu innych. Wybrane rośliny (3-5 rodzajów) w zależności od smaku i potrzeb leczniczych - sparza się wrzątkiem, kroi, miesza i przyprawia do smaku nasionami lub innymi przyprawami (dodając jajko i nieco śmietany).

Sałatki takie można - w celach profilaktycznych i dla podniesienia estetycznego wyglądu potrawy - wzbogacić pąkami i kwiatami stanowiącymi surowiec leczniczy.

Rośliny o działaniu przeciwwirusowym i właściwościach antytoksycznych

Postępujący rozwój uprzemysłowienia i chemii w coraz większym stopniu zagraża przyrodzie i człowiekowi. Ma w tym swój udział proces chemizacji w rolnictwie, który wprawdzie podnosi wydajność plonów, ale wyjaławia glebę z bakterii niezbędnych dla organizmu ludzkiego. Ma również zbyt często, a nawet bezmyślnie stosowana antybiotykoterapia, niszcząca florę bakteryjną jelit człowieka i powodująca różne zmiany w ustroju, będące przyczyną zaburzeń i chorób trudnych do leczenia. Wymienione tu, to tylko dwa spośród wielu możliwych do wyliczenia sygnałów ostrzegawczych przed samozniszczeniem się człowieka.

Cywilizacja „niesie ze sobą” groźne choroby. Pomocne w ich zwalczaniu mogą być surowce roślinne. Należy więc racjonalnie wykorzystywać istniejące zasoby, nie dopuszczając jednocześnie do ich wyniszczenia. Do lecznictwa chorób nowotworowych korzystne byłoby włączyć również - obok chemioterapii - stosowanie ziół, jako środka wspomagającego kurację zasadniczą. Te dwa rodzaje terapii sprzężone ze sobą, przy indywidualnie dobranych dla każdego chorego mieszankach ziołowych, mogą znacznie skrócić czas leczenia.

Istnieje wiele gatunków roślin leczniczych pobudzających wytwarzanie w ustroju interferonu i antygenów wirusów, w tym również onkogennych. Należą do nich następujące rośliny: aloes drzewiasty i zwyczajny, arcydzięgiel litwor, babka lancetowata, borowik szlachetny, borówka brusznica, borówka czarna, brzoza brodawkowata i omszona, burak zwyczajny, cebula zwyczajna, chmiel zwyczajny, czosnek pospolity, czubajka kania, drapacz lekarski, dziki bez czarny, dziurawiec zwyczajny fiołek trójbarwny, glistnik jaskółcze ziele, huba lekarska, huba pospolita, jemioła pospolita, kapusta warzywna, kurka (pieprznik jadalny, łopian większy, macierzanka pospolita, mącznica lekarska, mniszek pospolity, nagietek lekarski, nawłoć pospolita, ogórecznik lekarski, oman wielki, orzech włoski, perz właściwy, pięciornik kurze ziele, pływacz zwyczajny, pokrzywa zwyczajna, porzeczka czarna, poziewnik szorstki, prawoślaz lekarski, przelot pospolity, przywrotnik pasterski, purchawka chropowata, rdest ptasi, rdest plamisty, rokitnik zwyczajny, rozchodnik ostry, skrzyp polny, spirodela wielokorzeniowa, wierzba biała, krucha i purpurowa, wiesiołek dwuletni, wrzos zwyczajny, włóknouszek ukośny, żyworódka pierzasta.

Bardzo istotną rzeczą jest zwrócenie baczniejszej uwagi na jakość spożywanych produktów żywnościowych i na to, skąd one pochodzą. W tym aspekcie nie cierpiącą zwłoki jest sprawa wprowadzenia zakazu upraw warzyw oraz likwidacji ogródków działkowych w miejscach skażonych, w pobliżu zakładów przemysłowych i dróg. Warzywa mają duże zdolności kumulowania w korzeniach związków metali ciężkich, rosnąc więc w takich miejscach, stają się po prostu toksyczne i ich spożywanie wywołuje różnego typu schorzenia. Analizując zagrożenia dla zdrowia człowieka spowodowane rozwojem uprzemysłowienia, szczególnie cenną właściwością roślin leczniczych okazuje się ich działanie antytoksyczne (odtruwające, „czyszczące krew”). Właściwość tę przypisuje się substancjom antytoksycznym, m.in. alkaloidom i garbnikom, zawartym w surowcach roślinnych. Działanie tych substancji polega na wiązaniu toksyn bakteryjnych oraz soli metali ciężkich i tworzeniu nierozpuszczalnych komponentów. Przeciwdziała to ich wchłanianiu przez organizm ludzki i umożliwia usuwanie wraz z potem i kałem jako szkodliwych produktów przemiany materii (toksyny egzogenne).

Do roślin leczniczych o właściwościach antytoksycznych (odtruwających, „czyszczących krew”) należą: arbuz zwyczajny, arcydzięgiel litwor, aronia czarnoowocowa, awokado (smaczliwka właściwa), babka lancetowata, banan zwyczajny, bażyna czarna, berberys zwyczajny, bluszczyk kurdybanek, borówka czarna, brzoza brodawkowata i omszona, bukwica zwyczajna, cebula zwyczajna, chmiel zwyczajny, cytryniec chiński, czosnek pospolity, drapacz lekarski, dziki bez czarny, dziurawiec zwyczajny, fiołek trójbarwny, głóg jednoszyjkowy, herbata prawdziwa, jabłoń dzika, janowiec barwierski, jarząb pospolity, jeżyna fałdowana i popielica, karczoch zwyczajny, kozieradka pospolita, krwawnik pospolity, lebiodka pospolita, lukrecja gładka, łoboda ogrodowa, łopian większy, macierzanka piaskowa, mącznica lekarska, mięta pieprzowa, mniszek pospolity, mydlnica lekarska, nagietek lekarski, nawłoć pospolita, nostrzyk żółty, ogórecznik lekarski, orzech włoski, ostrożeń warzywny, owies zwyczajny, perz właściwy, pieprzyca siewna, pięciornik kurze ziele, pigwa pospolita, pokrzywa zwyczajna, połonicznik nagi, porzeczka czarna, poziomka pospolita, przelot pospolity, przełącznik leśny, przymiotno kanadyjskie, rdest ptasi, rdest wężownik, rokitnik zwyczajny, róża dzika, francuska, pomarszczona i stuIistna, ruta zwyczajna, rzepa biała, skrzyp polny, sosna zwyczajna, stokrotka pospolita, szałwia lekarska, szczaw nadmorski, szczaw polny, świetlik łąkowy, śliwa tarnina, szparag lekarski, uczep trójlistkowy, wiązówka błotna, wiesiołek dwuletni.

Objaśnienia najważniejszych nazw botanicznych używanych w opisach roślin i surowców

Gatunki roślin opracowane w atlasie to - pod względem systematycznym - w większości rośliny z grupy nasiennych (tzw. wyższych), ze zdecydowaną dominacją okrytonasiennych (kwiatowych) nad nagonasiennymi. Tylko nieliczne należą do roślin zarodnikowych (tzw. niższych), np. mchy. Są również reprezentowane grzyby, najczęściej z klasy podstawczaków, o owocnikach utworzonych z trzonka i kapelusza. Do tej jednostki systematycznej należą też porosty.

Ze względu na trwałość roślin wydzielone są dwie podstawowe grupy: rośliny jednoroczne lub dwuletnie (czasem trzyletnie) i rośliny trwałe.

Rośliny jednoroczne zaczynają swój rozwój wiosną, przed zimą wydają nasiona, po czym obumierają.

Rośliny dwuletnie wytwarzają w pierwszym roku krótki pęd, najczęściej często skupionymi liśćmi odziomkowymi w postaci rozetki, w następnym roku pęd kwiatowy i po wydaniu nasion obumierają, rośliny trwałe to: drzewa, krzewy i byliny.

Byliny są to wieloletnie rośliny zielne, które na zimę tracą całkowicie lub częściowo części nadziemne, natomiast pędy podziemne przezimowują w glebie.

Przedstawione poniżej objaśnienia najważniejszych pojęć morfologicznych odnoszą się jedynie do tych części roślin, które wystąpiły w atlasie w opisach botanicznych poszczególnych gatunków.

Roślina składa się z korzenia i pędu. Rozróżnia się pędy nadziemne i podziemne.

Pędy nadziemne składają się z łodyg i osadzonych na nich liści, pączków i kwiatów. Szczególnymi przekształceniami pędów nadziemnych są:

Rosliny lecznicze


rozłogi, czyli płożące odgałęzienia dolnej części pędu, służące do rozmnażania wegetatywnego (np. poziomka, truskawka)

Pędami podziemnymi są:

Rosliny lecznicze


kłącza, czyli podziemne pędy wieloletnich roślin zielnych, gromadzące substancje zapasowe i służące do rozmnażania wegetatywnego

Rosliny lecznicze


bulwy, czyli silnie zgrubiałe wierzchołki pędów podziemnych, będące organami spichrzowymi (zawierają substancje zapasowe) często służące do rozmnażania wegetatywnego

Rosliny lecznicze


i cebule, czyli podziemne, skrócone pędy o mięsistych liściach bezzieleniowych, zw. łuskami, gromadzącymi substancje zapasowe. Cebule są organami rozmnażania wegetatywnego.

Liście stanowią część składową pędów nadziemnych. Dzielą się na pojedyncze (o pojedynczej blaszce liściowej) i złożone (składające się z oddzielnych listków osadzonych na wspólnej osadce). Według kształtu rozróżnia się wiele rodzajów liści - od igiełkowatych do sercowatych, które mogą występować w różnorodnych kombinacjach tych kształtów (np. równowąskolancetowate, sercowatojajowate). W zależności od wcięć blaszki liście mogą być wrębne, klapowane i sieczne. Liście złożone zróżnicowane są na pierzaste i dłoniaste. Pierwsze z nich dzielą się na liście parzystopierzaste oraz nieparzystopierzaste. Brzeg blaszki liści może być ukształtowany bardzo różnie: cały, piłkowany, ząbkowany, karbowany itp.

Rosliny lecznicze


Kształt liści


a) igiełkowy. b) równowąski. c) lancetowaty, d) klinowaty, e) łopatkowaty, f) jajowaty, g) odwrotnie jajowaty, h) eliptyczny, i) nerkowaty. j) tarczowaty, k) strzałkowaty, I) sercowaty

Rosliny lecznicze


Typy wcięć blaszki liściowej


 a wrębny (pierzastowrębny). b) klapowany (dłoniastoklapowany), c) sieczny (pierzastosieczny)

Rosliny lecznicze


Rodzaje liści złożonych


a) nieparzystopierzasty, b) parzystopierzasty, c) dłoniasty (palczasty)

Ulistnienie, tj. ustawienie liści na łodydze może być: skrętoległe (naprzemianległe), naprzeciwległe lub okółkowe.

Rosliny lecznicze


Ustawienie liści na łodydze

a) skrętoległe, b) naprzeciwległe, c) okółkowe

Kwiatostany (pędy kwiatonośne) dzieli się na nierozgałęzione (proste) i rozgałęzione (złożone). W skład kwiatostanu wchodzi oś kwiatostanowa, pędy boczne z kwiatami, niekiedy drobne liście zw. przysadkami i podsadkami. Kwiatostany rozgałęziają się dzięki wytwarzaniu pędów w pachwinach zredukowanych przykwiatków. Zależnie od rodzaju rozgałęzienia noszą nazwę kwiatostanów groniastych lub wierzchołkowych, oprócz których mogą występować również formy pośrednie (np. baldachogrono) oraz złożone (np. kłos złożony).



Rosliny lecznicze


Typy kwiatostanów


Kwiatostany groniaste: a) kłos, b) grono, c) baldach, d) główka, e) koszyczek, f) baldach złożony, g) wiecha. Kwiatostany wierzchotkowe: h) wierzchołka dwuramienna, i) sierpik, j) wachlarzyk, k) wierzchołka wieloramienna

Owoce dzieli się na trzy grupy: pojedyncze, zbiorowe i owocostany. Owoce pojedyncze, powstające tylko z jednej zalążni (dolnej części słupka), różnicują się na suche i mięsiste. Owoce suche dzieli się na pękające (mieszek, strąk, torebka, łuszczyna, łuszczynka) i niepękające (orzech, ziarniak, skrzydlak, niełupka, rozłupnia). Owocami mięsistymi są: jagoda, pestkowiec, owoc typu jabłka, pomarańczy, dyni. Owoce zbiorowe, tworzące się z wielu zalążni, to: wielopestkowce (np. malina, jeżyna) i wieloorzeszki (np. truskawka, poziomka). Owocostany są to przekształcone całe kwiatostany, np. jagodostan ananasa lub morwy.

Rosliny lecznicze


Typy owoców


a) mieszek, b) strąk, c i d) torebka, e) łuszczyna, f) niełupki, g) rozłupnie. h) owoc pozorny (jabłko), i) wielopestkowiec (malina), j) wieloorzeszek (truskawka)


CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA

1. Agawa amerykańska


Rosliny lecznicze


Agave americana L.

Bylina o krótkim pędzie; liście grube, mięsiste, lancetowate, do 150 cm di., osadzone pochwiasto, zebrane w rozetę, brzegiem kolczasto-ząbkowane, zakończone dużym kolcem: kwiatostan b. wysoki (do 10 m), kandelabrowo-wiechowaty, pojawiający się po kilku latach; kwiaty żółte o mocnym zapachu; owoc - torebka.

Pochodzi przypuszczalnie z Meksyku, uprawiana w krajach o ciepłym i gorącym klimacie; u nas w donicach w większych pomieszczeniach.

Surowiec:

liście zbierane przez cały rok.

Działanie:

bakteriobójcze, antyseptyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, pobudzające, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, wykrztuśne, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w zaburzeniach żołądkowych, braku łaknienia (apetytu), dolegliwościach wątroby, żółtaczce, chorobach jelit, płuc (gruźlica, rozedma), nieżycie oskrzeli, przeziębieniach, grypie, rekonwalescencji.

przymoczki nasączone sokiem z liści - w trudno gojących się ranach, trądziku, innych schorzeniach skóry (wypryski).


2. Aloes drzewiasty


Rosliny lecznicze


Aleë arborescens Mili.

Bylina, do 5 m wys.; łodyga zdrewniała, gałęzista; liście szarozielone, mięsiste, ostro zakończone, brzegiem kolczaste; kwiaty różowawo-koralowe, zebrane w gronach na łodydze kwiatonośnej; owoc - torebka.

Występowanie:

pochodzi z Afryki Południowej; u nas uprawiany (jako roślina ozdobna) w doniczkach l szklarniach.

Surowiec:

liście (z roślin co najmniej trzyletnich), zbierane przez cały rok.

Mikro- i makroelementy:

miedź magnez molibden cynk

Witaminy:

B1, H

Działanie:

bakteriobójcze, biostymulujące, osłaniające, przeciwbólowe, pobudzające łaknienie (w małych dawkach), przeczyszczające (w większych dawkach), przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe, regenerujące, wzmacniające mechanizmy obronne organizmu, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze

wyciąg wodny z liści - w nieżytach żołądka i jelit, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, astmie oskrzelowej, gośćcu, nerwobólach, cukrzycy, łuszczycy, chorobach nowotworowych.

sok z liści - w rekonwalescencji, braku łaknienia (apetytu), stanach chorobliwego wychudzenia, łuszczycy, miażdżycy, zaburzeniach hormonalnych, świądzie skóry, nawykowych zaparciach.

okłady z papki z liści - w stanach zapalnych stawów, nerwobólach, kurczach mięśni, łuszczycy, owrzodzeniach skórnych.

przymoczki nasączone sokiem z liści - w stanach zapalnych skóry, łuszczycy, oparzeniach, odleżynach, świądzie skóry, pęknięciach skóry, ranach, owrzodzeniach, po ukąszeniach przez owady, w przemęczeniu oczu, stanach zapalnych spojówek i powiek, zmętnieniu rogówki.

żucie liści - w paradontozie, stanach zapalnych dziąseł i błon śluzowych, owrzodzeniu jamy ustnej.

winko aloesowe - w stanach chorobliwego wychudzenia, w celu ogólnego wzmocnienia organizmu, w chorobach nowotworowych, rekonwalescencji.

Przeciwwskazania

Preparatów z aloesu drzewiastego nie należy stosować podczas ciąży, w nadciśnieniu tętniczym krwi, stanach zapalnych nerek i miedniczek nerkowych, okrężnicy, w krwawieniach wewnętrznych, kruchości naczyń krwionośnych.


3. Aloes zwyczajny


Rosliny lecznicze


Aloë vera (L.) Burm. (Aloë barbadensis Mill)

Bylina, do 50 cm wys.; liście grube, soczyste, mieczowate, bladozielone, często białoplamiste, brzegiem kolczastopiłkowane; kwiaty żółte, zebrane w zwisłe grona; owoc - torebka.

Występowanie:

uprawiany w krajach śródziemnomorskich; u nas wyłącznie w doniczkach i szklarniach.

Surowiec;


liście, zbierane przez cały rok.

Działanie:

antyseptyczne, bakteriobójcze, biostymulujące, powlekające, przeciwbólowe, pobudzające łaknienie (w małych dawkach), przeczyszczające (w większych dawkach), przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, przeciwcukrzycowe, przeciwnowotworowe, wzmacniające mechanizmy obronne organizmu, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze

macerat z liści - w nieżytach żołądka i jelit, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, stanach zapalnych jelita grubego, astmie oskrzelowej, gośćcu, artretyzmie, nerwobólach, cukrzycy, łuszczycy, miażdżycy, chorobach nowotworowych.

sok z liści ma podobne zastosowanie jak wyciąg wodny, jednak o silniejszym działaniu, oraz w rekonwalescencji, chorobach podeszłego wieku, braku łaknienia, w stanach chorobliwego wychudzenia, zaburzeniach hormonalnych, w okresie przekwitania, chorobach skórnych, świądzie skóry, nawykowych zaparciach.

żucie liści - w paradentozie, zapaleniu dziąseł i błon śluzowych, owrzodzeniu jamy ustnej.

okłady z papki z liści - w stanach zapalnych stawów i mięśni, nerwobólach, kurczach mięśni, łuszczycy, owrzodzeniach.

winko aloesowe - w stanach chorobliwego wychudzenia, chorobach nowotworowych, starczych, w rekonwalescencji.

Przeciwwskazania

Preparatów z aloesu zwyczajnego nie należy stosować podczas ciąży, w nadciśnieniu tętniczym krwi, stanach zapalnych nerek i miedniczek nerkowych, okrężnicy, w krwawieniach wewnętrznych, kruchości naczyń krwionośnych.


4. Arcydzięgiel litwor


Rosliny lecznicze


Angelica archangelica L.

Roślina dwuletnia, do 2 m wys., o mocnym, przyjemnym zapachu; łodyga gruba, dęta, liście duże, potrójnie lub poczwórnie pierzastosieczne o listkach jajowatych, brzegiem nieregularnie ząbkowanych; kwiaty żółto-zielonkawo-białe, zebrane w kuliste baldaszki, a te w baldach złożony; kwitnie: maj-lipiec; owoc - rozłupina.


Występowanie:

występuje na brzegach rzek i potoków; również uprawiany.

Roślina chroniona.

Surowiec:

Korzenie, pozyskiwane we wrześniu, oraz ziele w okresie wegetacji.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, moczopędne, napotne, pobudzające czynności trawienne, przeciwbólowe, rozkurczowe, odtruwające, uspokajające, wzmacniające, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze

odwar z korzeni - w chorobach i zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego (bóle brzucha, kurcze żołądka, atonia jelit, brak apetytu, odbijanie, bezsoczność, nerwica żołądka), w słabym wydzielaniu żółci i oddawaniu moczu, nieregularnym wypróżnianiu, dolegliwościach czynnościowych serca, zawrotach głowy, w zatruciach pokarmowych, nikotynowych i alkoholowych.

wyciąg alkoholowy z korzeni ma podobne zastosowanie jak odwar, jednak o nieco silniejszym działaniu, oraz do nacierania w bólach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela uśmierzają bóle reumatyczne i nerwobóle.

Przeciwwskazania

Preparatów z arcydzięgla nie należy stosować w stanach zapalnych jelit i nerek.


5. Arnika górska


Rosliny lecznicze


Arnica montana L.

Bylina, do 50 cm wys., o aromatycznym zapachu; łodyga ogruczolona, zwykle nie rozgałęziona; liście dolne zebrane w różyczkę, grube, odwrotnie jajowate, całobrzegie, nieco owłosione; koszyczki kwiatowe duże, pojedyncze; kwiaty złocistożółte; kwitnie: czerwiec -sierpień; owoc - niełupka, z puchem kielichowym.

Występowanie:

Łąki, połoniny, obrzeża lasów w górach, na niżu rzadko. Roślina chroniona.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Witaminy:

A, B. C, D

Działanie:

Bakteriostatyczne, uszczelniające, przeciwwysiękowe, przeciwobrzękowe, podnoszące ciśnienie oraz pobudzające krążenie krwi, moczopędne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie) pobudzające wydzielanie soków trawiennych, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze

odwar z kwiatów - w niedociśnieniu tętniczym krwi, niedokrwieniu kończyn (choroba Buergera) i mózgu, jako środek wzmacniający i uszczelniający naczynia włosowate, zapobiegający przekrwieniom, wybroczynom, zakrzepom żylnym, zmniejszający obrzęki i wysięki, pomocny w owrzodzeniach troficznych, czyraczności. w słabym wydzielaniu soków żołądkowych i żółci, krwawieniach poporodowych, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, wstrząsach mózgu, w okresie przekwitania.

wyciąg alkoholowy z kwiatów ma podobne zastosowanie jak odwar, jednak o nieco silniejszym działaniu.

przymoczki nasączone wyciągiem alkoholowym z kwiatów - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, nerwobólach, bólach barków, obrzękach pourazowych, krwiakach podskórnych stłuczeniach, owrzodzeniach, oparzeniach, żylakowatości podudzi, egzemach, po ukąszeniach przez owady.

Przeciwwskazania

Preparatów z arniki nie wolno przyjmować doustnie w stanach zapalnych żołądka i jelit, krwawieniach wewnętrznych, stanach pozawałowych. Zewnętrznie należy unikać - w otwartych ranach, oparzeniach III stopnia, obtarciach naskórka, ostrych stanach zapalnych skóry.

Uwaga. Preparaty z arniki można stosować jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.

Właściwości lecznicze podobne do arniki górskiej ma arnika łąkowa (Arnica chamissonis L.), która jest nas uprawiana.


5a. Arnika łąkowa


 

Rosliny lecznicze


Arnica chamissonis L.


6. Aronia czarnoowocowa


Rosliny lecznicze


Aronia melanocarpa Elliot

Krzew, do 2 m wys., silnie rozgałęziony; liście skrętoległe, jajowate, całobrzegie: kwiaty białe,

zebrane w baldachogrona. po 25-30 sztuk; kwitnie: maj; owoc - czarna, okrągława jagoda, wielkości średniej wiśni.

Występowanie:

pochodzi z Ameryki Północnej, u nas uprawiana.

Surowiec:

owoce, zbierane we wrześniu i październiku.

Mikro- i makroelementy:

bor, wapń, miedź, żelazo, jod, magnez, mangan, molibden

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, P, PP

Działanie:

bakteriobójcze. pobudzające, osłaniające, przeciwzapaIne, uszczelniające, mineralizujące i witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców - w anemii, cukrzycy, nadciśnieniu tętniczym krwi, miażdżycy, chorobach układu krwionośnego, nieżytach żołądka i jelit, żylakach odbytu oraz jako środek profilaktyczny i leczniczy po szkodliwym działaniu promieni (np. po naświetlaniu), sok z owoców aronii jest cennym środkiem leczniczym, gdyż zawiera naturalne antybiotyki.

Zastosowanie kulinarne

owoce można przetwarzać na konfitury, powidła, galaretki, marmolady, dżemy (najcenniejsze są konfitury, gdyż zachowują w całości związki czynne). Owoce można zamrażać.


7. Babka lancetowata


Rosliny lecznicze


Plantago lanceolata L.

Bylina, do 40 cm wys.; liście zebrane w różyczkę, wąskolancetowate, gładkie, brzegiem słabo ząbkowane, ciemnozielone; pędy kwiatostanowe długie. bruzdowane; kwiaty drobne, różowobrunatne, zebrane w walcowaty kłos; kwitnie: maj-wrzesień, owoc - jajowata torebka.

Występowanie:

pospolita; rośnie na łąkach, pastwiskach, ugorach, miedzach, trawnikach, przydrożach, przychaciach.

Surowiec:

liście z ogonkami, pozyskiwane od czerwca do września, oraz nasiona - w końcu sierpnia i we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

glin, bor, wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, fosfor, krzem, cynk

Witaminy:

A, C, K

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, odtruwające, powlekające, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), pobudzające łaknienie, regulujące, rozkurczowe, wykrztuśne. ściągające.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w nieżytach jamy ustnej, krtań:, gardła, przewodu pokarmowego, w owrzodzeniach żołądka, dwunastnicy, jelit, w bezsoczności, przewlekłych stanach zapalnych oskrzeli, przeziębieniach, kaszlu, chrypce, grypie, astmie oskrzelowej, kokluszu, zatruciach bakteryjnych, słabych biegunkach, chorobach nowotworowych.

sok z liści zażywa się w chorobach gorączkowych, a kilka jego kropel wpuszczonych do bolącego ucha uśmierza ból.

sproszkowane nasiona - w nieżytach jelit, czerwonce i przewlekłych biegunkach.

przymoczki nasączone sokiem z liści - w stanach zapalnych oczu, powiek, spojówek, błon śluzowych, skóry, w trudno gojących się ranach i owrzodzeniach, są także pomocne w odleżynach, obrzękach, oparzeniach, po ukąszeniach przez owady.

Zastosowanie kulinarne

młode listki dodaje się do zup, sałatek, sosów, farszy. Z suszonych rozdrobnionych listków sporządza się herbatkę leczniczą.


8. Babka piaskowa


Rosliny lecznicze


Plantago arenaria Waldst. (Plindica L.)

Bylina, do 40 cm wys.: łodyga wzniesiona, u góry rozgałęziona: liście naprzeciwległe, równowąskolancetowate, nieco owłosione: kwiaty małe, różowawobrązowe, zebrane w luźne kłosy na długich szypułkach, wyrastających w kątach górnych liści; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - torebka z wieczkiem.

Występowanie:

brzegi lasów sosnowych, wydmy, piaszczysto przydroża.

Surowiec:

nasiona, pozyskiwane od sierpnia do października, oraz liście - od maja do września.

Działanie:

powlekające, łagodnie przeczyszczające, przeciwkaszlowe, przeciwzapalne, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w nieżytach żołądka i jelit, niedokwaśności. przewlekłych biegunkach, kaszlu różnego pochodzenia.

kleik z rozgotowanych nasion podaje się jako środek przeczyszczający w przewlekłych zaparciach (wskazany dzieciom i kobietom ciężarnym), w stanach zapalnych jelita grubego, zwiotczeniu jelit.

Właściwości lecznicze podobne do babki piaskowej ma babka płesznik (Plantago psyllium L.), która jest u nas wyłącznie uprawiana.


8a. Babka płesznik


Rosliny lecznicze


(Plantago psyllium L.)


9. Babka średnia


Rosliny lecznicze


Plantago media L.

Bylina, do 50 cm wys.; liście zebrane w różyczkę, eliptyczne, brzegiem słabo ząbkowane, obustronnie omszone, siedzące; szypułki kwiatostanowe długie, bruzdowane; kwiaty białe, zebrane w walcowaty groniasty kwiatostan; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

pastwiska, suche łąki. zbocza, miedze, ugory, przychacia, przydroża. rumowiska.

Surowiec:

liście, zbierane od maja do września.

Działanie:

bakteriobójcze, osłaniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne. regulujące, odtruwające, ściągające, regenerujące, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w nieżytach dróg oddechowych, gruźlicy płuc, rozedmie, kokluszu, przewlekłym kaszlu, w stanach zapalnych nerek i pęcherzyka żółciowego, jest także pomocny w neurastenii oraz stwardnieniu tętnic.

przymoczki i tampony nasączone naparem z liści - w oparzeniach, odleżynach, trudno gojących się ranach, owrzodzeniach żylakowatych podudzi, czyraczności, stanach zapalnych sromu, żylakach odbytu, zwichnięciach, zranieniach, kontuzjach.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści mają działanie antyseptyczne, przeciwświądowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie się ran i owrzodzeń, łagodzące stany zapalne skóry, są pomocne w chorobach kobiecych.


10. Babka zwyczajna


Rosliny lecznicze


Plantago maior L.

Bylina, do 40 cm wys.; liście zebrane w rozetę, szeroko jajowate; kwiaty żółtawobiałe, zebrane w kłosowate kwiatostany; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - torebka.

Występowanie:

pospolita; rośnie na łąkach, pastwiskach, przydrożach, w rowach, nad brzegami rzek.

Surowiec:

liście, pozyskiwane od maja do września, oraz nasiona - od sierpnia do października.

Mikro- i makroelementy:

glin, bor, wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, fosfor, krzem, cynk

Witaminy:

A, C, K

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, odtruwające, osłaniające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwcukrzycowe, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w nieżytach żołądka i jelit, przewlekłym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, biegunkach, chorobach dróg oddechowych i chorobach gorączkowych, moczeniu, nocnym, niedokrwistości, krwotokach, w zbyt obfitym miesiączkowaniu, w przeziębieniach, grypie, zaniedbanych stanach zapalnych oskrzeli, w suchym kaszlu z zaleganiem flegmy, w bólach dziąseł i zębów.

napar z nasion - w chorobach dróg oddechowych, kokluszu, gruźlicy płuc, stanach zapalnych nerek i miedniczek nerkowych.

sproszkowane nasiona są pomocne w przewlekłych biegunkach, czerwonce, stanach zapalnych żołądka i jelit, zaparciach.

okłady z papki z liści - w owrzodzeniach, czyrakach, po ukąszeniach przez owady.

przymoczki nasączone sokiem z liści (z dodatkiem miodu) - w oparzeniach, odleżynach, owrzodzeniach, owrzodzeniach żylakowatych, trądziku, stanach zapalnych oczu.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści mają działanie antyseptyczne, bakteriobójcze i gojące, są pomocne w chorobach skórnych i kobiecych, w bezsenności i zmęczeniu.


11. Bagno zwyczajne


Rosliny lecznicze


Ledum palustre L.

Krzewinka, do 150 cm wys., o odurzającym, nieprzyjemnym zapachu; liście zimotrwałe, równowąskie lub lancetowate, lśniące, od spodu rdzawokutnerowate, o silnie podwiniętym brzegu; kwiaty białe, w baldaszkach, skupione na wierzchołkach pędów; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

roślina pospolita; rośnie na wysokich torfowiskach, w borach bagiennych. Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

antyseptyczne, przeciwreumatyczne, drażniące, rozkurczowe, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z ziela - w astmie, rozedmie kokluszu, nieżytach jamy ustnej, dziąseł i zębów.

okłady-kataplazmy z papki z ziela są zalecane w chorobach reumatyczno-artretycznych, wilgotnych egzemach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela łagodzą dolegliwości reumatyczne i stany zapalne skóry.

Uwaga! Ziele bagna stosuje się tylko w mieszankach ziołowych, a preparaty mogą być przyjmowane doustnie jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


12. Banan zwyczajny


Rosliny lecznicze


Musa cavendishii Lamb. (Musa paradisiaca L.)

Bylina, do 15 m wys.; liście bardzo długie (do 4 m), lancetowate, całobrzegie, często o blaszce poprzecznie postrzępionej, z grubym nerwem środkowym, pochwy liściowe wzajemnie obejmujące się tworzą pozorny pień, z którego wnętrza wyrasta pęd kwiatonośny; kwiatostan szczytowy, kolbowaty, zwisający, w górnej części z kwiatami męskimi, w dolnej z żeńskimi; okwiat białożółty, później czerwieniejący; owoc podłużna, żółtozielona, mączysta jagoda, pokryta skórzastą, czworograniastą okrywą.

Występowanie:

uprawiany w krajach tropikalnych; u nas wyłącznie w ogrodach botanicznych w szklarniach.

Surowiec:

owoce (importowane).

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, potas, magnez, mangan, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B,, B2, B6, C, E, PP

Działanie:

moczopędne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), odżywcze, przeciwwymiotne, zmiękczające. mineralizujące i witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze

świeże owoce - w anemii, nadkwasowości, niestrawnościach, nieżytach przewodu pokarmowego, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, nadciśnieniu tętniczym krwi, chorobach nerek i wątroby, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, czerwonce, przewlekłych biegunkach.


13. Barszcz zwyczajny


Rosliny lecznicze


Heracleum sphondylium L.

Roślina dwuletnia lub bylina, do 150 cm wys., o korzeniu palowym zanikającym w drugim roku; łodyga prosta, bruzdowana, szorstko owłosiona, u góry rozgałęziona; liście dolne bardzo duże, nieparzystopierzastodzielne, często trójdzielne, niektóre odcinki pierzastowrębne, brzegiem nieregularnie ząbkowane, szorstko owłosione, w nasadzie tworzące dużą pochwę, łodygi i pochwy często czerwono nabiegłe; kwiaty białe lub zielonkawe o przyjemnym zapachu, zebrane w baldachy, złożone z 12-30 baldaszków; kwitnie: czerwiec-wrzesień, owoc - rozłupnia.

Występowanie:

łąki, przydroża, rowy, zarośla.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz korzenie - od września do listopada.

Działanie:

pobudzające czynności trawienne, regulujące, przeczyszczające, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w zaburzeniach trawiennych, jelitowych, niestrawnościach, wzdęciach, braku łaknienia, również w padaczce i impotencji.

Zastosowania kulinarne

sok z liści i korzeni dodaje się do napojów i piwa, które nabierają wówczas specyficznego smaku i aromatu.

lpście barszczu zakwasza się na zimę podobnie jak kapustę. Dodane do kapusty nadają jej odpowiedni aromat.


14. Barwinek pospolity


Rosliny lecznicze


Vinca minor L.

Półkrzew zimozielony, do 20 cm wys.; łodyga płożąca i zakorzeniająca się, wydająca liczne pędy kwiatonośne; liście skórzaste, eliptyczne lub eliptyczno-lancetowate, całobrzegie, krótkoogonkowe; kwiaty jasnoniebieskie, czasem białe, wyrastające pojedynczo w kątach liści; kwitnie: kwiecień-wrzesień; owoc - dwa mieszki.

Roślina trująca!

Występowanie:

lasy i zarośla; również uprawiany. Roślina chroniona.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, przeciwbólowe, przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe, pobudzające krążenie krwi, nasercowe, uspokajające.

Zastosowanie lecznicze

napar z ziela - w zakrzepowym zapaleniu żył, stanach osłabienia oraz niedotlenienia serca i mózgu, zawrotach głowy, uporczywych migrenach, szumie w uszach, nerwicach wegetatywnych, padaczce, nadciśnieniu tętniczym krwi, chorobach płuc, krwawieniach wewnętrznych i macicznych, chorobach podeszłego wieku.

Przeciwwskazania

Preparatów z barwinka nie należy stosować podczas ciąży.

Uwaga. Mogą wystąpić objawy nietolerancji. Leczenie preparatami z barwinka można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


15. Bazylia ogrodowa


Rosliny lecznicze


Ocimum basilicum L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys.. o balsamicznym zapachu i słonym smaku; łodyga czworokanciasta, prosta, naga, u góry rozgałęziona; liście jajowate, brzegiem ząbkowane; kwiaty białe, żółtawe lub różowe, zebrane w nibyokółki na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec- wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

pochodzi z Azji; u nas uprawiana na plantacjach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, mangan

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, pobudzające czynności trawienne, uspakajające, wiatro- pędne.

Zastosowanie lecznicze

napar z ziela - w atonii jelit, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, wzdęciach, dolegliwościach pęcherza i dróg moczowych, kaszlu, kokluszu, zaburzeniach snu i podnieceniach nerwowych.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela działają uspokajająco i odprężająco (pozostawiają przyjemny, balsamiczny zapach).

Zastosowanie kulinarne

ziele dodaje się jako przyprawę do zup, sałatek, twarogu, drobiu, ryb, pizzy. Sporządza się z niego również herbatkę leczniczą.


16. Berberys zwyczajny


Rosliny lecznicze


Berberis vulgaris L.

Krzew, do 4 m wys.: gałązki zaopatrzone w liczne, trójdzielne ciernie, nad którymi wyrastają krótkopędy z liśćmi i kwiatami; liście jajowate lub eliptyczne, brzegiem ostro ząbkowane; kwiaty żółte, pachnące, zebrane w zwisłe grona; kwitnie: maj-czerwiec, owoc - podługowata, czerwona jagoda.

Występowanie:

obrzeża lasów, zarośla, miedze, skarpy, nieużytki, przychacia, parki.

Surowiec:

liście pozyskiwane w maju i czerwcu, korzenie i kora - na wiosnę lub jesienią (tylko przy niszczeniu krzewów), oraz owoce - w sierpniu i we wrześniu.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwkrwotoczne, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, antyseptyczne, uodparniające, metaboliczne, wzmacniające, witaminizujące, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści zwiększa kurczliwość naczyń krwionośnych i mięśni gładkich macicy. Odwar z liści, kory i korzeni pobudza wytwarzanie żółci i zwiększa jej przepływ, ma zastosowanie w stanach zapalnych wątroby i woreczka żółciowego, kamicach żółciowej i nerkowej, skazie moczanowej, w chorobach nerek.

sok ze świeżych owoców lub odwar z suszonych owoców - w zakażeniach bakteryjnych, jako środek poprawiający przemianę materii, witaminizujący organizm, zwiększający odporność na zakażenia bakteryjne, uelastyczniający naczynia krwionośne, pomocny w chorobach gorączkowych, przeziębieniach, grypie, gośćcu, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia i przyswajania pokarmów.

okłady-kataplazmy z papki z liści łagodzą dolegliwości reumatyczne i nerwobóle.

przymoczki nasączone odwarem z owoców wzmacniają włosowate naczynia krwionośne, zapobiegają ich rozszerzaniu się i powstawaniu drobnych wybroczyn.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki dodaje się do sałatek i zup.

owoce berberysu - otrzymuje się z nich lecznicze i witaminizowane soki, syropy, konfitury. sok z owoców zastępuje cytrynę i może być przechowywany latami.

Uwaga. Leczenie preparatami z berberysu należy podejmować w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


17. Biedrzeniec anyż


Rosliny lecznicze


Pimpinella anisum L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys.: łodyga wzniesiona, słabo rozgałęziona, obła, owłosiona; liście dolne nerkowate. wyższe pierzastozłożone, o listkach jajowatych, brzegiem ząbkowanych, górne pierzastosieczne, o odcinkach lancetowatych; kwiaty drobne, białe, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: kwiecień-maj: owoc owłosiona rozłupnia, o przyjemnym zapachu.

Uprawiany na dużą skalę: czasem zdziczały na miedzach.

Surowiec:

owoce, zbierane od września do października.

Działanie:

rozkurczowe, antyseptyczne, przeciwbólowe,, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), mlekopędne.

Zastosowanie lecznicze:

Preparaty z biedrzeńca są szczególnie zalecane dzieciom, osobom w podeszłym wieku i matkom karmiącym.

napar z owoców - w chrypce, kaszlu z zaleganiem flegmy, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, bólach brzucha, kolce, wzdęciach, braku laktacji, chorobach gorączkowych, jest także pomocny w astmie oskrzelowej i rozedmie.

syrop z owoców stosuje się w nieżytach oskrzeli.

kąpiele z dodatkiem naparu z owoców mają działanie odkażające, odprężające, są pomocne w leczeniu świerzbu i bezsenności (pozostawiają specyficzny zapach),

Zastosowanie kulinarne:

owoce dodaje się do różnych potraw, pieczywa i konfitur.

Przeciwwskazania:

Preparatów z biedrzeńca nie należy stosować w ostrych nieżytach żołądka, jelit, nerek, w chorobie wrzodowej przewodu pokarmowego i krwawieniach wewnętrznych.


18. Biedrzeniec mniejszy


Rosliny lecznicze


Pimpinella saxifraga L.

Bylina, do 60 cm wys., o aromatycznym zapachu: łodyga rozgałęziona, słabo ulistniona, u góry bezlistna; liście odziomkowe złożone z okrągławych listków, brzegiem ząbkowanych, nagich lub krótko owłosionych; kwiaty białe, drobne, zebrane w baldachy złożone, na szczytach pędów: kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

łąki. pastwiska, przydroża, rowy, zarośla i lasy.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz korzenie i kłącza - w marcu i kwietniu lub w październiku i listopadzie.

Działanie:

napotne, pobudzające czynności wydzielnicze dróg oddechowych, przeciwbiegunkowe przeciwzapalne, rozkurczowe (na mięśnie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych), ściągające, moczopędne, przeciwdziałające powstaniu kamieni moczowych, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni i kłączy - w nieżytach dróg oddechowych, astmie oskrzelowej, anginie, przewlekłym kaszlu różnego pochodzenia, zaburzeniach trawiennych, bezsoczności, braku łaknienia, uporczywych biegunkach i wzdęciach, kamicy nerkowej, nieżytach jamy ustnej, gardła, dziąseł, w puchlinie wodnej.

żucie korzeni łagodzi paraliż języka.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni - w owrzodzeniach ciała, puchlinie wodnej.

Zastosowanie kulinarne:

ziele dodaje się do różnego rodzaju sałatek, co podnosi ich walory smakowe.


19. Bluszcz pospolity


Rosliny lecznicze


Hedera helix L.

Krzew zimozielony; łodyga płożąca i płożąca się za pomocą przybyszowych korzeni czepnych, tworząca rozłogi do 20 m dł.; liście pięcioklapowe, jajowate, całobrzegie, skórzaste, połyskujące, zróżnicowane w kształcie i wielkości; kwiaty drobne, żółtozielone, zebrane w półkuliste podbaldachy; kwitnie: wrzesień-październik; owoc – czarna jagoda (dojrzewająca w drugim roku w kwietniu-maju).

Roślina trująca!

Występowanie:

lasy liściaste, najczęściej bukowe, również w parkach, na cmentarzach, balkonach.

Roślina chroniona (okazy kwitnące).

Surowiec:

liście, zbierane (z okazów hodowanych) wiosną lub latem.

Działanie:

drażniące, napotne, przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, rozkurczowe, przeciwnowotworowe, uspokajające, wykrztuśne, przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, przeciwkaszlowe, przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści - w nieżytach dróg oddechowych, kokluszu, schorzeniach woreczka żółciowego, chorobach reumatycznych, dnie, bolesnych atakach kamicy żółciowej, przewlekłym suchym kaszlu, chorobach nowotworowych.

okłady-kataplazmy z papki z liści są zalecane w bólach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone naparem z liści leczą trądzik, stany zapalne tkanki łącznej i skóry, wypryski i owrzodzenia.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści są pomocne w stanach zapalnych skóry, świerzbie,

pokrzywce, odmrożeniach, chorobach reumatycznych i nerwobólach.

Uwaga. Leczenie preparatami z bluszczu można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


20. Bluszczyk kurdybanek


Rosliny lecznicze


Glechoma hederacea

Bylina, do 30 cm wys.; łodyga płożąca i zakorzeniająca się w węzłach, tworząca długie rozłogi, gęsto ulistniona; liście naprzeciwległe, sercowate lub nerkowate, brzegiem grubo karbowane; kwiaty drobne, niebieskofioletowe, wyrastające po 1-3 w kątach liści; kwitnie: maj-lipiec; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

zarośla, ogrody, rowy, przydroża, przychacia, pastwiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, odtruwające, osłaniające, przeciwzapalne, rozkurczowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze

odwar z ziela - w nieżytach dróg oddechowych, jamy ustnej, gardła, oskrzeli, żołądka i jelit, w niedokrwistości, padaczce oraz jako środek pobudzający apetyt, trawienie i przyswajanie pokarmów, pomocny w zatruciach metalami ciężkimi i toksynami bakteryjnymi, łagodzący bóle brzucha, wzdęcia, uczulenia.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są pomocne w oparzeniach I i II stopnia, pokrzywce, świerzbiączce, świądzie skóry.

Zastosowanie kulinarne

ziele dodaje się jako przyprawę do zup jarzynowych, sosów, mięs, serów, omletów, farszy, sałatek.


21. Bobrek trójlistkowy


Rosliny lecznicze


Menyanthes triforiata L.

Bylina o mięsistym, grubym, pełzającym kłączu; łodyga naga; liście wyłącznie odziomkowe, trójlistkowe, o listkach odwrotnie jajowatych, całobrzegich, gładkich, błyszczących; kwiaty białe lub różowe, zebrane w kwiatostany groniaste, na bezlistnych szypułkach; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - torebka.

Wysępowanie:

bagna, mokre łąki, rowy, nad brzegami rzek.

Surowiec:

liście, zbierane w początkowym okresie kwitnienia rośliny.

Działanie:

przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, pobudzające czynności trawienne i wydzielanie soków żołądkowych, uspokajające, wzmacniające, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w zaburzeniach trawiennych i jelitowych, powodowanych najczęściej niedokwaśnością, przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, braku łaknienia, bólach migrenowych.

wyciąg alkoholowy z liści ma działanie ogólnie wzmacniające, uspokajające, poprawia trawienie i apetyt.


22. Bodziszek cuchnący


Rosliny lecznicze


Geranium robertianum L.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 60 cm wys.; łodyga prosta, czerwono nabiegła, gałęzista, gruczołowato owłosiona; liście naprzeciwległe, dłoniastozłożone z 3-5 listków, brzegiem ząbkowanych, po roztarciu nieprzyjemnie pachnących; kwiaty czerwonawe, zebrane w dwukwiatowe kwiatostany, na długich szypułkach; kwitnie: maj-wrzesień: owoc - rozłupnia.

Występowanie:

wilgotne lasy, zarośla, cieniste i wilgotne przypłocia, parki itp. miejsca.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, insektobójcze, moczopędne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, przeciwkrwotoczne, rozpuszczające kamienie moczowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w żółtaczce, kamicach żółciowej i nerkowej, przewlekłych biegunkach, krwawieniach wewnętrznych.

wyciąg alkoholowy ze świeżego, kwitnącego ziela - w nieżytach oskrzeli, jamy ustnej, dróg oddechowych, w chorobie Basedowa, moczeniu nocnym, dolegliwościach nerek oraz jako środek wzmacniający skurcze mięśnia serca, pomocny w krwotokach płucnych, uporczywych biegunkach, stanach zapalnych dziąseł.

okłady-kataplazmy z papki z ziela łagodzą dolegliwości reumatyczne i nerwobóle.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są pomocne w stanach zapalnych skóry, trudno gojących się ranach, odleżynach, owrzodzeniach skóry, wysuszają pęcherze na stopach,

tampony nasycone odwarem z ziela, wprowadzone do nosa. tamują krwawienia.


23. Bodziszek  czerwony


Rosliny lecznicze


Geranium sanguineum L.

Bylina, do 50 cm wys., łodyga szeroko rozgałęziona, odstająco owłosiona; liście dolne siedmio-, górne pięciodzielne palczaste, odcinki liści równowąskolancetowate, całobrzegie; kwiaty duże, purpurowo czerwone, pojedyncze na szypułkach; kwitnie: maj-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

świetliste dąbrowy, zarośla kserotermiczne, bory sosnowe, nasłonecznione zbocza.

Surowiec:

korzenie i ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia rośliny.


Działanie:

antyseptyczne, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne. pobudzające, ściągające.

Zastosowanie lecznicze

odwar z korzeni - w stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnej, gardła i dziąseł.

wyciąg alkoholowy z ziela - w kamicy żółciowej, dolegliwościach wątroby i nerek, krwawieniach wewnętrznych w przewodzie pokarmowym.

tampony nasycone odwarem z korzeni, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela mają działanie antyseptyczne, zapobiegają krwawym wybroczynom, leczą dermatozy.


24 . Borówka brusznica


Rosliny lecznicze


Vaccinium vitis-idaea L.

Krzewinka, do 60 cm wys.; liście zimotrwałe, eliptyczne, brzegiem podwinięte, błyszczące, zielone, od spodu ciemne, kropkowane; kwiaty białoróżowe, zebrane w kwiatostany groniaste, zwisłe: kwitnie: maj-lipiec; owoc - okrągła jagoda, początkowo jasnozielona, później czerwona. w smaku lekko gorzkawa, kwaskowala

Występowanie:

wrzosowiska, lasy iglaste.

Surowiec:

owoce, zbierane od lipca do września oraz liście - od czerwca do września.

Mikro- i makroelementy:

mangan

Witaminy:

A, B . B6, C, M, P

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, przeciwzapalne, antyseptyczne, ściągające, przeciwbiegunkowe, odtruwające, rozpuszczające kamienie moczowe, wzmacniające, dietetyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z liści - w kamicy nerkowej, stanach zapalnych nerek, pęcherza i dróg moczowych, w biegunkach, jako środek przeciwdziałający powstawaniu złogów moczanowych (kamicy), obniżający ciśnienie tętnicze krwi, wzmacniający mięsień sercowy, wzmacniający i uszczelniający naczynia włosowate.

odwar z owoców ma zastosowanie w przeziębieniach, niedokwaśności i jako środek odżywczo-dietetyczny.

świeże owoce mają działanie zapierające, są pomocne w łagodnych biegunkach, niedokrwistości, chorobach gorączkowych i bólach głowy.

okłady-kataplazmy z papki z liści łagodzą dolegliwości reumatyczno-artretyczne i nerwobóle.

okłady ze zmiażdżonych świeżych owoców leczą oparzenia.


25. Borówka czarna


Rosliny lecznicze


Vaccinium myrtillus L.

Krzewinka, do 60 cm wys.; gałązki zielone, kanciaste, silnie rozwidlone; liście opadające na zimę, naprzemianległe, jajowate, brzegiem pikowane; kwiaty zielonkawe lub różowawe, wyrastające pojedynczo w kątach liści; korona zielonkawa lub różowawa; kwitnie: maj; owoc

- kulista, czarna jagoda z sinym nalotem, o soczystym miąższu.

Występowanie:

lasy sosnowo-dębowe, bory sosnowe i mieszane, kwaśne buczyny, wrzosowiska.

Surowiec:

liście i owoce, zbierane od czerwca do września.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, mangan, fosfor, krzem

Witaminy:

A, B2, B6. C, D, P, PP

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, przeciwzapalni przeciwkrwotoczne, przeciwcukrzycowe, odtruwające, poprawiające wzrok, rozkurczowe, rozszerzające naczynia wieńcowo, przeciwpasożytnicze, przeciwbiegunkowe.

Zastosowania lecznicze:

odwar z liści - w stanach zapalnych dróg moczowych, białkomoczu, skąpomoczu, zatruciach pokarmowych, nieżytach układu pokarmowego, jako środek pobudzający trawienie i ułatwiający przyswajanie pokarmów, uszczelniający i zmniejszający przepuszczalność oraz kruchość naczyń krwionośnych, działający tonizująco na serce, pomocny w kamicy nerkowej i początkowych stanach cukrzycy, dnie, gośćcu, nadciśnieniu tętniczym krwi, czerwonce.

odwar z suszonych owoców - w awitaminozie, rekonwalescencji po przebytej chorobie i leczeniu antybiotykami, w braku łaknienia, biegunkach, jako środek niszczący robaki jelitowe (zażywany w większych ilościach), likwidujący nieprzyjemny zapach z ust i skóry, pomocny w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła.

świeże owoce mają działanie bakteriostatyczne, dietetyczne, regulujące przemianę materii, rozwalniające przy zaparciach, obniżające gorączkę, poprawiające ukrwienie dna oka, co polepsza wzrok.

sok z owoców pomocny jest w pylicy i poprawia zdolność widzenia w ciemności.

przymoczki nasączone sokiem z owoców mają zastosowanie w leczeniu ran i uszkodzeń skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści działają antyseptycznie. ściągająco, przeciwzapalnie, są pomocne w stanach zapalnych błon śluzowych i skóry (likwidują przykry zapach potu).

Zastosowanie kulinarne

oowoce - sporządza się z nich różne przetwory, jak: dżemy, marmolady, konfitury, kompoty, soki, wina itp.

herbata z liści borówki czarnej (i poziomki) jest zalecana chorym na cukrzycę.


26. Borówka wysoka


Rosliny lecznicze


Vaccinium corymbosum L.

Krzew, co 150 cm wys.; gałązki żółtawozielone; liście opadające na zimę, jajowate lub lancetowate, całobrzegie. sinozielone; kielich kwiatowy niebieskawy, korona dzbanuszkowata, biała lub lekko czerwonawa, kwiaty zebrane w kwiatostany groniaste; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - niebieskoczarna, oszroniona jagoda.

Występowanie:

często uprawiana (dla smacznych, słodkich owoców).

Surowiec:

liście, pozyskiwane od czerwca do lipca, oraz owoce - w końcu lata, gdy są w pełni dojrzałe.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, fosfor

Witaminy:

B, C, PP

Działanie:

dietetyczne, moczopędne, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, przeciwmiażdżycowe, regulujące.

Zastosowanie lecznicze:

świeże owoce są środkiem dietetyczno-odżywczym, mają działanie bakteriostatyczne, są pomocne w pylicy, cukrzycy, w zaburzeniach przemiany materii, chorobach gorączkowych, zaparciach, grypie i przeziębieniach.

sok z owoców jest pomocny w nieżytach przewodu pokarmowego, zaparciach i złej przemianie materii.


27. Bożodrzew gruczołowaty


Rosliny lecznicze


Ailanthus altissima Swingle (Ailanthus glandulosa Desf.)

Drzewo, do 25 m wys., o okrągławej koronie; kora pnia szara, gładka; gałązki jasnobrunatne, słabo rozgałęzione; liście nieparzystopierzaste, nagie, o nieprzyjemnym zapachu, złożone z 13-21 podłużnie jajowatych listków, w nasadzie gruczołowato ząbkowanych; kwiaty żółtawobiaławe lub zielonożółte, drobne, zebrane w kwiatostany wiechowate; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - skrzydlak.

Występowanie:

często sadzony w parkach i ogrodach.

Surowiec:

kora, pozyskiwana wczesną wiosną oraz świeże wierzchołki pędów - w czerwcu i lipcu.

Działanie:

antyseptyczne, ściągające, przyspieszające gojenie, (ziarninowanie), przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory (jako płukanka) - w grzybicach jamy ustnej, przełyku i przyzębia, w paradentozie.

przymoczki nasączone odwarem z kory i świeżych pędów są pomocne w leczeniu grzybic, owrzodzeń i ran, pęknięć skóry i sutków, owrzodzeń podudzi i żylaków odbytu.


28. Brzoskwinia zwyczajna


Rosliny lecznicze


Prunus persica (L.) Batsch.

Krzew lub drzewo, do 5 m wys.; liście długie, Iancetowate, brzegiem ostro piłkowane, po roztarciu pachnące migdałami; kwiaty białe lub różowe, prawie siedzące, pojedyncze, rozwijajace się przed listnieniem; kwitnie: maj; owoc kulisty, duży pestkowiec, najczęściej żółty, czerwono nabiegły, o soczystym miąższu.

Występowanie:

pochodzi z Chin; u nas powszechnie uprawiana.

Surowiec:

liście, zbierane w maju i czerwcu oraz owoce w końcu lata, gdy są w pełni dojrzałe.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, sód

Witaminy:

A, B. C, P

Działanie:

zasadotwórcze, zmiękczające, oczyszczające, odświeżające, regenerujące, tonizujące.

Zastosowanie lecznicze

napar z liści ma zastosowanie jako środek regenerujący tkankę skóry oraz jest używany do mycia głowy (nadaje włosom ładny wygląd i pozostawia przyjemny zapach).

przymoczki nasączone sokiem z owoców służą do regeneracji tkanki skóry twarzy, działają tonizująco i oczyszczająco, wygładzają zmarszczki i poprawiają cerę (brzoskwiniowa cera).

Zastosowanie kulinarne

owoce brzoskwini można spożywać w każdej postaci. Świeże są cennym surowcem dietetycznym, a robi się z nich takie przetwory jak: kompoty, dżemy, marmolady, soki, wina.


29. Brzoza brodawkowata


Rosliny lecznicze


Betula pendula Roth. (Betula verrucosa Ehrh.)

Drzewo, do 20 m wys., o jajowato piramidalnej koronie ze zwisającymi gałązkami; kora pnia biała, zwłaszcza w górnej części pnia; młode gałązki nagie, pokryte kropelkami żywicy; liście romboidalnojajowate, brzegiem ostro nierówno podwójnie ząbkowane, długoogonkowe; kwiatostany kołkowate; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - oskrzydlony orzeszek.

Występowanie:

bardzo pospolita w całym kraju; rośnie w lasach, zagajnikach, parkach, na zrębach leśnych, przy drogach itp.

Surowiec:

liście, zbierane w maju i czerwcu, pączki - w marcu i kwietniu, oraz sok z pnia, odciągnięty na wiosnę.

Działanie:

moczopędne, napotne, antyseptyczne, przeciwzapalne, odtruwające, osłaniające, bakteriobójcze, przeciwobrzękowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), wybielające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w przewlekłych dolegliwościach nerek i dróg moczowych, obrzękach powstałych na tle niedomogi nerkowo-krążeniowej, w kamicy nerkowej, chorobach reumatyczno-artretycznych, białkomoczu, skąpomoczu, dolegliwościach wątroby, łuszczycy, egzemach, zapaleniu węzłów chłonnych.

napar z pąków - w chorobach nerek i wątroby, łuszczycy, obrzękach, nieżytach oskrzeli i dróg oddechowych, w przewlekłym, suchym, uporczywym kaszlu.

sok z pnia - w chorobach nerek, kamicy nerkowej, zaburzeniach czynności wątroby, chorobach płuc, gruźlicy, rozedmie, pylicy, bronchitach, nadczynności tarczycy (wole), oraz jako środek wzmacniający, odtruwający, regulujący przemianę materii.

wyciąg wodny z narośli (huby brzozowe) - w przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego, wątroby i śledziony, wrzodach żołądka i dwunastnicy oraz jako środek bakteriobójczy, przeciwwirusowy, zwiększający odporność organizmu.

winko lecznicze z pąków i liści - w chorobach płuc, kaszlu, dolegliwościach reumatycznych i złym samopoczuciu.

syrop z pączków podaje się (zwłaszcza dzieciom) w przeziębieniach, katarze, grypie i kaszlu.

przymoczki nasączane sokiem z liści stosuje się w zapaleniu łojotokowym skóry, owrzodzeniach, trądziku, czyraczności, łuszczycy, egzemach, służą też do usuwania plam pigmentowych i wybielania piegów.

mycie i nacieranie głowy sokiem z liści leczy wypryski skórne, uszkodzenia skóry, łupież, a włosom nadaje puszystość i powoduje ich porost.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści mają działanie antyseptyczne, oczyszczające, przeciwzapalne, łagodzą dolegliwości reumatyczne i wybielają skórę.

Uwaga. Leczenie preparatami z huby brzozowej należy przeprowadzać w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


30. Brzoza omszona


Rosliny lecznicze


Betula pubescens Ehrh.

Drzewo, do 20 m wys., o szeroko rozłożystej koronie; młode gałązki i liście omszone; liście odwrotnie jajowate, brzegiem płytko i nierówno ząbkowane; od brzozy brodawkowatej różni się (poza omszeniem) bardziej sztywnymi gałązkami i białą korą pnia.

Występowanie:

pospolita w całym kraju; rośnie w wilgotnych lasach, na torfowiskach, nad brzegami rzek.

Surowiec:

liście, zbierane w maju i czerwcu, pączki w marcu i kwietniu, oraz sok z pnia, odciągnięty na wiosnę.

Działanie:

moczopędne, napotne, antyseptyczne, przeciwzapalne, odtruwające, osłaniające, bakteriobójcze, przeciwobrzękowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), wybielające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w przewlekłych dolegliwościach nerek i dróg moczowych, obrzękach powstałych na tle niedomogi nerkowo-krążeniowej, w kamicy nerkowej, chorobach reumatyczno-artretycznych, białkomoczu, skąpomoczu, dolegliwościach wątroby, łuszczycy, egzemach, zapaleniu węzłów chłonnych.

napar z pąków - w chorobach nerek i wątroby, łuszczycy, obrzękach, nieżytach oskrzeli i dróg oddechowych, w przewlekłym, suchym, uporczywym kaszlu.

sok z pnia - w chorobach nerek, kamicy nerkowej, zaburzeniach czynności wątroby, chorobach płuc, gruźlicy, rozedmie, pylicy, bronchitach, nadczynności tarczycy (wole), oraz jako środek wzmacniający, odtruwający, regulujący przemianę materii.

wyciąg wodny z narośli (huby brzozowe) - w przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego, wątroby i śledziony, wrzodach żołądka i dwunastnicy oraz jako środek bakteriobójczy, przeciwwirusowy, zwiększający odporność organizmu.

winko lecznicze z pąków i liści - w chorobach płuc, kaszlu, dolegliwościach reumatycznych i złym samopoczuciu.

syrop z pączków podaje się (zwłaszcza dzieciom) w przeziębieniach, katarze, grypie i kaszlu.

przymoczki nasączane sokiem z liści stosuje się w zapaleniu łojotokowym skóry, owrzodzeniach, trądziku, czyraczności, łuszczycy, egzemach, służą też do usuwania plam pigmentowych i wybielania piegów.

mycie i nacieranie głowy sokiem z liści leczy wypryski skórne, uszkodzenia skóry, łupież, a włosom nadaje puszystość i powoduje ich porost.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści mają działanie antyseptyczne, oczyszczające, przeciwzapalne, łagodzą dolegliwości reumatyczne i wybielają skórę.

Uwaga. Leczenie preparatami z huby brzozowej należy przeprowadzać w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


31. Bukszpan zwyczajny


Rosliny lecznicze


Buxus sempervirens L.

Krzew zimozielony, do 3 m wys.; liście naprzeciwległe, eliptyczne, całobrzegie, skórzaste; kwiaty żółte, zebrane w krótkie grona, wyrastające w kątach liści; kwitnie: kwiecień-maj: owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

często sadzony (jako krzew ozdobny) w parkach, ogrodach, na cmentarzach.

Surowiec:

liście, zbierane od kwietnia do października.

Działanie:

przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne. przyspieszające gojenie (ziarninowanie), moczopędne.

Zastosowanie lecznicze

odwar z liści - w stanach zapalnych pęcherzyka żółciowego, pęcherza i przewodów moczowych, nadczynności tarczycy (dawniej był stosowany w leczeniu malarii).

Uwaga. Leczenie preparatami z bukszpanu można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


32. Bukwica zwyczajna


Rosliny lecznicze


Stachys officinalis (L.) Trevisan (Betonica officinalis L.)

Bylina, do 80 cm wys.; łodyga słabo rozgałęziona i ulistniona; liście odziomkowe podłużnie jajowate, brzegiem grubo karbowane,owłosione, długoogonkowe; kwiatostan gęsty, kłosowaty, na szczycie łodygi: kwiaty duże, purpurowe lub różowe; kwitnie: czerwiec-wrzesień: owoc - rozłupnia.

Występowanie:

dość pospolita: rośnie w dąbrowach i borach mieszanych, na łąkach, nasłonecznionych wzgórzach i zboczach dróg.

Surowiec:

ziele (cała roślina wraz z liśćmi odziomkowymi), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwpotne. przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, ściągające, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach układu oddechowego i pokarmowego, zatruciach pokarmowych, bólach brzucha, wzdęciach, biegunkach, słabych krwawieniach jelitowych (ślady krwi i śluzu w kale), nadmiernej potliwości ciała i nóg, nieżytach jamy ustnej i gardła, chrypce, kokluszu, bezsenności, bólach głowy i dolegliwościach wątroby.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych skóry, wypryskach, owrzodzeniach, czyrakach, trudno gojących się ranach, w zakażeniach skóry bakteriami ropotwórczymi, grzybicach skóry, egzemach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne, przeciwzapalne, grzybobójcze, regenerujące tkankę skóry, sa pomocne w chorobach skórnych i kobiecych.


33. Burak zwyczajny


Rosliny lecznicze


Beta wulgaris L.

Roślina dwuletnia, do 120 cm wys., wydająca w pierwszym roku korzeń spichrzowy i rozetę liści, w drugim łodygę i kwiaty; liście dolne jajowate, brzegiem faliste, łodygowe podłużne lub lancetowate; kwiatostan wiechowaty; okwiat zielonawy, zrastający się z owocem.

Występowanie:

powszechnie uprawiany (w kilku odmianach).

Surowiec:

świeże korzenie spichrzowe, pozyskiwane od czerwca do października, oraz liście – od czerwca do sierpnia.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, potas, magnez, sód, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, K, PP

Działanie:     

moczopędne, osłaniające, promieniochłonne, obniżające ciśnienie krwi, przeciwnowotworowe.

Zastosowanie lecznicze:

sok z korzeni i liści - w chorobach układu oddechowego, nieżytach gardła, krtani, uporczywym, suchym kaszlu, dolegliwościach przewodu pokarmowego, biegunkach Infekcyjnych, chorobach gorączkowych, grypie, przeziębieniach, chorobach serca i naczyń krwionośnych oraz jako środek znoszący szkodliwość napromieniowania substancjami radioaktywnymi, pomocny w leczeniu chorób nowotworowych.

okłady z utartych korzeni (ugotowanych w mleku) leczą trądzik, liszaje, odmrożenia, obrzęki i rany.

tampony nasycone sokiem z korzeni, wprowadzone do bolącego ucha, uśmierzają ból.

Zastosowanie kulinarne:

korzenie buraka - sporządza się z nich: surówki, barszcz, ćwikłę, duszoną jarzynę itp.

Młode liście są doskonałym surowcem na zupę.


34. Bylica boże drzewko


Rosliny lecznicze


Artemisia abrotanum L.

Krzew, do 2 m wys., o silnym zapachu cytryny, w smaku gorzki; pędy proste, rozgałęzione, starsze zbrunatniałe; liście sinozielone, od spodu szaro owłosione, dolne podwójnie, górne pojedynczo pierzastosieczne; koszyczki kwiatowe drobne, kuliste, zwisające, zebrane w uIistnione grona: kwiaty bladożółte; kwitnie: sierpień-wrzesień: owoc - niełupka.

Występowanie:

uprawiana: czasem zdziczała na przychaciach.

Surowiec:

ziele (ulistnione wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie pojawiania się kwiatostanów (w pierwszym roku rozwoju rośliny).

Działanie:

żółciotwórcze, żółciopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, przeciwzapalne, przeciwpasożytnicze, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w chorobach wątroby, słabym wydzielaniu żółci, bezsoczności, braku łaknienia, niedostatecznym trawieniu i przyswajaniu pokarmów, nieżytach przewodu pokarmowego, owrzodzeniach jelita grubego, zapaleniu węzłów chłonnych, słabych biegunkach i krwawieniach w przewodzie pokarmowym, robaczycy jelitowej.

wyciąg alkoholowy z zioła ma podobne zastosowanie jak odwar, jednak o nieco silniejszym działaniu.

wlewy doodbytowe mocnego odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe (glisty i owsiki) u dzieci.

przymoczki nasączone odwarem z ziela stosuje się w leczeniu trądziku, owrzodzeń. odmrożeń twarzy i ciała.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w rekonwalescencji po wirusowym zapaleniu wątroby, dla osób w podeszłym wieku działają wzmacniająco, uspokajająco, odkażająco, poprawiają krążenie krwi (pozostawiają przyjemny cytrynowy zapach).

Zastosowanie kulinarne

ziele dodaje się jako przyprawę do sosów, potraw mięsnych, drobiowych i rybnych, serów, sałatek, duszonych warzyw.


35. Bylica estragon


Rosliny lecznicze


Artemisia dracunculus L.

Bylina, do 120 cm wys., o aromatycznym zapachu, zdrewniałym kłączu i miotełkowanym korzeniu; łodyga wzniesiona, naga, zielona, źeberkowana; liście nie podzielone, lancetowate lub równowąskie, całobrzegie; koszyczki kwiatowe drobne, kuliste, zwisające, zebrane w wiechę; kwiaty żółte; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

uprawiana (jako roślina lecznicza i przyprawowa).

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

jod

Witaminy:

B6, C

Działanie:

moczopędne, żółciopędne, rozkurczowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach układu pokarmowego, braku łaknienia, bólach brzucha, wzdęciach, zaburzeniach trawiennych, osłabionych czynnościach wątroby, atonii pęcherzyka żółciowego.

Zastosowanie kulinarne:

ziela używa się jako wykwintnej przyprawy do zup, sosów, sałatek, duszonych warzyw, omletów, jajecznicy. Z młodych liści można sporządzać sałatki.


36. Bylica piołun


Rosliny lecznicze


Artemisia absinthium L.

Bylina  do  70 cm wys., o ostrym zapachu, łodyga wzniesiona, szarofilcowato owłosiona; liście pojedynczo, podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne, o odcinkach lancetowatych, jedwabistofilcowate; koszyczki kwiatowe drobne, zebrane w wiechę; kwiaty jasnożółte; kwitnie: sierpień-wrzesień; owoc- niełupka.

Występowanie:

miejsca suche, przydroża, nieużytki, zręby, poręby leśne, żwirowiska; również uprawiana.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź

Witaminy:

B6, C

Działanie:

żółciotwórcze, żółciopędne, pobudzające łaknienie i wydzielanie soku żołądkowego, antyseptyczne, metaboliczne, przeciwpasożytnicze, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w nieżytach żołądka i jelit, w słabym wydzielaniu soków żołądkowych i żółci, w braku łaknienia, po operacjach przewodu pokarmowego oraz w dolegliwościach wątroby, robaczycy jelitowej, cuchnącym stolcu, zaburzeniach przemiany materii, rekonwalescencji.

wyciąg alkoholowy z ziela pobudza wydzielanie soków trawiennych, jest pomocny w bezsoczności, łagodzi silne bóle brzucha.

odwar z ziela (jako płukanka) przeciwdziała stanom zapalnym jamy ustnej i dziąseł (neutralizuje przykry zapach z ust).

przymoczki nasączone odwarem z ziela stosuje się w leczeniu owrzodzeń, róży, świerzbu i innych zmian skórnych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w leczeniu świerzbu i wszawicy łonowej.

Zastosowanie kulinarne:

ziele dodaje się w niewielkich ilościach jako przyprawę do pieczonych mięs, zup, świeżych warzyw i sałatek.

Przeciwwskazania:

Preparatów z piołunu nie wolno stosować w ostrych nieżytach przewodu pokarmowego, podczas ciąży oraz podawać matkom karmiącym.


37. Bylica pospolita


Rosliny lecznicze


Artemisia vulgaris L.

Bylina, do 150 cm wys., o balsamicznym zapachu; łodyga czerwono nabiegła, rozgałęziona, gęsto ulistniona; liście ciemnozielone, pierzastodzielne, brzegiem głęboko piłkowane, od spodu białawo owłosione; koszyczki kwiatowe drobne, zebrane w wiechę; kwiaty żółte lub czerwonawe; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

pospolita roślina ruderalna; rośnie na przydrożach, przychaciach, przypłociach, nieużytkach, w rowach.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz korzenie - w październiku i listopadzie.

Działanie:

moczopędne, żółciotwórcze, żółciopędne, rozkurczowe, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach przewodu pokarmowego, słabym wydzielaniu soków żołądkowych i żółci, wzdęć ach, braku łaknienia, niestrawnościach, bólach brzucha, dolegliwościach wątroby i dróg żółciowych, kolce jelitowej.

okłady-kataplazmy z papki z korzeni łagodzą dolegliwości reumatyczne i nerwobóle.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela i korzeni działają pobudzająco i przeciwbólowo, są pomocne w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach, chorobach kobiecych, ułanach zmęczenia (pozostawiają przyjemny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

ziele dodaje się jako przyprawę do pieczonych mięs, ryb, potraw z nasion strączkowych, zup i surówek.


38. Cebula zwyczajna


Rosliny lecznicze


Allium cepa L.

Roślina dwuletnia lub bylina, co 120 cm wys.; cebul okrągła, podłużna lub poprzecznie spłaszczona: pęd i liście obłe, dęte, niebieskawozielone; kwiaty drobne, białozielone, zebrane w szczytowy, kulisty baldach. otoczony przed kwitnieniem okrywami: kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

cebule, zbierane od wiosny do jesieni.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, K, PP

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgrzybicze. zmiękczające, alkalizujące, przeciwmiażdżycowe, obniżające ciśnienie krwi, przeciwcukrzycowe, przeciwreumatyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), pobudzające wydzielanie soków trawiennych, moczopędne, wykrztuśne.

Zastosowanie lecznicze:

bez względu na postać, w jakiej spożywa się cebulę, powoduje ona spadek ciśnienia tętniczego krwi, poziomu cukru i cholesterolu; ma zastosowanie lecznicze w nieżytach oskrzeli i przewodu oddechowego, anginie, kokluszu, dolegliwościach przewodu pokarmowego, miażdżycy, w stanach zapalnych i przeroście prostaty, cukrzycy oraz zwiększa potencję; jest środkiem ogólnie wzmacniającym i witaminizującym.

Sok z cebuli (połączony najczęściej z miodem) w grypie, bronchicie, suchym kaszlu, anginie, nieżytach jamy ustnej i gardła, miażdżycy, robaczycy oraz jako środek przeciwdziałający chudnięciu.

wyciąg wodny z cebuli - w dolegliwościach prostaty, puchlinie wodnej oraz jako środek przeciwdziałający powstawaniu zakrzepów żylnych.

odwar z łusek cebuli - w skąpomoczu, zakażeniach pęcherza moczowego, stanach -upalnych prostaty.

wyciąg winny z cebuli -• osłabieniu mięśnia sercowego i arteriosklerozie.

okłady z ugotowanych lub pieczonych cebul mają zastosowanie w leczeniu trudno gojących się ran, czyraków, ropni i owrzodzeń.

okłady z utartych świeżych lub ugotowanych cebul przyspieszają pękanie oraz gojenie czyraków i ropni.

przymoczki nasączone mocnym odwarem z cebuli - w trudno gojących się ranach, pęknięciach skóry, trądziku, wypryskach skórnych, po ukąszeniach przez owady. Przymoczki nasączone sokiem z cebul przyłożone do skroni uśmierzają bóle migrenowe, łagodzą bóle reumatyczne, a systematycznie stosowane na odciski (z dodatkiem octu) i brodawki powodują ich usunięcie.

Zastosowanie kulinarne:

cebuli używa się jako warzywa i przyprawy kuchennej z powodu dużych właściwości dietetycznych i smakowych.

młode liście są surowcem do sałatek i surówek.


39. Centuria pospolita


Rosliny lecznicze


Centaurium umbellatum Gilib ssp. erythraea

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 50 cm wys.; łodyga wzniesiona, u góry rozgałęziona: liście dolne odwrotnie jajowate, zebrane w różyczkę, górne podłużnie jajowate, naprzeciwległe, całobrzegie; kwiaty różowe, zebrane w baldachogrona; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

nasłonecznione zbocza, skarpy, polany, łąki, zarośla. Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

żółciotwórcze, żółciopędne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, przeciwgorączkowe, ogólnie wzmacniające, obniżające ciśnienie krwi, przeciwpasożytnicze, wybielające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela (najczęściej w mieszankach ziołowych) - w schorzeniach układu pokarmowego, zaburzeniach trawiennych, bezsoczności, braku apetytu, niestrawnościach, zatruciach pokarmowych, bólach brzucha, robaczycy, kolce jelitowej, dolegliwościach wątroby i serca, nadciśnieniu tętniczym krwi, w stanach gorączkowych, rekonwalescencji po ciężkich chorobach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela służą do wybielania i wygładzania skóry twarzy.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odprężające, zmiękczające i wybielające skórę.


40. Chaber bławatek


Rosliny lecznicze


Centaurea cyanus L.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 1 m wys.; łodyga wzniesiona, rozgałęziona; liście naprzeciwległe, równowąskolancetowate, dolne zwykle pierzastodzielne; koszyczki kwiatowe na szczytach rozgałęzień; kwiaty błękitne lub ciemnoniebieskie; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka, z krótkim puchem kielichowym.

Występowanie:

chwast polny.

Surowiec:

brzeżne kwiaty koszyczka, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

potas, mangan

Witaminy:

C


Działanie:

silnie moczopędne, żółciopędne, żółciotwórcze, przeciwzapalne, bakteriobójcze, przeciwalergiczne, antyseptyczne, metaboliczne, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w stanach zapalnych nerek, skąpomoczu, obrzękach na tle niewydolności nerkowo-sercowej, dolegliwościach wątroby, chorobach reumatycznych i zaburzeniach przemiany materii.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów leczą stany zapalne spojówek i brzegów powiek.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów poprawiają krążenie, są pomocne w leczeniu grzybic i drobnych zmian skórnych.

kąpiele stóp w mocnym naparze z kwiatów stosuje się w leczeniu grzybic.

Zastosowanie kulinarne:

brzeżne kwiaty koszyczka można dodawać do sałatek, surówek i innych potraw.


41. Chmiel zwyczajny


Rosliny lecznicze


Humulus lupulus L.

Bylina dwupienna, wytwarzająca podziemne kłaczę z rozłogami; łodyga prawoskrętnie wijąca się, kanciasta, do 5 m dł.; liście parami naprzeciwległe, trój- lub pięcioklapowe, szorstkie, brzegiem ząbkowane; kwiatostany męskie wiechowate, żeńskie szyszkowate; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

wilgotne zarośla, lasy olszowe; również uprawiany na szeroką skalę.

Surowiec:

„szyszki”, zbierane w sierpniu, oraz oddzielające się w trakcie suszenia włoski gruczołowe (dające tzw. lupulinę lub mączkę chmielową).

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, bakteriobójcze, moczopędne, nasenne, przeciwbólowe, hormonalne, łagodzące nadpobudliwość nerwową i płciową, obniżające ciśnienie krwi, przeciwreumatyczne, przeciwnowotworowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z „szyszek” - w stanach zmęczenia i wyczerpania nerwowego, nadmiernej drażliwości, trudności w zasypianiu, zaburzeniach nerwowych okresu przekwitania, nadpobudliwości płciowej (polucje, onanizm), nadmiernej fermentacji jelitowej (wzdęcia, odbijanie), niedokwaśności, braku łaknienia, dolegliwościach wątroby i woreczka żółciowego, reumatycznym zapaleniu nerwów, nadciśnieniu tętniczym krwi, chorobach nowotworowych.

okłady-kataplazmy z papki z „szyszek” łagodzą bóle reumatyczno-artretyczne i nerwobóle, są pomocne w stanach zapalnych skóry i czyraczności.

przymoczki nasączone mocnym naparem z „szyszek” służą do pielęgnacji skóry twarzy, zwalniają procesy starzenia się tkanki, przywracają cerze jędrność i ładny wygląd, leczą łuszczycę, grzybice, owrzodzenia ciała.

mycie głowy naparem z „szyszek” nadaje włosom puszystości, połysk, zapobiega ich wypadaniu.

kąpiele z dodatkiem naparu z „szyszek” mają właściwości regenerujące tkankę skóry, są pomocne w leczeniu łuszczycy, grzybic, stanów zapalnych, owrzodzeń skóry, trudno gojących się ran oraz łagodzą dolegliwości reumatyczne.


42. Chrzan pospolity


Rosliny lecznicze


Armoracia rusticana Gaertn. (Armoracia lapathifolia Gilib.)

Bylina, do 120 cm wys., o bardzo długim, białym, mięsistym korzeniu; łodyga wzniesiona; liście odziomkowe duże, podłużnie jajowate, środkowe pierzastowrębne, górne lancetowate, brzegiem piłkowane, kwiaty drobne, białe, ze brane w wiechowate kwiatostany; kwitnie: maj-lipiec; owoce - łuszczynka.

Występowanie:

pospolity; rośnie na przydrożach, przypłociach, w rowach; również często uprawiany na polach i w ogródkach.

Surowiec:

świeże korzenie spichrzowe (o białym miąższu), pozyskiwane od lipca do września.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E. PP

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, moczopędne, żółciopędne, żółciotwórcze, zasadotwórcze, przeciwwirusowe, przeciwbólowe, wykrztuśne, podrażniające, stymulujące.

Zastosowanie lecznicze:

syrop z utartych, świeżych korzeni - w nieżytach oddechowych, przewlekłych katarach, grypie, przeziębieniach, astmie, anemii, braku apetytu, w schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego.

wyciąg wodny z korzeni (jako płukanka) - w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła, dziąseł i w grzybicach.

wyciąg winny z korzeni - w braku łaknienia, anemii, grypie oraz jako środek ogólnie tonizujący, moczopędny, bakteriobójczy, wzmacniający w stanach zmęczenia i wyczerpania fizycznego.

okłady z utartych świeżych korzeni mają zastosowanie w bólach reumatycznych, nerwobólach oraz stanach zapalnych stawów, ścięgien i mięśni.

nacieranie sokiem z utartych, świeżych korzeni (z dodatkiem amoniaku) ma zastosowanie w stanach zapalnych stawów, ścięgien, bólach reumatyczno-artretycznych i w nerwobólach.

kąpiele stóp w odwarze z korzeni stosuje się w leczeniu grzybic.

Zastosowanie kulinarne:

uarte świeże korzenie stosuje się jako przyprawę dietetyczną. Dodawane do różnych potraw nadają im pikantność i smak.

Uwaga: okłady z utartych świeżych korzeni chrzanu  należy stosować ostrożnie i pozostawiać na skórze nie dłużej, niż do momentu odczucia mocnego pieczenia, gdyż może to spowodować jej uszkodzenie, zapalenie, pęcherze i stany ropne.


43. Cykoria podróżnik


Rosliny lecznicze


Cichorium intybus L.

Bylina, do 150 cm wys., o przyjemnym zapachu, korzeń brunatny, stożkowaty; łodyga sztywna, kanciasta, rozgałęziona, bardzo słabo ulistniona; liście odziomkowe zebrane w rozetę, zatokowo pierzastowrębne, łodygowe podłużne lancetowate, brzegiem rzadko ząbkowane; kwiaty jasnoniebieskie zebrane w koszyczki na szczytach pędów lub wyrastające w kątach górnych liści; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

pospolita w całym kraju: rośnie na przydrożach, przypłociach, pastwiskach, miedzach, ugorach, rumowiskach, żwirowiskach itp.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane na wiosnę lub jesienią, oraz ziele - w okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające wydzielania soku żołądkowego, żółciopędne, moczopędne, osłaniające, bakteriobójcze, przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni i ziela - w nieżytach żołądka i przewodu pokarmowego, w przewlekłych zaburzeniach czynności wydzielniczej wątroby, zaburzeniach przemiany materii, bezsoczności, niedokwaśności, niestrawnościach, nadmiernej fermentacji jelitowej, braku łaknienia, stanach chorobliwego wychudzenia, uszkodzeniach miąższu wątroby, w dolegliwościach nerek, nerwicach.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni i ziela są pomocne w stanach zapalnych błon śluzowych i skóry, owrzodzeniach, ranach i po urazach ciała.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni mają zastosowanie w leczeniu krzywicy u dzieci.


44. Cytryna zwyczajna


Rosliny lecznicze


Citrus limon Burm.

Małe drzewo lub krzew tropikalny, do 5 m wys.; gałęzie cierniste; liście jajowatolancetowate, brzegiem piłkowane, jasnozielone; kwiaty duże, białe, pachnące, pojedyncze lub zebrane po kilka, wyrastające w kątach liści; kwitnie: lipiec; owoc - kulista lub eliptyczna, jasnozielona lub żółtawa „jagoda", o aromatycznym zapachu, kwaśnym miąższu podzielonym na komory (hesperidium).

Występowanie:

pochodzi prawdopodobnie z Chin; w stanie dzikim nie znana; u nas często uprawiana w doniczkach i szklarniach.

Surowiec:

owoce (importowane).

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, jod, potas, magnez, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, C, D. E, P, PP

Działanie:

napotne, pobudzające, ściągające, osłaniające, przeciwzapalne, bakteriobójcze, uszczelniające, orzeźwiające, wzmacniające, przeciw szkorbutowe.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców: z letnia wodą i dodatkiem miodu (podany na czczo) - w uporczywych zaparciach; z mlekiem (podany na czczo) - w początkowych objawach nadkwasoty; z miodem - w przeziębieniach, grypie, szkorbucie, otyłości, chorobach wątroby, reumatyzmie, w zaburzeniach okresu przekwitania; czysty - w podrażnieniach błon śluzowych jamy ustnej i gardła oraz jako środek do likwidacji pleśniawek u dzieci. Zmielone nasiona z owoców (z dodatkiem soku i oliwy) są skutecznym środkiem przeciw robakom jelitowym.

przymoczki nasączone wyciągiem alkoholowym z owoców mają właściwości odświeżające, regenerujące i odmładzające cerę.

kąpiele z dodatkiem odwaru ze skórek mają działanie odżywcze, oczyszczające i regenerujące tkankę skóry (pozostawiają przyjemny zapach).


45. Czarnuszka siewna


Rosliny lecznicze


Nigella sativa L.

Roślina jednoroczna, do 40 cm wys.: łodyga w/niesiona, gałęzista; liście podwójne pierzastosieczne; kwiaty duże, białawe, niebiesko unerwione, pojedyncze na szczytach pędów: kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - mieszek (nasiona czarne o zapachu kamfory).

Występowanie:

spotykana na polach uprawnych zbóż: również uprawiana.

Surowiec:

nasiona, pozyskiwane na początku października.

Działanie:

żółciopędne, wiatropędne. mlekopędne, pobudzające czynności trawienne.

Zastosowanie lecznicze:

sproszkowane nasiona stosuje się w zaburzeniach trawiennych, bólach brzucha, nadmiernej fermentacji jelitowej, wzdęciach, w braku łaknienia, braku laktacji, nieregularnym miesiączkowaniu.


46 . Cząber ogrodowy


Rosliny lecznicze


Satureja hortensis L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys., silnie rozgałęziona; łodyga szarozielona, fioletowo nabiegła; liście naprzeciwległe wąskołopatkowate lub równowąskolancetowate, całobrzegie; kwiaty liliowe, różowe lub białe, zebrane w nibyokółki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach i na plantacjach.

Surowiec:

ziele, zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, sód

Witaminy:

C

Działanie:

pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), bakteriobójcze, wiatropędne, rozkurczowe, zapierające. przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w słabych nieżytach żołądka i jelit, niedokwaśności, nadmiernej fermentacji jelitowej, w słabych, lecz przewlekłych biegunkach, braku apetytu, robaczycy jelitowej.

Zastosowanie kulinarne:

ziele dodaje się jako przyprawę do potraw strączkowych i wędlin, marynat, zup, sosów, sałatek, potraw mięsnych i rybnych, gotowanych warzyw, grzybów (oprócz pieczarek), zapiekanek, farszów, kotletów ziemniaczanych.


47. Czeremcha zwyczajna


Rosliny lecznicze


Prunus padus L.

Krzew lub drzewo, do 15 m wys., o podłużnie owalnej koronie; kora pnia gładka; młode gałązki wiśniowoczerwone lub oliwkowe, starsze brunatne; liście naprzeciwległe, podłużnie odwrotnie jajowate, brzegiem piłkowane, z czerwonymi gruczołami o zapachu migdałów, na ogonkach; kwiaty białe, silnie pachnące, zebrane w długie, zwisające grona; kwitnie; kwiecień-maj; owoc - pestkowiec barwy czarnej, w smaku cierpki.

Występowanie:

pospolita w całym kraju; rośnie w wilgotnych lasach, zaroślach, parkach, ogrodach.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę, kwiaty w maju, oraz owoce   we wrześniu i październiku.

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne. przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwreumatyczne, ściągające, uspokajające, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze

napar z owoców - w lekkich nieżytach przewodu pokarmowego, słabo nasilonych biegunkach, dolegliwościach nerek, dnie.

okłady-kataplazmy ze zmiażdżonych świeżych owoców - w dolegliwościach reumatycznych artretycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie antyseptyczne i oczyszczające, są pomocne w leczeniu świerzbu i drobnych dermatoz.

kąpiele stóp w mocnym odwarze z kory stosuje się w leczeniu grzybic.

Zastosowanie kulinarne:

owoce (wydrylowane) - sporządza się: z nich soki, musy, nalewki, likiery itp.


48. Czereśnia ptasia


Rosliny lecznicze


Prunus avium L.

Drzewo do 20 m wys.. o owalnej koronie; kora pnia szarobrunatna; gałęzie brunatnoczerwone; liście odwrotnie jajowate, brzegiem podwójnie karbowano-piłkowane; kwiaty białe, zebrane skąpokwiatowe baldaszki; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - pestkowiec, barwy żółtej, czerwonej lub ciemnowiśniowej.

Występowanie:

często sadzona w ogrodach i parkach; również zdziczała w lasach liściastych.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę, owoce wraz z szypułkami - w lipcu, oraz kwiaty - w kwietniu i maju.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, jod, potas, magnez, fosfor

Witaminy:

A, B, C, E. P, PP

Działanie:

moczopędne, przeciwreumatyczne, przeciwbiegunkowe, uspokajające, przeciwbólowe, odchudzające, przeciwpasożytnicze. mineralizujące i witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców i szypułek (ogonków) - w nieżytach oskrzeli, przewodu pokarmowego, w grypie, artretyzmie, nerwobólach, kaszlu, nerwicach, chorobach tarczycy, pęcherza, w otyłości.

odwar z szypułek stosuje się w otyłości, zaburzeniach przemiany materii, niedomaganiach tarczycy i dolegliwościach artretycznych.

odwar z kory łagodzi bóle porodowe, jest pomocny w przeziębieniach, dokuczliwym kaszlu, robaczycy jelitowej.

wyciąg alkoholowy z kwiatów i szypułek - w dolegliwościach reumatycznych, pęcherza oraz (rozcieńczony wodą) jako lotion do oczyszczania cery.

okłady-kataplazmy z papki z kory stosuje się w leczeniu chorób reumatyczno-artretycznych.

Zastosowanie kulinarne:

owoce - sporządza się z nich różne przetwory, takie jak: kompoty, syropy, przeciery, dżemy. Kwiaty można dodawać do sałatek, surówek i innych potraw.


49. Czosnaczek pospolity


Rosliny lecznicze


Alliaria petiolata Bieb. (Alliaria officinalis Andrz.)

Bylina, do 80 cm wys., o czosnkowym zapachu; kłącza z ulistnionymi rozłogami; łodyga prosta, sinawa, dołem owłosiona, gęsto ulistniona; liście górne sercowatotrójkątne, brzegiem ząbkowane, dolne sercowatonerkowate. brzegiem karbowane, długoogonkowe; kwiaty białe, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - łuszczyna.

Występowanie:

pospolity w całym kraju; rośnie w lasach i cienistych zaroślach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, antyseptyczne, odtruwające, rozkurczowe, przeciwpasożytnicze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w biegunkach, zaburzeniach przemiany materii, robaczycy jelitowej.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w grzybicach skóry, owrzodzeniach, trudno gojących się ranach.

tampony nasycone sokiem z ziela leczą żylaki odbytu, a wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - mają działanie antyseptyczne, gojące, są pomocne w leczeniu zmian skórnych.


50. Czosnek niedźwiedzi


Rosliny lecznicze


Allium ursinum L.

Bylina, do 50 cm wys.; cebula podłużna; łodyga kwiatonośna cienka, trójkanciasta; liście odziomkowe jajowatolancetowate płaskie, całobrzegie; kwiaty białe, zebrano w baldaszek bezcebulkowy, ujęty w 2-3 liście okrywowe, białe, jajowate, odpadające; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - torebka.

Występowanie:

cieniste lasy liściaste.

Surowiec:

cebule, zbierane w maju, oraz ziele w kwietniu i maju.

Działanie:

bakteriobójcze, antyseptyczne, drażniące, pobudzające, obniżające ciśnienie krwi, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg wodny lub alkoholowy z cebul - w chorobach reumatycznych, nadciśnieniu tętniczym krwi, paradentozie, bólach zębów, niestrawnościach, nieżytach jamy ustnej, gardła i przeziębień.

okłady z papki z cebul stosuje się w stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien, bólach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne, grzybobójcze, pobudzające krążenie.


51. Czosnek pospolity


Rosliny lecznicze


Allium sativum L.

Bylina, do 70 cm wys., o cebuli kulistej, złożonej z kilku mniejszych cebulek; łodyga wzniesiona, zakończona różowobiałym baldachem; liście równowąskie, płaskie, o szerokich brzegach; kwietnie: maj-czerwiec: owoc - torebka.

Występowanie:

powszechnie uprawiany.

Surowiec:

świeże „główki" cebul, zbierane we wrześniu. oraz liście - w maju i czerwcu.

Działanie:

Bakteriobójcze, bakteriostatyczne, przeciwgrzybicze, żółciotwórcze, żółciopędne, przeciwcukrzycowe, przeciwmiażdżycowe, przeciwwirusowe, odtruwające, pobudzające czynności trawienne i krążenie krwi, obniżające ciśnienie krwi, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg wodny lub alkoholowy z ząbków czosnku - w nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli, przewodu oddechowego i pokarmowego, chorobach płuc, rozedmie, nadciśnieniu tętnicznym krwi, chorobach i dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, miażdżycy, otyłości, zaburzeniach przemiany materii, grypie, lambliozie, zawrotach głowy, braku koncentracji, chorobach podeszłego wieku, chorobach skóry, nowotworowych, przewlekłych biegunkach.

odwar z ząbków czosnku (sporządzony na mleku) podaje się dzieciom doustnie i w lewatywie przeciw robakom jelitowym (glistom i owsikom).

wyciąg winny z ząbków czosnku (sporządzony na białym winie) ma zastosowanie w chorobach nowotworowych i podeszłego wieku.

pasta z roztartych ząbków czosnku (z natką pietruszki, nasionami czarnej porzeczki, ogórecznika i masłem) jest zalecana dzieciom chorowitym, ulegającym częstym infekcjom, anemicznym i słabo rozwijającym się.

przymoczki i tampony nasycone wyciągiem olejowym z ząbków czosnku są pomocne w leczeniu owrzodzeń podudzi, oparzeń, odleżyn, żylaków odbytu, uszkodzeń skóry.

Okłady z roztartych ząbków czosnku leczą owrzodzenia, czyraki, zmiękczają zrogowaciałą skórę stóp, usuwają odciski, przyłożone na skronie łagodzą bóle migrenowe.

Kąpiele z dodatkiem odwaru z liści pobudzają krążenie, działają antyseptycznie, grzybobójczo, są pomocne w leczeniu zakażeń świerzbem, rzęsistkiem, drożdżakami i grzybami patogennymi.

Zastosowanie kulinarne:

czosnek można dodawać jako przyprawę do wszystkich potraw oraz spożywać w stanie surowym w serze lub na chlebie z masłem.

Przykry zapach czosnku, jaki występuje przez pewien czas po jego spożyciu, łagodzi jedzenie liści pietruszki, selera, kopru, marchwi, lubczyka lub migdałów.

Przeciwwskazania:

Czosnku nie należy stosować doustnie w zbyt dużych ilościach przy niskim ciśnieniu krwi, w ostrych nieżytach żołądka i jelit oraz podawać matkom karmiącym.


52. Czyścica storzyszek


Rosliny lecznicze


Clinopodium vulgare L. (Calamintha clinopodium Spenn.)

Bylina, do 50 cm wys., kłącze wielodzielne z rozłogami; łodyga prosta, owłosiona; liście jajowate lub podłużnie jajowate, z wierzchu nieco owłosione, brzegiem słabo karbowane; kwiaty purpurowe, zebrane w główkowato zbite wielokwiatowe nibyokółki; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

zarośla, zręby, obrzeża i przydroża leśne, wzgórza.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

odtruwające, osłaniające, pobudzające czynności trawienne, przeciwwzdęciowe, metaboliczne, rozkurczowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, kurczach żołądka, kolce jelitowej, chorobach wątroby, nieżycie jelit, otyłości, zaburzeniach przemiany materii i chorobach przewodu pokarmowego w podeszłym wieku.


53. Dąb bezszypułkowy


Rosliny lecznicze


Quercus petraea Liebl. (Quercus sessillis Ehrh.)

Drzewo, do 30 m wys., o regularnej, smukłej, zwartej koronie i grubym pniu; kora pnia płytko i drobno spękana; liście odwrotnie jajowate. zbiegające klinowato u nasady w ogonek, regularnie zatokowo wrębne: kwiaty męskie zebrane w kwiatostany kołkowate, żeńskie w skąpokwiatowe grona; kwitnie: maj; owoc - orzech (żołądź), osadzony w zdrewniałej, pokrytej łuskami miseczce, prawie siedzący.

Występowanie:

dość pospolity na niżu.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, ściągające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, przeciwświądowe. uszczelniające, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, zatruciach pokarmowych niektórymi toksynami bakteryjnymi, w przewlekłych biegunkach, drobnych krwawieniach w przewodzie pokarmowym, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, anginie, nadmiernym poceniu, dolegliwościach prostaty.

przymoczki nasączone odwarem z kory - w oparzeniach, odleżynach, odmrożeniach, zranieniach i owrzodzeniach skóry, owrzodzeniach żylakowatych, wypryskach,

tampony nasycone odwarem z kory - w upławach. stanach zapalnych pochwy i sromu, w nadżerkach, pęknięciach i żylakach odbytu.

nasiadówki w odwarze z kory są pomocne w leczeniu stanów zapalnych sromu, odbytu, upławów, pęknięć i żylaków odbytu, owrzodzeń skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory leczą grzybicę i nadmierną potliwość stóp, stany zapalne i owrzodzenia skóry, wypryski, infekcje bakteryjne i świądy skóry, egzemy, łuszczycę, świerzb.


54. Dąb czerwony


Rosliny lecznicze


Ouercus rubra L. (Quercus borealis maxima Sarg.)

Drzewo, do 25 m wys., o szerokiej, bogato ulistnionej koronie; kora pnia stalowoszara. długo zachowująca gładkość; liście duże, głęboko wcięte, o ostro zakończonych klapach, jesienią czerwone; kwiaty żeńskie zebrane w skąpokwiatowe kłoski, męskie w luźne zwisające kotki; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - orzech (żołądź), osadzony w płytkiej miseczce.

Występowanie:

pochodzi z Ameryki Północnej; u nas często sadzony w lasach, parkach i ogrodach.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, ściągające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, uszczelniające, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w biegunkach bakteryjnych, nieżytach jamy ustnej i gardła, drobnych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i macicy, nieżytach i owrzodzeniach jelita grubego.

przymoczki nasączone odwarem z kory - w owrzodzeniach, oparzeniach, ranach i uszkodzeniach skóry.

nasiadówki w odwarze z kory - są pomocne w leczeniu stanów zapalnych sromu i odbytu, upławów, żylaków odbytu, drobnych wyprysków skórnych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory są stosowane w stanach zapalnych skóry, wypryskach, infekcjach bakteryjnych skóry, egzemach. Ilszajowatości.


55. Dąb szypułkowy


Rosliny lecznicze


Quercus robur L.

Drzewo, do 40 m wys., o szerokiej koronie i krótkim pniu; kora pnia gruba, ciemna i głęboko spękana: liście pierzastowrębne, nagie, ciemnozielone. skórzaste, krótkoogonkowe, u nasady opatrzone uszkami; kwiaty żeńskie pojedyncze lub zebrane w skąpokwiatowe kłoski, męskie w luźne zwisające kotki; kwitnie: kwiecień-maj: owoc - jajowaty orzech (żołądź), podłużnie i ciemno prążkowany, osadzony w pokrytej łuskami miseczce (zebrane po kilka na długiej szypułce).

Występowanie:

pospolity na obszarze całego kraju.

Surowiec:

kora. pozyskiwana na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, ściągające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, uszczelniające, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w biegunkach bakteryjnych, nieżytach jamy ustnej i gardła, drobnych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i macicy, nieżytach i owrzodzeniach jelita grubego.

przymoczki nasączone odwarem z kory - w owrzodzeniach, oparzeniach, ranach i uszkodzeniach skóry.

nasiadówki w odwarze z kory - są pomocne w leczeniu stanów zapalnych sromu i odbytu, upławów, żylaków odbytu, drobnych wyprysków skórnych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory są stosowane w stanach zapalnych skóry, wypryskach, infekcjach bakteryjnych skóry, egzemach. Iiszajowatości.


56. Dąbrówka rozłogowa


Rosliny lecznicze


Ajuga reptana L.

Bylina, do 30 cm wys., z ulistnionymi, nadziemnymi rozłogami; liście nagie, z rzadka owłosione, dolne zebrane w różyczkę, dość duże, odwrotnie jajowate, brzegiem falisto karbowane, łodygowe siedzące, jajowate; kwiaty niebieskie, zebrane po kilka w nibyokółki; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

pospolita na terenie całego kraju

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie

Działanie:

antyseptyczne, bakteriobójcze, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze

napar z ziela (jako płukanka) - w nieżytach i owrzodzeniach jamy ustnej, gardła i krtani, anginie oraz wewnętrznie w chorobach gorączkowych (dawniej byt stosowany w leczeniu malarii).

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, odleżynach, infekcjach bakteryjnych, chorobach kobiecych, żylakach odbytu, ranach.


57. Drapacz lekarski


Rosliny lecznicze


Onicus benedictus L.

Roślina jednoroczna, do 40 cm wys., wyglądem przypominająca oset; łodyga wzniesiona, rozgałęziona, owłosiona, lepka; liście naprzemianległe, podłużnie lancetowate, pierzastowrębne, brzegiem kolczaste; kwiaty żółte, zebrane w koszyczki, pojedyncze, duże, na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - niełupka, opatrzona puchem kielichowym.

Występowanie:

pochodzi z Europy Południowej; u nas wyłącznie uprawiany.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, moczopędne, osłaniające, metaboliczne, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela w zaburzeniach czynnościowych przewodu pokarmowego, dróg żółć owych, wątroby i nerek, w nieżytach żołądka i oskrzeli, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, zagrażających powstaniem nowotworu, we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, w chorobach nerek i pęcherza, bezsoczności, bezkwaśności, stanach zanikowych błon śluzowych jamy ustnej i przewodu pokarmowego, zapaleniu płuc, kaszlu, astmie, zaburzeniach przemiany materii, rekonwalescencji.

napar z ziela drapacza jest lekiem zalecanym przede wszystkim osobom w podeszłym wieku.

przymoczki nasączone naparem lub sokiem z ziela mają zastosowanie w leczeniu trądzika, owrzodzeń, wyprysków, wysypek alergicznych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie bakteriobójcze i gojące, są pomocne w leczeniu wszystkich dermatoz o podłożu bakteryjnym, wirusowym i grzybiczym.


58. Drżączka średnia


Rosliny lecznicze


Briza media L.

Trawa trwała, luźnokępkowa, do 30 cm wysokości, z podziemnymi rozłogami, źdźbła gładkie, liście o szerokich brzegach, pochwy liściowe gładkie, kwiatostan wiechowy, utworzony z krótkich, spłaszczonych, kolistych lub sercowatych kłosków, często fiołkowo nabiegłych, kwitnie maj-lipiec, owoc - ziarniak.

Występowanie:

pospolita, rośnie na łąkach, zrębach, przydrożach, w rowach.

Surowiec:

ziele pozyskiwane w okresie kwitnienia

Związki chemiczne:

flawonoidy, glikozydy, trójpeptyny, kwasy organiczne, fitosterole, śluzy, olejek eteryczny, sole mineralne.

Działanie:

odtruwające, osłaniające, pobudzające, przeciwmiażdżycowe. przeciwzakrzepowe, przeciwreumatyczne, wzmacniające, przeciwalergiczne, przeciwcukrzycowe.

Zastosowanie lecznicze

napar z ziela - w alergii płciowej, astmie serca, cukrzycy, miażdżycy, podciśnieniu tętniczym krwi, niewydolności wieńcowej serca. zaburzeniach krążenia obwodowego i krążenia w podeszłym wieku, zapaleniu reumatoidalnym serca.


59. Dymnica pospolita


Rosliny lecznicze


Fumaria officinalis L.

Roślina jednoroczna, barwy szarozielonej, do 50 cm wys., o specyficznym zapachu dymu; łodyga cienka i silnie rozgałęziona; liście podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne, sino nabiegle; kwiaty małe, różowo-purpurowe, grzbieciste z ostrogą, zebrane w długie grona; kwitnie: maj-lipiec; owoc - orzeszek.

Występowanie:

chwast polny.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

rozkurczowe, żółciopędne, moczopędne, pobudzające czynności trawienne, metaboliczne, obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub alkoholowy z ziela - w niewydolności wątroby, słabym wydzielaniu żółci, kamicy żółciowej i nerkowej, stanach zapalnych woreczka żółciowego i dróg moczowych, zaburzeniach trawiennych, bólach brzucha, niestrawnościach, braku apetytu. atonii jelit, zaburzeniach przemiany materii, nadciśnieniu tętniczym krwi.

nasiadówki w naparze z ziela są pomocne w chorobach kobiecych, żylakach i owrzodzeniach odbytu.


60. Dynia zwyczajna


Rosliny lecznicze


Cucurbita pepo L.

Roślina jednoroczna; łodyga płożąca lub w/nosząca się, do 10 m dł.; liście naprzeciwległe, duże, sercowate, długoogonkowe, brzegiem nierówno płytko ząbkowane; kwiaty duże, złocistożółte, lejkowate, pojedyncze, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - duża, kulista lub podłużna jagoda, koloru żółtopomarańczowego, o włóknistym miąższu z licznymi nasionami.

Występowanie:

uprawiana.

Surowiec:

owoce (miąższ) i nasiona, pozyskiwane we wrześniu i październiku.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, fosfor, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, PP

Działanie:

moczopędne, żółciopędne, dietetyczne, przeciwpasożytnicze, metaboliczne, antyseptyczne, osłaniające, pobudzające czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), rozkurczowe, rozwalniające.

Zastosowanie lecznicze:

miąższ z owoców (w każdej postaci: surowy, pieczony, gotowany) - w dolegliwościach żołądka, wątroby, nerek i pęcherza moczowego, w skąpym wydzielaniu moczu, cukrzycy, chorobie wieńcowej, zaparciach, zaburzeniach przemiany materii.

suszone sproszkowane nasiona, pozbawione łupin nasiennych (podane w mleku) - w stanach zapalnych gruczołu krokowego, przewlekłych dolegliwościach żołądka, wątroby i nerek, w cukrzycy.

świeże rozdrobnione nasiona, pozbawione łupin nasiennych są pomocne w zwalczaniu robaków jelitowych (tasiemce, glisty, owsiki).

Zastosowanie kulinarne:

miąższ dyni jest środkiem dietetycznym. Sporządza się z niego: sok, dżemy, marmolady, marynaty i inne potrawy.

nasiona (łuskane) spożywa się bezpośrednio.


61. Dyptam jesionolistny


Rosliny lecznicze


Dictamnus albus L.

Bylina, do 120 cm wys., o białym kłączu; łodyga wzniesiona, u góry pokryta licznymi gruczołami; liście złożone, nieparzystopierzaste, przeświecająco kropkowane (zbiorniczki olejowe), brzegiem ostro piłkowane, o silnym zapachu pomarańczy; kwiaty różowawe, duże, grzbieciste, zebrane w grona; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

nasłonecznione wzgórza, zarośla i bory mieszane. Roślina chroniona.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią lub wczesną wiosną oraz liście (w pełni rozwinięte) ` przed kwitnieniem rośliny.

Działanie:

wzmacniające, regulujące, pobudzające, przeciwpasożytnicze, rozkurczowe, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzenia - w zaburzeniach trawiennych, kurczach i bólach brzucha, kolce jelitowej, nerwobólach, robaczycy jelitowej.

napar z liści - w zaburzeniach trawiennych i nieregularnym miesiączkowaniu.

Uwaga. Preparaty z dyptamu można stosować jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


62. Dziewanna kutnerowata


Rosliny lecznicze


Verbascum phlomoides L.

Roślina dwuletnia, pokryta żółtym kutnerem, do 150 cm wys.; łodyga prosta; liście dolne szeroko eliptyczne, środkowe i górne wąsko jajowate, szeroką nasadą obejmujące łodygę, krótko zbiegające po łodydze, brzegiem słabo karbowane; kwiaty żółte duże, zebrane w szczytowe, gęste nibykłosy; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

nasłonecznione wzgórza, zręby, przydroża.

Surowiec:

kwiaty, pozyskiwane w pełni kwitnienia, oraz ziele - w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, bakteriobójcze, wirusobójcze, osłaniające, przeciwbólowe, pobudzające, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w zaburzeniach trawiennych, bólach brzucha, niestrawnościach, kolce jelitowej, uporczywym kaszlu, chrypce, nieżytach oskrzeli, astmie oskrzelowej, anginie, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

kataplazmy z papki z ziela stosuje się w dolegliwościach reumatycznych, bólach kostnych I stawowych.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w trądziku, wypryskach i zmianach skórnych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści i kwiatów stosuje się w stanach zapalnych skóry, stłuczeniach, otwartych ranach, oparzeniach i odmrożeniach.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do sałatek i surówek.


63. Dziewanna wielkokwiatowa


Rosliny lecznicze


Verbascum densiflorum Bert. (Verbascum thapsiforme Sehr.)

Roślina dwuletnia, do 2 m wys.; łodyga prosta, pokryta żółtym kutnerem, oskrzydlona; liście dolne eliptyczne, brzegiem karbowane, środkowe i górne jajowate, zbiegające po łodydze; kwiaty żółte, duże, zebrane po 3-5 sztuk w gęste nibykłosy; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

nasłonecznione wzgórza, zbocza i przydroża.

Surowiec:

wiaty, pozyskiwane w pełni kwitnienia, liście - przed kwitnieniem rośliny, oraz nasiona - w sierpniu i we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, sód, fosfor, krzem

Witaminy:

C

Działanie:

wykrztuśne, osłaniające, przeciwzapalne, rozkurczowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), pobudzające, wirusobójcze, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w przeziębieniach, grypie, katarze, chrypce, astmie, nieżytach przewodu pokarmowego, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, anginie oraz jako środek ułatwiający odkrztuszanie zalegającej flegmy.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w leczeniu oparzeń, owrzodzeń ciała, owrzodzeń żylakowatych, odleżyn, trądzika, liszajów.

tampony nasycone naparem z kwiatów stosuje sie w żylakach odbytu, upławach, nieżytach pochwy.

okłady z liści (gotowanych w mleku) mają zastosowanie w oparzeniach, odleżynach, krwawieniach.

Zasypki sproszkowanymi nasionami leczą pęknięcia brodawek sutkowych u kobiet karmiących.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie antyseptyczne i gojące w różnych zmianach skórnych (pozostawiają aromatyczny, miodowy zapach).

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można stosować jako dodatek do sałatek i surówek.


64. Dziewięciornik błotny


Rosliny lecznicze


Parnassia palustris L.

Bylina, do 30 cm wys.; łodyga wzniesiona, z jednym, obejmującym ją w połowie wysokości liściem sercowatym; liście odziomkowe zebrane w różyczkę, sercowatojajowate, długoogonkowe, całobrzegie; kwiaty białe, duże, pojedyncze na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

podmokłe łąki, bagna, torfowiska niskie.

Surowiec:

ziele i kwiaty, zbierane w pełni kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwkrwotoczne, uszczelniające, ściągające, przeciwbiegunkowe, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela i kwiatów - w przewlekłych biegunkach, skąpomoczu, bolesnym oddawaniu moczu, kamicy nerkowej, osłabieniu nerek, w przepuszczalności i kruchości włosowatych naczyń krwionośnych, słabych krwawieniach wewnętrznych, puchlinie wodnej.


65.      Dzięgiel leśny


Rosliny lecznicze


Angelica silvestris L.

Bylina, do 150 cm wys.; łodyga obła, u góry rozgałęziona, owłosiona; liście potrójnie pierzastosieczne, o rozdętych pochwach, jajowatych listkach, brzegiem nierówno ząbkowanych; kwiaty białe, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 2 rozłupki.

Występowanie:

pospolity; rośnie w wilgotnych lasach, zaroślach i na mokrych łąkach.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią lub wczesną wiosną.

Działanie:

uspokajające, pobudzające czynności trawienne, rozkurczowe, wiatropędne, metaboliczne, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w dolegliwościach przewodu pokarmowego, zaburzeniach trawiennych, zaburzeniach przemiany materii, w czasie połogu, w nieżytach jamy ustnej, paradentozie i przyzębicy.

wyciąg alkoholowy z korzeni - w chorobach reumatycznych, ogólnym osłabieniu organizmu, przewlekłych biegunkach.

okłady-kataplazmy z papki z korzeni stosuje się w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni mają zastosowanie w leczeniu dolegliwości reumatycznych i stanów zapalnych skóry.

Zastosowanie kulinarne:

Świeże, rozdrobnione korzenie można dodawać do różnego rodzaju sałatek i surówek.


66. Dziki bez czarny


Rosliny lecznicze


Sambucus nigra L.

Krzew lub niskie drzewo, do 5 m wys., silnie rozgałęzione; kora szara, brodawkowana; młode gałęzie z białym, gąbczastym rdzeniem; liście naprzeciwległe, nieparzystopierzaste, złożone z 3-7 eliptycznych listków, brzegiem nierówno piłkowanych; kwiaty o mocnym, charakterystycznym zapachu, zebrane w płaskie, baldachokształtne kwiatostany; kwitnie: maj-lipiec; owoc - czarny, soczysty pestkowiec.

Występowanie:

bardzo pospolity; rośnie na przychaciach, rumowiskach, nieużytkach, w zaroślach, ogrodach.

Surowiec:

kwiaty, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia, owoce (w pełni dojrzałe, gdy nabiorą lśniąco czarnej barwy) - we wrześniu, oraz liście, pędy i kora - wiosną.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, sód

Witaminy:

A, B1, B2,C, P

Działanie:

przeciwgorączkowe, napotne, moczopędne, odtruwające, bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwbólowe, uszczelniające, przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców przeciwdziała nocnym kurczom mięśni, łagodzi bóle serca, sprowadza sen.

napar z młodych świeżych liści i pędów ma działanie odtruwające i regulujące oddawanie moczu, jest stosowany w dolegliwościach nerek i cukrzycy, polepsza skład krwi.

napar z kwiatów ma zastosowanie jako środek napotny, odtruwający i uszczelniający włosowate naczynia krwionośne, jest pomocny w zapaleniu oskrzeli, grypie, kokluszu, szkarlatynie, astmie oskrzelowej, rozedmie, schorzeniach reumatycznych. Jako płukankę używa się w stanach zapalnych jamy ustnej, bólach dziąseł i zębów. Kilka kropel naparu wpuszczonych do bolącego ucha uśmierza ból.

odwar z kory (zielona kora oskrobana ze środkowej części gałązek) - w dolegliwościach nerek, pęcherza moczowego, przewodów moczowych, w zaburzeniach oddawania moczu, puchlinie wodnej, w otyłości, chorobach reumatycznych.

odwar z owoców - w chorobach płuc, zapaleniu oskrzeli, puchlinie wodnej, zapaleniu nerwów, zaburzeniach krążenia, awitaminozie.

suszone, sproszkowane liście i pędy (podawane w pokarmach lub płynach) leczą nawykowe zaparcia.

inhalacje z naparu z kwiatów stosuje się w przeziębieniach i przewlekłych katarach. Przymoczki nasączone naparem ze świeżych liści (sporządzonym na mleku) są pomocne w oparzeniach i żylakach odbytu, a z kwiatów - w zapaleniu spojówek i powiek.

Okłady-kataplazmy młodych świeżych liści mają zastosowanie w chorobach reumatyczno-artretycznych.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów działają oczyszczająco, wzmacniająco, uspokajająco i są pomocne w odchudzaniu.

Zastosowanie kulinarne:

z owoców sporządza się rożne przetwory, jak: soki, konfitury, powidła, dżemy, kisiele, przeciery.

kwiaty służą do wyrobu napojów orzeźwiających, można je również dodawać do sałatek warzywnych.


67. Dziki bez hebd


Rosliny lecznicze


Sambucus ebulus L.

Bylina, do 150 cm wys., o nieprzyjemnym zapachu, tworząca liczne kępy; kłącze białe; liście naprzeciwległe, z przylistkami, nieparzystopierzaste, złożone z 5-9 lancetowatych listków, brzegiem piłkowanych; kwiaty białe lub różowe, zebrane w szczytowe baldachy; kwitnie: czerwiec-sierpień, owoc - czarny pestkowiec.

Roślina trująca!

Występowanie:

zarośla, zręby, przydroża, polany, brzegi wód.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią lub wczesną wiosną, oraz owoce - we wrześniu i październiku.

Działanie:

napotne, przeczyszczające, odwadniające, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg wodny z korzeni - w stanach zapalnych dróg moczowych, przewlekłym, nie ustępującym kaszlu, w puchlinie wodnej.

kataplazmy z papki z korzeni i owoców – w chorobach i dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, nerwobólach.

Uwaga. Leczenia preparatami wodnymi z dzikiego bzu hebdu nie wolno przeprowadzać bez porozumienia z lekarzem fitoterapeutą.


68. Dziurawiec zwyczajny


Rosliny lecznicze


Hypericum perforatum L.

Bylina, do 100 cm wys., o łodydze sztywnej, nagiej, u góry rozgałęzionej; liście naprzeciwległe, eliptyczne lub lancetowate, przeświecająco kropkowane (zbiorniczki olejków eterycznych), całobrzegie; kwiaty złocistożółte, zebrane w wiechowate, gałęziste kwiatostany; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

zarośla, obrzeża lasów, suche łąki, nasłonecznione wzgórza, miedze; również uprawiany.

Surowiec:

kwiat i ziele (wierzchołki pędów), zbierane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, magnez

Witaminy:

A, C

Działanie:

rozkurczowe, bakteriobójcze, przeciwdepresyjne, absorpcyjne promieni nadfioletowych, katalizujące, przeciwzapalne, przyśpieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, przeciwmiażdżycowe, ściągające, antyseptyczne, uspokajające, moczopędne, żółciopędne, przeciwdziałające powstawaniu kamieni żółciowych i moczowych, uszczelniające, przeciwnowotworowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach trawiennych, czynnościowych wątroby, nieżytach żołądka i jelit, skurczach naczyń krwionośnych, nadmiernej fermentacji jelit, słabym wydzielaniu żółci, kamicy żółciowej i nerkowej, nadmiernej łamliwości i przepuszczalności naczyń krwionośnych, przewlekłym gośćcu, w chorobach bakteryjnych, nowotworowych, w psychozach, nerwicach, w moczeniu nocnym i stanach lękowych u dzieci, stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła.

wyciąg alkoholowy z ziela ma podobne zastosowanie jak napar, jednak o nieco silniejszym działaniu, oraz służy do nacierań w bólach stawów i korzonków nerwowych.

Sok z kwiatów i ziela stosuje się w nerwobólach, bezsenności, wyczerpaniu nerwowym, dolegliwościach wątroby oraz jako środek poprawiający krążenie.

przymoczki nasączone naparem lub sokiem z kwiatów i ziela - w owrzodzeniach, odmrożeniach, oparzeniach, trudno gojących sią ranach, owrzodzeniach żylakowatych, stanach zapalnych sutka, ropniach odbytu, krwawieniach z nosa.

Przeciwwskazania:

W lecie nie należy przyjmować wyciągu alkoholowego z dziurawca, gdyż hiperycyna (rozpuszczalna w alkoholu) może powodować uczulenia na promienie nadfioletowe.


69. Farbownik lekarski


Rosliny lecznicze


Anchusa officinalis L.

Bylina, do 80 cm wys., o czarnym palowym korzeniu; łodyga wzniesiona, rozgałęziona; liście szorstko owłosione, lancetowate, brzegiem płytko ząbkowane lub całe; kwiaty niebieskawofioletowe, zebrane w kwiatostan w postaci skrętka; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

przydroża, łąki, zbocza, rumowiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, powlekające, przyśpieszające gojenie (ziarninowanie), oczyszczające, przeciwzapalne, przeciwalergiczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w dolegliwościach przewodu pokarmowego, nieżytach żołądka i jelit, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych skóry, podrażnieniach błon śluzowych, trądziku, wypryskach, ropniach, egzemach, po ukąszeniach przez owady.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela łagodzą podrażnienia skóry, leczą egzemy i inne dermatozy.


70. Fasola zwykła


Rosliny lecznicze


Phaseolus vulgaris L.

Roślina jednoroczna, o łodydze prawoskrętnie wijącej się, do 4 m dł., lub nie wijącej się, do 50 cm wys. (odmiana karłowata); liście duże, trólistkowe, całobrzegie; kwiaty motylkowe, białe, żółte lub lila, zebrane w krótkie, groniaste kwiatostany; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - prosty strąk.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

strąki odmiany biało kwitnącej, zbierane od sierpnia do października.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, PP

Działanie:

przeciwcukrzycowe, moczopędne, odtruwające, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar ze strąków - w początkach cukrzycy, w chorobach nerek, moczowodów, pęcherza, skąpym wydalaniu moczu, kamicy moczowej (zwłaszcza fosforanowej), obrzękach, gośćcu, skazie moczanowej i nadciśnieniu tętniczym krwi.

okłady-kataplazmy ze zmiażdżonych świeżych strąków - w chorobach reumatyczno-artretycznych.

przymoczki nasączone odwarem ze strąków - w łuszczycy, egzemach i innych chorobach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

strąki fasoli są doskonałą jarzyną. Można je też zamrażać.

nasiona fasoli używane są do przyrządzania wielu pełnowartościowych potraw (często jest nazywana „mięsem biednych”). Są produktem dietetycznym (zawierają duże ilości witamin i wszystkie podstawowe składniki potrzebne do racjonalnego odżywiania).


71. Fiołek trójbarwny


Rosliny lecznicze


Viola tricolor L.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 40 cm wys.; łodyga kanciasta, słabo omszona, rozesłana i wznosząca się; liście podłużnie jajowato lub lancetowate, brzegiem płytko ząbkowano, z dużymi przylistkami; kwiaty pojedyncze, o płatkach fioletowożółtawych z ostrogą, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

pola, ścierniska, ugory, przydroża, łąki, lasy - na glebach piaszczystych.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

magnez

Witaminy:

A, C, P

Działanie:

moczopędne, napotne, odtruwające, metaboliczne, uszczelniające, wzmacniające, wykrztuśne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w chorobach dróg moczowych, trudnościach w oddawaniu moczu, w zapaleniu pęcherza moczowego, kamicy nerkowej, skazie moczanowej, w chorobach reumatyczno-artretycznych, gośćcu, w przewlekłych chorobach wieku starczego, cukrzycy, miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym krwi, astmie, grypie, przeziębieniach oraz jako środek wzmacniający włosowate naczynia krwionośne.

przymoczki nasączone odwarem z ziela stosowane są w leczeniu trądzika, alergicznych zmian i wyprysków skórnych, liszajów, egzem i innych dermatoz, przeciwdziałają pękaniu naczyń włosowatych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie uszczelniające, leczą drobne dermatozy (pozytywne efekty uzyskuje się po dłuższym stosowaniu).


72. Gąska żółta


Rosliny lecznicze


Tricholoma equestre (L. ex Fr.) Quel.

Grzyb podstawczak, o owocniku kapeluszowym średniej wielkości, barwy żółtawozielonej; kapelusz nieregularnego kształtu, od spodu pokryty zwisającymi blaszkami; trzonek niski, wygięty; owocuje: sierpień -październik.

Grzyb jadalny.

Występowanie:

lasy sosnowe o glebach piaszczystych.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, regenerujące, wirusobójcze, przyśpieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg wodny (macerat) - w stanach zapalnych i zakażeniach bakteryjnych jamy ustnej, dziąseł i gardła, w zaburzeniach układu pokarmowego, oddechowego i moczowego, o podłożu bakteryjnym.

okłady ze zmiażdżonych świeżych owocników mają działanie regenerujące, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie, są pomocne w stanach zapalnych skóry, trądziku, owrzodzeniach, liszajach, egzemach i innych zakażeniach skórnych o podłożu bakteryjnym.

Zastosowanie kulinarne:

gąski to smaczne grzyby, rosnące do późnej jesieni, a więc do czasu, gdy inne grzyby już nie owocują. Sporządza się z nich dania i zupy grzybowe oraz marynaty.


73. Glistnik jaskółcze ziele


Rosliny lecznicze


Chelidortium maius L.

Bylina, do 50 cm wys., z sokiem mlecznym barwy pomarańczowej; łodyga wysoka, widlasto rozgałęziona; liście naprzemianległe, pierzastosieczne, o listkach jajowatych lub podłużnie jajowatych, brzegiem nierówno głęboko wcinanych, od spodu sine; kwiaty żółte, zebrane w skąpokwiatowe baldaszki; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

rumowiska, ugory, przydroża, nieużytki, zagajniki, zarośla.

Surowiec:

ziele (młode pędy), pozyskiwane w pełni kwitnienia.

Działanie:

rozkurczowe, moczopędne, żółciopędno, przeciwbólowe, uspokajające, bakteriobójcze, przeciwalergiczne, przeciwgrzybicze, odwadniające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w dolegliwościach wątroby i nerek, zapaleniu pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej, bólach brzucha, kolce jelitowo| i wątrobowej, w przewlekłym suchym kaszlu, chorobach narządów płciowych u kobiet, bolesnym miesiączkowaniu, puchlinie wodnej, migrenie, chorobach reumatycznych.

przymoczki nasączone sokiem z ziela służą do usuwania kłykcin, kurzajek, brodawek, są pomocne w leczeniu grzybic skóry, łuszczycy, trudno gojących się ran i uszkodzeń skóry.

Przeciwwskazania:

Preparatów z glistnika nie należy stosować przy jaskrze.

Uwaga. Preparaty z glistnika przyjmowane doustnie mogą być stosowane jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


74. Głowienka pospolita


Rosliny lecznicze


Prunella vulgaris L.

Bylina, do 25 cm wys., słabo owłosiona, o pełzającym kłączu; łodygi kanciaste, czerwono nabiegłe; liście podłużnie jajowate, brzegiem całe lub płytko karbowane; kwiaty niebieskofioletowawe, zebrane w liczne okółki na szczycie łodygi; kwitnie maj-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

łąki, pastwiska, przydroża, miedze, polany leśne, rowy, brzegi wód.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, osłaniające, przeciwkrwotoczne, bakteriobójcze, ściągające, oczyszczające, uszczelniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w przewlekłym kaszlu, anginie, stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i krtani, w kolce wątrobowej i jelitowej.

przymoczki nasączone naparem z ziela - w stanach zapalnych skóry, przekrwieniach I wybroczynach z włosowatych naczyń krwionośnych.

okłady-kataplazmy z papki z ziela uśmierzają bóle stawów i mięśni, łagodzą stany zapalne tkanki okołostawowej.

tampony nasycone sokiem z ziela wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w stanach zapalnych skóry, stawów, mięśni i nerwów, działają oczyszczająco i zapobiegają podskórnym wylewom krwi.


75. Głóg jednoszyjkowy


Rosliny lecznicze


Crataegus monogyna Jacq.

Krzew ciernisty lub małe drzewo, do 5 m wys.; liście odwrotnie jajowate, trój- do siedmioklapowe, głęboko wcięte; kwiaty białe, zabrane w gęste podbaldachy; kwitnie: maj-czerwiec; owoc pozorny, jabłkowaty.

Występowanie:

zarośla, widne lasy; często sadzony (w wielu nilmlanach, jako krzew ozdobny).

Surowiec:

liście (w pełni rozwinięte), kwiaty (tylko białe), zbierane w początkowym okresie kwitnienia, oraz owoce - we wrześniu i październiku.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, żelazo, mangan

Witaminy:

A. B1, C, E, P

Działanie:

tonizujące pracę serca, rozkurczowe, uspokajające, moczopędne, przeciwbólowe, obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów - w zmianach miażdżycowych i zaburzeniach krążenia ( zwłaszcza u osób starszych), bólach serca, uczuciach duszności, nadciśnieniu tętniczym krwi, niewydolności krążenia, w bólach zębów.

wyciąg alkoholowy z owoców ma podobne zastosowanie jak z kwiatów, lecz o znacznie większych właściwościach tonizujących pracę serca.

żucie owoców jest wskazane w chorobach i bólach dziąseł oraz zębów.

Kataplazmy z papki z kwiatów i liści stosuje się w chorobach reumatyczno-artretycznych

i nerwobólach.

Zastosowanie kulinarne:

suszone owoce głogu stosuje się do aromatyzowania napojów, kompotów, pasteryzowanych owoców, musów, powideł, konfitur, dżemów, marmolad, które powinny być na stałe wprowadzone do domowego jadłospisu. Najwięcej substancji czynnych zachowuje się w sorbecie - miąższu owocowym (można go przechowywać w słoikach).

Uwaga. Leczenie chorób serca można przeprowadzać tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą

Właściwości lecznicze podobne do głogu jednoszyjkowego ma głóg dwuszyjkowy (Crataegus oxyacantha L.). Każda forma preparatu sporządzonego z głogu jest niezastąpionym lekiem dla serca starczego i ma duże zastosowanie w geriatrii.

75a. Głóg dwuszyjkowy


Rosliny lecznicze


Crataegus oxyacantha L.


76. Gorczyca czarna


Rosliny lecznicze


Brassica nigra (L.) Koch. (Sinapis nigra L.)

Roślina jednoroczna, do 100 cm wys.; łodyga rzadko owłosiona; liście ogonkowe dolne lirowate, brzegiem ząbkowane, górne lancetowato, całobrzegie; kwiaty złocistożółte, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - walcowata łuszczyna, nasiona brunatne lub czarne.

Występowanie:

powszechnie uprawiana; dość często zdziczała na przydrożach i przychaciach.

Surowiec:

nasiona, pozyskiwane od sierpnia do października.

Działanie:

rozkurczowe, pobudzające, podrażniająco-rozgrzewające, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

nasiona z uwagi na swoje właściwości drażniące mają w zasadzie tylko zewnętrzne zastosowanie lecznicze, działają rozgrzewająco, wywołując przekrwienie wskutek rozszerzenia się naczyń krwionośnych.

Okłady z papki ze sproszkowanych nasion i wody - w bólach reumatyczno-artretycznych, zapaleniu korzonków nerwowych, bólach mięśni, zapaleniu ścięgien, bólach międzyżebrowych, w odoskrzelowym zapaleniu opłucnej i płuc.

Zastosowanie kulinarne:

nasiona gorczycy czarnej służą do wyrobu musztardy ostrej, a także jako przyprawa do niektórych potraw i wyrobów mięsnych.

Uwaga. Okłady z nasion gorczycy czarnej należy stosować ostrożnie i pozostawiać na skórze nie dłużej niż do momentu wystąpienia odczucia pieczenia, gdyż może to spowodować jej uszkodzenie objawami stanu zapalnego, a nawet martwicy tkanek.


77. Gorczyca jasna


Rosliny lecznicze


Sinapis alba L.

Roślina jednoroczna, do 60 cm wys.; łodyga szorstko owłosiona; liście lirowato pierzastodzielne; kwiaty żółte, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc owłosiona łuszczyna ze sztyletowatym, zgiętym dziobkiem, nasiona żółtawe.

Występowanie:

uprawiana; czasem zdziczała na przydrożach i miedzach.

Surowiec:

nasiona, pozyskiwane w sierpniu i wrześniu.

Działanie:

bakteriobójcze, bakteriostatyczne, powlekające, pobudzające czynności trawienne, wiatropędne, rozwalniające.

Zastosowanie lecznicze;

napar z nasion - w niestrawnościach, nieżytach żołądka, dolegliwościach pęcherza moczowego, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, anginie, atonii jelit.

nasiona (spożywane w całości) są skuteczne w zaparciach.

okłady-kataplazmy z nasion stosuje się w chorobach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

Zastosowanie kulinarne:

nasiona gorczycy jasnej służą do wyrobu musztardy łagodnej oraz jako dodatek do niektórych marynat.


78. Goryczak żółciowy


Rosliny lecznicze


Tylopilus felleus (Bull. ex Fr.) Karst.

Grzyb podstawczak, o owocniku kapeluszowym średniej wielkości, podobnym do borowika; kapelusz gruby, żółtobrązowy, od spodu rurkowaty, różowawy; trzonek krótki, pękaty; miąższ biały, po przekrojeniu zabarwiający się na różowo; owocuje: lipiec-październik.

Grzyb niejadalny (bardzo gorzki, lecz nie trujący).

Występowanie:

pospolity; rośnie w wilgotnych lasach sosnowych.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Działanie:

żółciotwórcze, żółciopędne, bakteriobójcze, zasadotwórcze, odtruwające, osłaniające, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

Wyciąg wodny lub alkoholowy z owocników - w przewlekłych dolegliwościach wątroby, kamicy żółciowej, stanach zapalnych pęcherzyka żółciowego.


79. Goryczka żółta


Rosliny lecznicze


Gentiana lutea L.

Bylina, do 150 cm wys., o bardzo grubym, pomarszczonym kłączu; korzeń wraz z odgałęzieniami dochodzi do 80 cm dł.; liście odziomkowe zebrane w różyczkę, duże, szeroko eliptyczne, z wyraźną nerwacją; w 3-4 roku roślina wydaje prostą łodygę z liśćmi i kwiatami; kwiaty duże, złocistożółte, zebrane w podbaldachy, wyrastające w kątach liści, kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

łąki wysokogórskie Karpat; również uprawiana (dla celów leczniczych).

Roślina chroniona.

Surowiec:

kłącza z korzeniami, pozyskiwane jesienią i na wiosnę.

Działanie:

Pobudzające wydzielanie śliny i soku żołądkowego, żółciotwórcze, żółciopędne, przeciwzapalne, odtruwające, bakteriobójcze, przeciwgorączkowe, przeciwpasożytnicze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy i korzeni - w zaburzeniach trawiennych, nieżytach żołądka, braku łaknienia, bezkwasowości, wzdęciach, zgadze, biegunkach oraz jako środek stanowiący odtrutkę na jady i trucizny.

winko lecznicze z kłączy podaje się (dzieciom i osobom w podeszłym wieku) w stanach wychudzenia, wycieńczenia, niedowagi, w braku apetytu oraz jako środek wzmacniający w rekonwalescencji.

nasiadówki w odwarze z kłączy i korzeni - w stanach zapalnych i żylakach odbytu, w otwartych ranach.

Przeciwwskazania:

Preparatów z goryczki żółtej nie wolno stosować w ostrych nieżytach żołądka, chorobie wrzodowej i krwawieniach w przewodzie pokarmowym.

Właściwości lecznicze podobne do goryczki żółtej ma goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea L.).


79a. Goryczka trojeściowa


Rosliny lecznicze


Gentiana asclepiadea L.


80. Gorysz błotny


Rosliny lecznicze


Peucedanum palustre (L.) Mnch.

Bylina, do 150 cm wys., łodyga górą rozgałęziona, dęta, bruzdowana; liście w zarysie trójkątne i podwójnie lub potrójnie pierzastodzielne, o odcinkach lancetowatych; kwiatostan duży, złożony z wielu płaskich baldaszków; kwiaty drobne, białe; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 2 oskrzydlone rozłupki.

Występowanie:

podmokłe łąki, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią i na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, napotne, moczopędne, antyseptyczne, pobudzające czynności trawienne, rozkurczowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w zaburzeniach trawiennych, bólach brzucha, wzdęciach, braku łaknienia, chorobach układu trawiennego w podeszłym wieku, grypie, przeziębieniach, nieżytach jamy ustnej i gardła.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni są pomocne w leczeniu drobnych dermatoz.


81. Grążel żółty


Rosliny lecznicze


Nuphar luteum Sm.

Bylina wodna, o grubym (do 10 cm średnicy), podwodnym, żółtozielonym, płożącym kłączu; liście pływające, długoogonkowe, skórzaste, sercowatoowalne, u nasady głęboko wycięte, z gęstym unerwieniem; liście podwodne półprzezroczyste, na krótkich ogonkach; całobrzegie; kwiaty duże, żółte, pojedyncze, o zapachu jabłka; kwitnie: maj-sierpień; owoc - mięsista torebka.

Występowanie:

płytkie wody stojące lub wolno płynące.

Roślina chroniona.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane późną jesienią lub wczesną wiosną, kwiaty - od maja do sierpnia, oraz liście - w pełni lata.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, magnez, nikiel, cynk

Witaminy:

B, P

Działanie:

rozkurczowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), antyseptyczne, osłaniające, bakteriobójcze, przeciwbólowe, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy z papki z liści i kłączy - w chorobach reumatyczno-artretycznych, stanach zapalnych stawów, mięśni i nerwów.

okłady ze świeżych liści łagodzą bóle migrenowe, są pomocne w opuchliznach i drobnych dermatozach.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w leczeniu trądzika, wyprysków skórnych na twarzy.


82. Grejpfrut


Rosliny lecznicze


Citrus paradisi Macfayden

Drzewo, do 15 m wys., wiecznie zielone, o półokrągłej koronie; kora pnia szarobrązowa; liście skórzaste, duże, owalne; kwiaty białe o aromatycznym zapachu, pojedyncze lub po kilka; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - duża, żółta, kulista jagoda, o soczystym miąższu, w smaku gorzkokwaśnym.

Występowanie:

pochodzi z Antyli; u nas uprawiany wyłącznie w szklarniach.

Surowiec:

owoce (importowane).

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor

Witaminy:

A, B, C, E, P

Działanie:

zasadotwórcze przeciwzapalne, wzmacniające, uszczelniające, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców (podany na czczo) - w nawykowych zaparciach, dolegliwościach wątroby, miażdżycy, zaburzeniach okresu przekwitania, w rekonwalescencji i otyłości.

przymoczki nasączone sokiem z owoców regenerują i odświeżają skórę twarzy.

kąpiele z dodatkiem odwaru ze skórek mają działanie oczyszczające, pobudzające i odżywcze (pozostawiają przyjemny zapach).


83. Grusza pospolita


Rosliny lecznicze


Pyrus bourgaeana Decne (Pyrus communis L.)

Drzewo, do 15 m wys., w stanie dzikim cierniste, o kopulastej lub szeroko stożkowatej koronie; kora pnia oliwkowobrązowa; liście jajowate lub okrągławe, brzegiem ząbkowane lub piłkowane; kwiaty białe, zebrane w kilkukwiatowe grona; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - gruszkowaty lub kulisty typu jabłka, zielony, w smaku cierpki.

Występowanie:

dość pospolita; rośnie na miedzach, przy drogach.

Surowiec:

liście (rozwinięte), pozyskiwane w pełni lata, kora - wiosną, oraz owoce - w sierpniu i we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, mangan, fosfor

Witaminy:

A. B1, B2, B6, C, K, P, PP

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, ściągające, przeciwgorączkowe, przeciwbólowe, uspokajające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców (mocny) - w dolegliwościach przewodu pokarmowego, ostrych I krwawych biegunkach, chorobach gorączkowych, stanach zapalnych nerek i pęcherza moczowego.

odwar z liści i kory jest środkiem dezynfekującym drogi moczowe, łagodnie moczopędnym, pomocnym w kamicy nerkowej i ponawiających się zakażeniach układu moczowego.

zasypki sproszkowanym próchnem z drzewa leczą odparzenia u dzieci.


84. Gryka zwyczajna


Rosliny lecznicze


Fagopyrum esculentum Moench. (Fagopyrum sagittatum Gilib.)

Roślina jednoroczna, do 60 cm wys.; łodyga obła, czerwono nabiegła; liście sercowato- strzałkowate, całobrzegie; kwiaty białe lub różowe, zebrane w grona; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - trójkanciasty orzeszek.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Związki chemiczne:

glikozyd flawonowy rutozyd, fagopiryna, białka, skrobia, tłuszcze, cukry, sole mineralne, witaminy.

Witaminy:

B1, B2,  C, P, PP

Działanie:

rozkurczowe, uszczelniające, osłaniające, przeciwzapalne, wzmacniające, przeciwbólowe, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nadciśnieniu tętniczym krwi, miażdżycy, krwawieniach wewnętrznych, żylakach odbytu, infekcjach układu oddechowego, biegunkach oraz jako środek wzmacniający naczynia krwionośne i nie dopuszczający do wybroczyn krwawych, łagodzący bóle reumatyczne i nerwobóle.

przymoczki nasączone odwarem z ziela wzmacniają naczynia krwionośne, zapobiegają przekrwieniom i wybroczynom.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w leczeniu żylaków odbytu, dermatoz, wzmacniają naczynia krwionośne.

Zastosowanie kulinarne:

kasza gryczana powinna być na stałe wprowadzona do domowego jadłospisu. Zaleca się ją przede wszystkim osobom cierpiącym na nadciśnienie tętnicze krwi i uczulonym na białko, gdyż owoce gryki są pozbawione glutenu.


85. Grzybienie białe


Rosliny lecznicze


Nymphaea alba L.

Bylina wodna, o grubym, płożącym w mule kłączu; liście pływające, długoogonkowe, skórzaste, okrągłojajowate, całobrzegie; kwiaty pojedyncze, duże, białe, na długich szypułkach; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

dość pospolite; rosną w wodach stojących, starorzeczach.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę i jesienią, kwiaty - w okresie kwitnienia, oraz liście - od czerwca do sierpnia.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, nasercowe, nasenne, łagodzące nadpobudliwość nerwową i płciową, przeciwzapalne, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy ze świeżych kwiatów i kłączy - w zaburzeniach pracy serca, napadowym przyspieszeniu rytmu pracy serca, kołataniach serca, wywołanych uczuciem strachu, lękiem przestrzeni lub szokiem pourazowym, w bezsenności, nadpobudliwości nerwowej i płciowej, długotrwałym wzwodzie prącia.

wyciąg alkoholowy z suszonych liści - w schorzeniach układu oddechowego

okłady ze świeżych liści - w bólach migrenowych, róży i drobnych dermatozach.


86. Grzybienie północne


Rosliny lecznicze


Nymphaea candida Presl.

Bylina wodna; liście pływające, okrągłosercowate lub okrągłojajowate, u nasady wycięte do połowy, całobrzegie; kwiaty pojedyncze, białe, znacznie mniejsze niż grzybieni białych; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

stawy, jeziora, starorzecza (występowanie znacznie rzadsze niż grzybieni białych).

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

Kłącza, pozyskiwane na wiosnę i jesienią, oraz kwiaty - w okresie kwitnienia.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, nasercowe, nasenne, łagodzące nadpobudliwość nerwową i płciową, przeciwzapalne, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy ze świeżych kwiatów i kłączy - w zaburzeniach pracy serca, napadowym przyspieszeniu rytmu pracy serca, kołataniach serca, wywołanych uczuciem strachu, lękiem przestrzeni lub szokiem pourazowym, w bezsenności, nadpobudliwości nerwowej i płciowej, długotrwałym wzwodzie prącia.

wyciąg alkoholowy z suszonych liści - w schorzeniach układu oddechowego

okłady ze świeżych liści - w bólach migrenowych, róży i drobnych dermatozach.


87. Gwiazdnica pospolita


Rosliny lecznicze


Stellaria media Vill.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia; łodygi i rozesłane, tworzące gęste skupienia, do 40 cm dł., jednostronnie owłosione; liście jajowato-owalne, krótko zaostrzone, całobrzegie, na ogonkach: kwiaty drobne, białe, zebrane w dwuramienne wierzchotki; kwitnie: cały rok; owoc - torebka.

Występowanie:

pola uprawne, ogrody, zarośla, lasy, przydroża, przychacia.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane od wczesnej wiosny do jesieni.

Działanie:

moczopędne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, osłaniające, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w dnie, gośćcu, schorzeniach wątroby, nieżytach górnych dróg oddechowych, chorobach płuc, zakłóceniach pracy serca, krwawych wymiotach.

okłady-kataplazmy z papki z ziela uśmierzają bóle reumatyczne i artretyczne, bóle mięśni, stawów i ścięgien.

przymoczki nasączone naparem z ziela są zalecane w leczeniu stanów zapalnych skóry, owrzodzeń, łuszczycy, róży, świeżych ran i pęknięć skóry.

nasiadówki w naparze z ziela stosuje się w żylakach odbytu, stanach zapalnych odbytu i sromu.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela są pomocne w drobnych dermatozach, stanach zapalnych odbytu i sromu.


88. Huba pospolita


Rosliny lecznicze


Fomes fomentarius L. ex Fr.

Grzyb wieloletni, pasożyt drzew; owocnik, tworzący narośl w postaci półki, koloru brązowobeżowego, w górnej części gładki, jaśniejszy, w miejscu oderwania go od drzewa jasny.

Występowanie:

pospolita na obszarze całego kraju; pasożytuje na drzewach, najczęściej brzozach, olszach i jarzębinie.

Surowiec:

wocniki (narośla) umiejscowione co najmniej 2 m nad ziemią, odbijane od zdrowych drzew jesienią lub na wiosnę.

Działanie:

przeciwzapalne, pobudzające, uspokajające, bakteriobójcze, przeciwwirusowe, rozkurczowe.

Zastosowanie lecznicze:

Wyciąg wodny (macerat) z owocników - w owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, braku łaknienia, bezsenności, nerwicach, w chorobach układu pokarmowego oraz jako środek zwiększający odporność organizmu.

Uwaga. Leczenie preparatami z huby należy przeprowadzać w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


89. Hyzop lekarski


Rosliny lecznicze


Hyssopus officinalis L.

Półkrzew, do 60 cm wys., o łodygach dołem zdrewniałych; liście równowąskolancetowate lub lancetowate, całobrzegie; kwiaty fioletowo- niebieskie, zebrane w pozorne kłosy, wyrastające w kątach górnych liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

często uprawiany.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane przed kwitnieniem.

Zastosowanie:

moczopędne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i ruch robaczkowy jelit, bakteriobójcze, przeciwzapalne, wykrztuśne, przeciwpotne, przeciwkrwotoczne, rozkurczowe, przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w przewlekłych nieżytach oskrzeli, astmie, rozedmie, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, w chorobach przewodu pokarmowego, wzdęciach, nadmiernej potliwości.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne, ściągające, łagodzą stany zapalne i potliwość ciała (pozostawiają przyjemny, swoisty zapach).

kąpiele stóp w odwarze z ziela stosuje się w nadmiernej ich potliwości.

Zastosowanie kulinarne:

ziele, mające ostry smak i zapach, stosuje się jako przyprawę do zup, serów, twarogu, sałatek, sosów, duszonych warzyw, mięs, farszy, majonezu.

kwiaty można dodawać do sałatek i surówek.


90. Iglica pospolita


Rosliny lecznicze


Erodium cicutarium (L.) L 'Herit

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 50 cm wys.; łodyga owłosiona, u góry ogruczolona; liście pierzastosieczne, brzegiem piłkowane, odcinki liściowe głęboko pierzasto wcinane; kwiaty różowoliliowe, zebrane w kilkukwiatowe, baldachokształtne kwiatostany; kwitnie: kwiecień-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

piaszczyste pola, przydroża, suche zbocza l rowy.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, przeciwbólowe, osłaniające, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w krwotokach macicznych i w przewodzie pokarmowym, w nasilonym i zbyt długo trwającym miesiączkowaniu, w chorobach reumatycznych.

kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatycznych, stanach zapalnych stawów, nerwobólach.


91. Jałowiec pospolity


Rosliny lecznicze


Juniperus communis L.

Krzew iglasty dwupienny, rzadziej drzewo, do 12 m wys.; kora szara, włóknista; igły ostro zakończone, kłujące, po 3 w okółkach; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - tzw. szyszkojagoda.

Występowanie:

pospolity na całym niżu i w niższych partiach górskich; rośnie w widnych lasach, zaroślach, połoninach, piaszczystych nieużytkach.

Surowiec:

szyszkojagoda, zbierana późną jesienią i zimą, oraz gałązki - na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, żółciopędne, żółciotwórcze, moczopędne, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, przeciwwzdęciowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z szyszkojagód - w zaburzeniach trawiennych, nadmiernej fermentacji jelitowej, dolegliwościach nerek z obrzękami, stanach zapalnych dróg moczowych i pęcherza, kamicy nerkowej, w niewydolności wątroby, słabym wydzielaniu żółci.

wyciąg olejowy z szyszkojagód - w kamicy nerkowej, zaburzeniach pracy wątroby, w stanach pożółtaczkowych i zapalnych woreczka żółciowego.

winko lecznicze z szyszkojagód - w zaburzeniach trawiennych, dolegliwościach układu moczowego.

okłady z papki z szyszkojagód - w nerwobólach, chorobach reumatycznych, zapaleniu korzonków nerwowych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z młodych gałązek - w gośćcu, dnie i powoli ustępujących dermatozach ciała.

Zastosowanie kulinarne:

Szyszkojagody jałowca dodaje się jako przyprawę do potraw mięsnych, bigosu, kapusty, marynat, sosów, pasztetów, farszy - nadają im specyficzny aromat i smak.

Przeciwwskazania:

Preparatów z jałowca nie można stosować w zaawansowanej ciąży, w ostrych stanach zapalnych nerek i jelit, w marskości wątroby, chorobach wrzodowych, alergii, stanach zapalnych skóry i oparzeniach.


92. Janowiec barwierski


Rosliny lecznicze


Genista tinctoria L.

Krzewinka, do 60 cm wys.; liście podłużnie eliptyczne, całobrzegie, krótkoogonkowe, spodem jaśniejsze; kwiaty żółte, motylkowe, zebrane w grona na szczytach pędów głównych i gałązek; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - łukowato zgięty strąk.

Występowanie:

wzgórza, brzegi lasów, zwłaszcza borów sosnowych; czasem uprawiany (jako roślina ozdobna).

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, odtruwające, napotne, przeczyszczające, podnoszące ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w niedociśnieniu tętniczym krwi, niedomogach sercowo-krążeniowych, obrzękach pochodzenia sercowego, w zaburzeniach czynności nerek, zapaleniu pęcherza i dróg moczowych, kamicy nerkowej, gośćcu, dnie, zaburzeniach przemiany materii.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w dermatozach powstających na tle wadliwej przemiany materii.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - w chorobach skórnych powodowanych wadliwą przemianą materii i chorobach reumatycznych.


93. Jarząb pospolity (jarzębina)


Rosliny lecznicze


Sorbus aucuparia L.

Krzew iub drzewo, do 15 m wys., o rozłożystej, owalnej koronie; kora pnia gładka, jasna; gałęzie nagie, brunatne; liście nieparzystopierzaste, złożone z 11-15 lancetowatych listków, brzegiem ostro piłkowanych; kwiaty drobne, białe, zebrane w wielokwiatowe podbaldachy; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - jabłkowaty kulisty, szkarłatny, w smaku cierpki.

Występowanie:

pospolity; rośnie w widnych lasach, zaroślach, parkach i ogrodach, na przydrożach, nieużytkach.

Surowiec:

kwiaty zbierane w początkowym okresie kwitnienia, oraz owoce - w początkach dojrzewania, gdy tylko nabiorą czerwonej barwy, w sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, potas, magnez, sód

Witaminy:

A, B6: C, E, K, P, PP

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwmiażdżycowe, przeciwszkorbutowe, przeciwbiegunkowe (w małych dawkach), rozwalniające (w dużych dawkach).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w stanach zapalnych nerek, kamicy nerkowej, przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, cukrzycy, zaburzeniach okresu przekwitania, zaburzeniach krążenia obwodowego, miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym krwi, biegunkach oraz jako środek odtruwający miąższ wątroby.

macerat z owoców (podany na czczo) jest pomocny w nawykowych zaparciach.

sok z owoców - w nadkwasocie żołądka.

wyciąg winny z owoców - w zaburzeniach krążenia obwodowego oraz jako środek wzmacniający pracę serca.

powidła z owoców - w krwawych biegunkach, kamicy nerkowej i dnie.

napar z kwiatów - w zaburzeniach miesiączkowania.

sproszkowane owoce (z miodem) stosuje się jako środek rozwalniający (dla dzieci).

tampony nasycone sokiem z owoców, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

nasiadówki w odwarze z owoców - w stanach zapalnych i żylakach odbytu.

Zastosowanie kulinarne

owoce jarzębu mogą być spożywane w stanie świeżym (najlepiej zerwane po przymrozkach, gdy są mniej gorzkie) dodane do surówek i sałatek. Sporządza się z nich również przetwory, takie jak: dżemy, musy, galaretki, powidła, konfitury, soki, syropy.


94. Jarzmianka większa


Rosliny lecznicze


Astrantia major L.

Bylina, do 80 cm wys., o przyjemnym zapachu; łodyga wzniesiona, słabo rozgałęziona, zakończona baldaszkiem białych kwiatów, ujętych lancetowatymi pokrywkami; liście odziomkowe długoogonkowe, palczastodzielne, o odcinkach jajowatych, wrębnych i zazębionych; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - podłużna rozłupnia, pokryta pęcherzykowatymi łuskami.

Występowanie:

lasy liściaste i zarośla.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią, oraz ziele - w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), wiatropędne, metaboliczne, rozkurczowe, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy i ziela - w skąpomoczu, braku łaknienia, kurczach żołądka, niedokwaśności, niestrawności, w stanach wychudzenia, zaburzeniach przemiany materii.


95. Jasnota biała


Rosliny lecznicze


Lamium album L.

Bylina, do 50 cm wys., o wzniesionej, czworokątnej i owłosionej łodydze; liście naprzeciwległe, jajowate, brzegiem piłkowane; kwiaty białe, zebrane w nibyokółki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: kwiecień-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie w zaroślach, ogrodach, parkach, na przydrożach, przychaciach.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, uszczelniające, przeciwkrwotoczne, powlekające, odtruwające, przeciwbiegunkowe, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w obfitym i bolesnym miesiączkowaniu, krwotokach macicznych i w przewodzie pokarmowym, przewlekłych nieżytach dróg oddechowych, oskrzeli, w chorobach płuc, w przewlekłym męczącym kaszlu, zaburzeniach trawiennych, dolegliwościach prostaty.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w stanach zapalnych skóry, trądziku, owrzodzeniach, trudno gojących się ranach i uszkodzeniach skóry.

tampony nasycone naparem z kwiatów, wprowadzone do bolącego ucha, łagodzą ból.

wlewy dopochwowe naparu z kwiatów - w stanach nieżytowych i ropnych szyjki macicy, w krwawieniach z narządów rodnych, białych upławach.

wlewy doodbytowe naparu z kwiatów - w chorobach odbytnicy, w żylakach i owrzodzeniach odbytu.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie przeciwzapalne i są pomocne w chorobach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do sałatek i surówek.


96. Jasnota różowa


Rosliny lecznicze


Lamium amplexicaule L.

Bylina, do 30 cm wys.; łodyga wznosząca się lub rozesłana, gałęzista, dołem naga, górą krótko owłosiona; liście okrągłosercowate, brzegiem karbowane, górne siedzące; kwiaty różowe, grzbieciste, zebrane w nibyokółki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: marzec-listopad, owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

dość pospolita; rośnie na polach i ugorach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia, oraz kwiaty (w pełni rozwinięte) - w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, powlekające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela i kwiatów - w krwotokach macicznych, obfitym miesiączkowaniu.

wlewy dopochwowe naparu z kwiatów - w stanach zapalnych sromu i pochwy, białych upławach, nadżerkach pochwy.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela i kwiatów - w chorobach kobiecych.


97. Jastrzębiec kosmaczek


Rosliny lecznicze


Hieracium pilosella L.

Bylina, do 30 cm wys., o długich, nadziemnych rozłogach; łodyga bezlistna zakończona pojedynczym koszyczkiem żółtych kwiatów; liście zebrane w różyczkę, lancetowatołopatkowate lub podłużnie odwrotnie jajowate, całobrzegie, tępe lub zaostrzone, z wierzchu zielone, z rzadka szczeciniasto owłosione, od spodu pokryte gęstym, gwiazdkowatym kutnerem; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

łąki, suche zbocza, żwirowiska, bory sosnowe.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, ściągające, wzmacniające, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach przemiany materii, anemii, braku apetytu, niestrawnościach, miażdżycy, w stanach chorobliwego wychudzenia.


98. Jemioła pospolita


Rosliny lecznicze


Viscum album L.

Krzewinka dwupienna, zimozielona, tworząca kuliste skupienia; półpasożyt drzew, najczęściej liściastych; liście naprzeciwległe, skórzaste, wąskojajowate, całobrzegie, bezogonkowe; kwiaty wyrastające w kątach liści; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - pozorna jagoda, biała lub żółtawa.

Występowanie:

pospolita na obszarze całego kraju, nie wszędzie jednak w dużej ilości; pasożytuje na gałęziach drzew, najczęściej liściastych.

Surowiec:

ziele i listki (najlepiej z jemioły rosnącej na jabłoni, głogu, brzozie, jodle, świerku), pozyskiwane przez cały rok, ale najkorzystniej w marcu.

Działanie:

obniżające ciśnienie krwi, nasercowe, przeciwmiażdżycowe, przeciwkrwotoczne, moczopędne, uspokajające, cytostatyczne, rozkurczowe.

Zastosowanie lecznicze:

sok lub wyciąg alkoholowy ze świeżych listków - w nadciśnieniu tętniczym krwi, zaburzeniach rytmu serca i układu krążenia, chorobach serca, osłabieniu mięśnia sercowego, dusznicy bolesnej, uderzeniach krwi do głowy, miażdżycy, zawrotach głowy, neurastenii, odczuciach lęku, bezsenności, otyłości, chorobach reumatyczno-artretycznych, bólach kończyn, rwie kulszowej, zapaleniach nerek i pęcherza moczowego, kamicy nerkowej, białkomoczu, puchlinie brzusznej, schorzeniach prostaty, zaparciach, żylakach odbytu, przetokach.

tampony nasycone sokiem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

nasiadówki w odwarze z ziela są pomocne w chorobach kobiecych.

Uwaga. Leczenie preparatami z jemioły jest skuteczne, choć długotrwałe. Najlepsze wyniki uzyskuje się stosując jej ziele w mieszankach ziołowych, utworzonych ze składników o podobnym działaniu, i ściśle pod nadzorem lekarza fitoterapeuty.


99. Jesion mannowy


Rosliny lecznicze


Fraxinus ornus L.

Krzew lub niskie drzewo (u nas do 8 m wys.) o zaokrąglonej koronie; kora gładka, szara; liście naprzeciwległe, nieparzystopierzaste złożone z 5-7 eliptycznych lub owalnych listków, brzegiem piłkowanych; kwiaty białe, pachnące, zebrane w szczytowe wiechy, zwieszone, ukazujące się równocześnie z liśćmi; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - skrzydlak.

Występowanie:

pochodzi z zachodniej Azji; u nas sadzony w parkach i ogrodach.

Związki chemiczne:

glikozydy, alkohol mannitol, garbniki, trójterpeny, węglowodany (m.in. mannit).

Działanie:

dietetyczne, przeciwcukrzycowe, przeczyszczające, odtruwające, metaboliczne, uodporniające, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

sok (manna) - w chorobach reumatycznych, cukrzycy, dnie, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, marskości wątroby, miażdżycy, otyłości, atonii jelit, rekonwalescencji, zaburzeniach przemiany materii oraz jako środek przeczyszczający dla dzieci (podany w mleku).


100. Jesion wyniosły


Rosliny lecznicze


Fraxinus excelsior L.

Drzewo, do 35 m wys. o potężnej, kopulastej, dość luźnej koronie; kora pnia gładka, oliwkowoszara; gałęzie szarozielone, sprężyste; liście nieparzystopierzaste, złożone z 7-11 eliptycznych lub eliptycznolancetowatych listków, brzegiem piłkowanych; kwiatostany wiechowate, wyrastające w kątach ubiegłorocznych liści, przed ulistnieniem; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - skrzydlak.

Występowanie:

lasy liściaste, zwłaszcza łęgowe; często sadzony w parkach, ogrodach, przy drogach.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę.

Działanie:

napotne, przeczyszczające, żółciopędne, metaboliczne, przeciwreumatyczne, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w zaburzeniach przemiany materii, bolesnym oddawaniu moczu, chorobach reumatycznych, gośćcu, dnie, kamicy nerkowej, niewydolności nerek, zapaleniu dróg żółciowych, moczowych i pęcherza oraz jako środek przeczyszczający.

kataplazmy z papki z kory - w stanach zapalnych stawów i mięśni, dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, złamaniach kości.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory - w chorobach reumatycznych i kobiecych, owrzodzeniach skórnych, trudno gojących się ranach i owrzodzeniach żylakowatych.


101. Jeżyna fałdowana


Rosliny lecznicze


Rubus plicatus W. et N.

Krzew, do 2 m wys.; pędy płonne kanciaste, kolczaste, kolce średnio duże, nieco zakrzywione, liście nieparzystopierzaste, złożone z 5 eliptycznych listków, brzegiem piłkowanych; kwiaty białe lub różowe, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - złożony z wielu czarnych pestkowców, kształtem przypominający owoc maliny.

Występowanie:

pospolita na całym niżu i w niższych partiach górskich; rośnie w lasach, zaroślach, na miedzach, skarpach, przydrożach; często masowo.

Surowiec:

liście zbierane od maja do sierpnia, oraz owoce - w sierpniu i we wrześniu.

Związki chemiczne:

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, potas

Witaminy:

A, B, C, E

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, bakteriobójcze, napotne, moczopędne, odtruwające, przeciwgorączkowe, dietetyczne, regulujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w zaburzeniach oraz schorzeniach żołądka i jelit różnego pochodzenia, w stanach zapalnych i nieżytach przewodu pokarmowego, w biegunkach, bólach brzucha, wzdęciach, zgadze, cukrzycy, nadmiernej fermentacji jelitowej, grypie, przeziębieniach, chorobach reumatycznych i gorączkowych, zaburzeniach przemiany materii, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (jako płukanka), anginie, słabych krwawieniach wewnętrznych, bezsenności.

sok z owoców - w chorobach gorączkowych, jako środek napotny i dietetyczny.

przymoczki nasączone sokiem z owoców - działają regenerująco na skórę twarzy (nadają jej jędrny, zdrowy wygląd).

kataplazmy z papki z liści są pomocne w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

Zastosowanie kulinarne:

owoce jeżyny można spożywać w każdej postaci. Świeże są cennym surowcem dietetycznym, a robi się z nich takie przetwory, jak: soki, dżemy, kompoty, marmolady, wina.

z liści sporządza się herbatę leczniczą.

102. Jeżyna popielica


Rosliny lecznicze


Rubus caesius L.

Krzew, do 120 cm wys.; pędy płonne cienkie, oszronione, pokryte kolcami i gruczołkami; liście zwykłe trójlistkowe, brzegiem piłkowane; kwiaty białe zebrane w kwiatostany groniaste lub baldachogroniaste; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - złożony z niewielu dużych, ciemnofioletowych, oszronionych pestkowców.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie na brzegach lasów, przydrożach, miedzach, zboczach, porębach, w zagajnikach, często masowo.

Surowiec:

liście, zbierane wiosną i latem, oraz owoce - w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, potas

Witaminy:

A, B, C, E

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, przeciwbiegunkowe, napotne, regulujące, przyspieszające gojenie (ziarninowa- nie), moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w dolegliwościach przewodu pokarmowego, niestrawnościach, zgadze, kurczach żołądka, bólach brzucha, odbijaniu, mdłościach, biegunkach, chorobach gorączkowych, przeziębieniach, grypie, zaburzeniach przemiany materii.

sok z owoców - w kokluszu, anemii oraz jako środek przeciwgorączkowy i napotny. Okłady-kataplazmy z papki liści - w gośćcu, dnie, nerwobólach.

nasiadówki w naparze z liści są pomocne w chorobach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści mają korzystny wpływ na przemianę materii, leczą drobne dermatozy, stany zapalne skóry, łagodzą świąd skóry.

Zastosowanie kulinarne:

owoce jeżyny można spożywać w każdej postaci - świeże lub przetworzone.

kwiaty dodaje się do sałatek i surówek.


103. Jodła pospolita


Rosliny lecznicze


Abies alba Mill.

Drzewo iglaste, do 40 m wys., o zaokrąglonej koronie; kora gładka, szarobiała, igły zimozielone, dwustronnie ustawione, płaskie, od strony spodniej z dwoma białymi paskami; szyszki na szczycie drzewa, skierowane do góry, po dojrzeniu rozpadające się na łuski; kwitnie: maj; nasiona ze skrzydełkiem.

Występowanie:

cieniste lasy Karpat i Sudetów oraz na niżu, na południu kraju; również sadzona w parkach.

Surowiec:

igły oraz szczytowe pędy, pozyskiwane jesienią i zimą (podczas ścinania drzew).

Działanie:

bakteriobójcze, antyseptyczne, moczopędne, wykrztuśne, rozkurczowe, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z pędów - w stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnej i gardła, anginie, nieżytach oskrzeli, przeziębieniach, dolegliwościach serca, chorobach reumatycznych.

inhalacje z odwaru z pędów są stosowane w dolegliwościach oskrzeli, anginie, przeziębieniach, przewlekłych katarach oraz jako środek ujędrniający i regenerujący tkankę skóry twarzy, poprawiający cerę.

kataplazmy z papki z pędów - w dolegliwościach reumatycznych, nerwobólach, bólach mięśni.

kąpiele z dodatkiem odwaru z pędów i igieł łagodzą bóle reumatyczne i leczą drobne dermatozy, pobudzają krążenie krwi i czynności górnych dróg oddechowych.


104. Kalina koralowa


Rosliny lecznicze


Viburnum opulus L.

Krzew, do 3 m wys.; liście pojedyncze, dłoniastoklapowane, o 3-5 ostrych klapkach, brzegiem zatokowo grubo ząbkowane; kwiaty białe, zebrane w wielokwiatowe baldachokształtne kwiatostany; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - owalny, szkarłatnoczerwony pestkowcowaty.

Występowanie:

lasy i zarośla; często sadzona w parkach, ogrodach, na przydrożach i skwerach.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kora, pozyskiwana wczesną wiosną, liście - w pełni rozwinięte, oraz owoce - we wrześniu.

Działanie:

rozkurczowe, ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwbólowe, wzmacniające, moczopędne, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w bolesnym miesiączkowaniu, skurczach i atonii macicy, w zagrożeniach poronieniem, wewnętrznych krwawieniach.

napar z owoców jest pomocny w biegunkach, przeziębieniach, suchym kaszlu, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, nadciśnieniu tętniczym krwi, poprawia akcję serca.

kataplazmy z papki z kory i liści - w dolegliwościach artretycznych i nerwobólach.

wlewy doodbytowe soku z owoców - w stanach zapalnych i żylakach odbytu.

Uwaga. Preparaty z owoców kaliny przyjmowane doustnie mogą być stosowane jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


105. Kapusta warzywna (odm. głowiasta)


Rosliny lecznicze


Brassica oleracea L. (var. capitata hort.)

Roślina dwuletnia; łodyga krótka, naga, sina, liście zwijające się w główkę, grube, miseczkowate, nie pomarszczone, jasno- lub ciemnozielone.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

środkowe liście główek pozyskiwanych od lipca do października.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, nikiel, fosfor     siarka, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, B6: C, K, PP

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwbólowe, regenerujące, przeciwnowotworowe, wirusobójcze, mineralizujące i witaminizujące, pobudzające czynności trawienne.

Zastosowanie lecznicze:

sok ze świeżych liści - w owrzodzeniach żołądka, dwunastnicy i jelit, w braku łaknienia, niedokrwistości, chorobach wątroby, pęcherzyka żółciowego, śledziony, jelita grubego, w atonii jelit, cukrzycy oraz jako środek przeciwdziałający wystąpieniu chorób nowotworowych i neutralizujący szkodliwe działanie dymu tytoniowego.

sok z kiszonych liści reguluje procesy trawienne, stymuluje rozwój bakterii w jelitach, zwiększa odporność organizmu na infekcje, wzbogaca organizm w niezbędne substancje I witaminy.

okłady ze świeżych liści łagodzą bóle reumatyczne, nerwobóle i stany zapalne stawów, mięśni i żył, są pomocne w owrzodzeniach i żylakach nóg, egzemach, łuszczycy I odmrożeniach.

przymoczki nasączone sokiem ze świeżych liści leczą trądzik, wypryski skórne, liszaje.

Zastosowanie kulinarne:

Bardzo korzystne dla zdrowia jest spożywanie kapusty w każdej postaci. Sporządza się z niej surówki, sałatki, zupę, duszoną jarzynę itp.


106. Karbieniec pospolity


Rosliny lecznicze


Lycopus europaeus L.

Bylina, do 100 cm wys., z rozłogami i pełzającym kłączem; łodyga rozgałęziona; liście podłużnie jajowate lub lancetowate, brzegiem grubo piłkowane; kwiaty białe, czerwono kropkowane zebrane w nibyokółki, wyrastające w kątach górnych liści; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

brzegi stawów, zbiorników wodnych, mokradła, wilgotne łąki, rowy i zarośla.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwbiegunkowe, przeciwkrwotoczne, tonizujące, pobudzające czynności gruczołów płciowych, metaboliczne, przeciwbólowe, uspokajające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nerwicach, nadczynności tarczycy, zaburzeniach pracy serca, biegunkach, chorobach gorączkowych, słabych krwawieniach płucnych, początkowych stadiach występowania wola, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, niemocy płciowej, zaburzeniach układu krążenia, chorobach sutka piersi (zwłaszcza bólach sutka), zaburzeniach miesiączkowania.

Uwaga. Leczenie preparatami z karbieńca można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


107. Kasztanowiec zwyczajny


Rosliny lecznicze


Aesculus hippocastanum L.

Drzewo do 30 m wys., o kopulastej koronie; kora pnia tafelkowato łuszcząca się; liście duże, dłoniastozłożone z 5-7 klinowato odwrotnie jajowatych listków; kwiaty duże, białe, zebrane we wzniesione wiechowate kwiatostany; kwitnie: maj; owoc - duża, kulista, kolczasta torebka z 2 nasionami.

Występowanie:

powszechnie sadzony w parkach, ogrodach, przy drogach i alejach.

Surowiec:

kora (z młodych gałązek), pozyskiwana na wiosnę, kwiaty (odmiany biało kwitnącej, bez szypułek) - w okresie kwitnienia oraz nasiona - we wrześniu i październiku.

Działanie:

uszczelniające i uelastyczniające naczynia krwionośne, przeciwkrwotoczne, przeciwgorączkowe, przeciwreumatyczne, przeciwzapalne, wykrztuśne, bakteriobójcze, łagodnie zapierające, poprawiające ukrwienie i krążenie obwodowe, przeciwzakrzepowe, przeciwobrzękowe, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z nasion i kwiatów - w obrzękach płuc, głośni, mózgu, w zakrzepowym zapaleniu żył, miażdżycy, owrzodzeniach żylakowatych kończyn, żylakach odbytu, krwawych wylewach, wstrząsach mózgu, niewydolnościach krążenia obwodowego.

odwar z kory - w nieżytach żołądka i jelit, jamy ustnej i gardła, w braku łaknienia, kurczach jelit, owrzodzeniach jelita grubego, obecności krwi w kale, słabych biegunkach, zatruciach pokarmowych spowodowanych bakteriami.

wyciąg alkoholowy z kwiatów - w nieżytach przewodu pokarmowego, krwawieniach macicznych i jelitowych, chorobach reumatycznych, dnie.

sok z kwiatów - w zapaleniu żył, bólach mięśni i stawów.

okłady-kataplazmy ze sproszkowanych nasion stosuje się w leczeniu schorzeń reumatyczno-artretycznych.

wlewy doodbytowe odwaru z kory niszczą robaki jelitowe (owsiki).

kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatów poprawiają krążenie, są pomocne w zastojach żylnych, niedomaganiach naczyniowych, bólach reumatycznych i nerwobólach, w odchudzaniu.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do sałatek jarzynowych i surówek.

108. Kielisznik zaroślowy


Rosliny lecznicze


Calystegia sepium (L.) R.Br

Bylina, o łodydze wijącej się, kanciastej, do 4 m dł., u góry rozgałęzionej; liście owalnotrójkątne, całobrzegie lub odległe ząbkowane; kwiaty duże, białe, szerokolejkowate, na długich szypułkach, wyrastających w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

wilgotne lasy i zarośla.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające ruch robaczkowy jelit, przeciwgorączkowe, przeczyszczające, żółciopędne, żółciotwórcze, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w zaburzeniach trawiennych, niestrawnościach, zaparciach, otyłości.


109. Klon tatarski


Rosliny lecznicze


Acer tataricum L.

Niskie drzewo lub wysoki krzew, do 4 m wys., o szerokiej i gęstej koronie; kora szarobrązowa; liście sercowatojajowate, nie podzielone, brzegiem nierówno podwójnie piłkowane, długoogonkowe; kwiatostany groniaste; kwiaty białe; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - podwójny skrzydlak.

Występowanie:

dziko w ciepłych zaroślach i lasach; często sadzony w parkach i ogrodach.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia, oraz owoce - w lipcu i sierpniu.

Działanie;

antyseptyczne, osłaniające, bakteriobójcze, przeciwbiegunkowe, zapierające, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kwiatów i owoców - w nasilonych biegunkach oraz jako środek wspomagający w leczeniu czerwonki.


110. Kminek zwyczajny


Rosliny lecznicze


Carum carvi L.

Roślina dwuletnia, do 80 cm wys., o aromatycznym zapachu, wydająca w pierwszym roku wrzecionowaty korzeń i rozetę liści, w drugim łodygę nagą, dętą, gałęzistą; liście potrójnie pierzastosieczne, o odcinkach równowąskich; kwiaty małe, białe lub różowawe, zebrane w złożone baldachy; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 2 niełupki.

Występowanie:

pospolity; rośnie na łąkach, miedzach, pastwiskach; również uprawiany.

Surowiec:

owoce (w pełni dojrzałe), zbierane od lipca do września.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez  , sód, fosfor, cynk

Witaminy:

C

Działanie:

rozkurczowe, pobudzające czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i łaknienie, wiatropędne, bakteriobójcze, żółciotwórcze, moczopędne, mlekopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w zaburzeniach trawiennych, niedostatecznym wydzielaniu soków żołądkowych i żółci, w atonii jelit, bólach brzucha, wzdęciach, zaparciach, kolce jelitowej, braku laktacji, w nerwicy wegetatywnej.

Odwar z owoców kminku jest lekiem zalecanym przede wszystkim dzieciom i osobom w podeszłym wieku w dolegliwościach trawiennych.

Zastosowanie kulinarne:

owoce kminku (całe lub zmielone) służą jako przyprawa do chleba i innego pieczywa, potraw mięsnych i rybnych, wędlin, zup, warzyw kapustnych, sałatek, niektórych gatunków sera i likierów.

świeże listki kminku drobno posiekane można dodawać do zup, sałatek, twarożku lub podawać dzieciom bezpośrednio na kanapkach.

korzenie kminku dodaje się do surówek i sałatek.


111. Knieć błotna


Rosliny lecznicze


Caltha palustris L.

Bylina, do 50 cm wys.; korzenie sznurowate; łodyga dęta; liście sercowate wcięte lub nerkowate, brzegiem karbowane, ciemnozielone, połyskujące; kwiaty duże, na szczytach pędów, w pączkach zielone, po rozkwitnięciu złocisto-żółte; kwitnie: marzec-maj; owoc - eliptyczny mieszek z dzióbkiem.

Roślina trująca!

Występowanie:

wilgotne łąki, rowy, podmokłe lasy olszynowe, bagna, brzegi stawów.

Surowiec:

ziele oraz kwiaty, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwbólowe, rozkurczowe, osłaniające, przeciwzapalne, antyseptyczne, żółciopędne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach oskrzeli, żółtaczce, chorobach śledziony, kokluszu, zaburzeniach miesiączkowania.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są zalecane w leczeniu trudno gojących się ran, owrzodzeń ciała i oczu, stanów zapalnych powiek i skóry, oparzeń i odleżyn.

zasypki sproszkowanym zielem leczą otwarte, ropiejące rany i odleżyny.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w oparzeniach i owrzodzeniach skóry,

Uwaga. Leczenie preparatami z knieci błotnej można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


112. Kocanki piaskowe


Rosliny lecznicze


Helichrysum arenarium (L.) Moench.

Bylina, do 40 cm wys., białowełnisto, filcowato owłosiona; kłącze zdrewniałe, wydające pęki nierozgałęzionych pędów; liście płaskie, dolne podłużnie odwrotnie jajowate, tępe, górne wąskolancetowate ostre, całobrzegie; kwiaty drobne, żółte lub pomarańczowe, tworzące kuliste koszyczki kwiatowe, zebrane w gęste, szczytowe podbaldachy; kwitnie: lipiec-październik; owoc - niełupka, z puchem kielichowym.

Występowanie:

piaszczyste łąki, ugory, przydroża, skarpy, zręby, suche lasy iglaste; również uprawiane.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kwiatostany (bez szypułek), pozyskiwane (z plantacji) przed kwitnieniem.

Działanie:

bakteriobójcze, żółciotwórcze, żółciopędne, moczopędne, rozkurczowe, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów - w zaburzeniach czynnościowych dróg żółciowych, chorobach i niewydolności wątroby, atonii woreczka żółciowego, kamicy żółciowej, braku łaknienia, bezsoczności żołądkowej, gośćcu, skazie moczanowej.


113. Kocimiętka właściwa


Rosliny lecznicze


Nepeta cataria L.

Bylina, do 100 cm wys., o silnym, cytrynowym zapachu i dobrze rozwiniętym systemie korzeniowym, cała krótko omszona; łodyga czworokanciasta, rozgałęziona i bogato ulistniona; liście sercowatojajowate, brzegiem karbowane, z wierzchu zielone, od spodu szaro owłosione; kwiaty białe lub różowawe, zebrane w nibyokółki, w gęstych, kłosokształtnych kwiatostanach; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

przychacia, przypłocia, zarośla; również uprawiana.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, powlekające, antyseptyczno, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w stanach zapalnych i nieżytach jamy ustnej, dziąseł i gardła (likwiduje przykry zapach z ust), w bronchicie, żylakach odbytu.

przymoczki nasączone naparem z ziela leczą trądzik twarzy, wydelikatniają cerę.

tampony nasycone sokiem z ziela wprowadzone do odbytu lub wlewy doodbytowo odwaru z ziela leczą żylaki odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach (pozostawiają przyjemny, cytrynowy zapach).

Zastosowanie kulinarne:

ziele używane jest do mieszanek herbacianych, m.in. ze względu na cytrynowy aromat.


114. Kokoryczka wonna


Rosliny lecznicze


Polygonatum odoratum (Mill.) Druce

Bylina, do 50 cm wys., o dość grubym kłączu; łodyga kanciasta; liście ustawione dwustronnie, podłużnie jajowate lub wąsko eliptyczne, całobrzegie; kwiaty wonne, białe, zwisające pojedynczo w kątach liści; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - stalowoczarna jagoda.

Roślina trująca!

Występowanie:

widne lasy, zarośla.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią.

Działanie:

bakteriobójcze, regenerujące, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), antyseptyczne, wybielające.

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki nasączone odwarem z kłączy regenerują, wydelikatniają i wybielają tkankę skóry, usuwają piegi i przebarwienia (są stosowane w kosmetyce).

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy mają działanie antyseptyczne i wybielające ciało (pozostawiają przyjemny zapach).

Uwaga. Preparaty z kokoryczki, z powodu trujących właściwości tej rośliny, stosuje się jedynie do zewnętrznych zabiegów leczniczych.


115. Kolendra siewna


Rosliny lecznicze


Coriandrum sativum L.

Roślina jednoroczna, do 40 cm wys., o specyficznym zapachu; łodyga naga, bruzdowana, rozgałęziona; liście dolne pojedynczo, górne podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne, brzegiem ząbkowane; kwiaty drobne, białe lub różowawe, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - kulista rozłupnia, nie rozpadająca się.

Występowanie:

czasem zdziczała na przydrożach i przypłociach; również niekiedy uprawiana.

Surowiec:

owoce (w pełni dojrzałe), zbierane od lipca do września.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, nikiel, fosfor, cynk

Działanie:

bakteriobójcze, rozkurczowe, żółciopędne, regulujące, przeciwbólowe, wiatropędne, przeciwgrzybicze, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w niestrawnościach, bezsenności, braku łaknienia, wzdęciach, bólach i kurczach żołądka, w dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej, kolce jelitowej, nieżytach jamy ustnej i gardła (jako płukanka).

zasypki sproszkowanymi owocami przeciwdziałają nadmiernemu poceniu się stóp, neutralizują przykry zapach potu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z owoców leczą oparzenia, trudno gojące się rany, dermatozy, owrzodzenia ciała.

kąpiel stóp w odwarze z owoców stosuje się w leczeniu grzybic.

Zastosowanie kulinarne:

owoce kolendry stanowią przyprawę do niektórych gatunków chleba, pierników, ciast i cukierków, do potraw mięsnych i rybnych, pasztetów i farszy. Służą także do konserwowania mięsa i wędlin oraz peklowania szynki.

sproszkowane owoce kolendry wchodzą w skład indyjskiego proszku curry.

owoce używane są także do aromatyzowania wód i jako środka zapobiegającego upojeniu alkoholowemu.


116. Komosa biała


Rosliny lecznicze


Chenopodium album L.

Roślina jednoroczna, do 100 cm wys., mącznisto owłosiona; łodyga wzniesiona; liście podłużnie rombowe, brzegiem ząbkowane; kwiatostan wiechowaty, złożony z pozornych kłosów; kwiaty drobne, zielonkawe; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

pospolity chwast; rośnie na polach uprawnych, ugorach, przydrożach, przychaciach i w ogrodach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

ogólnie wzmacniające, przeciwanemiczne, powlekające, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z ziela wzmacnia organizm, jest pomocny w leczeniu anemii i dny

Zastosowanie kulinarne:

młode listki dodaje się w stanie surowym do sałatek, surówek lub spożywa gotowane (jak szpinak).


117. Komosa strzałkowata


Rosliny lecznicze


Chenopodium bonus-henricus L.

Bylina, do 60 cm wys.; łodyga wzniesiona; liście trójkątnie oszczepowate, całobrzegie, lekko faliste; kwiatostan szczytowy, kłosowaty; kwiaty niepozorne, zielonkawe; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - suchy, niepękający orzeszek.

Występowanie:

pospolita roślina ruderalna; rośnie na przydrożach, przypłociach, w rowach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), ściągające, pobudzające, rozkurczowe, regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela (jako płukanka) - w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł, o podłożu bakteryjnym lub grzybiczym.

wyciąg alkoholowy z ziela - w anemii, zaburzeniach układu krążenia oraz jako lek wspomagający w chorobach płuc.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w grzybicach skóry owłosionej i innych ilormatozach o podłożu bakteryjnym lub grzybiczym.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne, są stosowane w leczeniu grzybic i łuszczycy skóry.

kąpiele stóp w odwarze z ziela stosuje się w leczeniu grzybic.


118. Koniczyna biała


Rosliny lecznicze


Trifolium repens L.

Bylina, do 50 cm wys., o łodydze leżącej, zakorzeniającej się i gałęzistej; liście trójlistkowe, o listkach odwrotnie jajowatych, brzegiem drobno piłkowanych, długoogonkowe, z białymi plamkami na stronie wierzchniej; kwiaty motylkowe, białe, często różowo nabiegłe, pachnące, zebrane w kuliste, główkowate kwiatostany, pojedyncze na gałązkach; kwitnie: leniwiec-wrzesień; owoc - strąk.

Występowanie:

łąki, pastwiska, miedze, przydroża, boiska, rowy.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

napotne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, wykrztuśne, przeciwzapalne, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w schorzeniach reumatycznych, dnie, grypie, przeziębieniach, chorobach kobiecych.

okłady-kataplazmy z papki z kwiatów - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, nerwobólach.

wlewy dopochwowe naparu z kwiatów - w nieżytach pochwy, białych upławach i świądzie sromu.

nasiadówki w naparze z kwiatów - w chorobach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów - w chorobach reumatycznych i w stanach zapalnych żył.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać dc sałatek i surówek.


119. Koniczyna łąkowa


Rosliny lecznicze


Trifolium pratense L.

Bylina, do 50 cm wys., z silnie rozwiniętym korzeniem; łodyga gałęzista, owłosiona; liściu trójlistkowe, o listkach owalnych, brzegiem drobno ząbkowanych, długoogonkowe; kwiaty motylkowe, blado- lub ciemnoczerwone, zebrano w główkowate, pojedyncze na gałązkach kwiatostany; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - strąk.

Występowanie:

pospolita; rośnie na łąkach, pastwiskach, miedzach, przydrożach; również uprawiana.

Surowiec:

kwiaty oraz ziele (główki kwiatowe z szypułką i górnymi liśćmi), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, nikiel, fosfor

Witaminy:

A, C, E, PP

Działanie:

przeciwreumatyczne, metaboliczne, pobudzające, przeciwzapalne, bakteriobójcze, moczopędne, wykrztuśne, żółciopędne, przeciw bólowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatostanów - w zaburzeniach przemiany materii, miażdżycy (obniża poziom cholesterolu we krwi), w zaburzeniach układu pokarmowego, bezsoczności, skąpym wydzielaniu moczu, kamicy nerkowej, nieżytach oskrzeli, nieżytach jamy ustnej, gardła i nosogardzieli, w anginie, bólach i kurczach nóg, chorobach układu krwionośnego, pokarmowego i oddechowego (u osób w podeszłym wieku), w rekonwalescencji oraz jako środek pobudzający wydzielanie interferonu I zwiększający odporność organizmu.

Sok z ziela i kwiatostanów (z miodem) - w wyczerpaniu fizycznym i nerwowym, rekonwalescencji, w chorobach nowotworowych i wieku starczego oraz jako środek ogólnie wzmacniający.

Nie należy przekraczać dawek leczniczych soku z koniczyny, gdyż może to spowodować obniżenie potencji u mężczyzn, a u kobiet zaburzenia miesiączkowania.

przymoczki nasączone naparem z kwiatostanów i ziela - w stłuczeniach, zwichnięciach, złamaniach, obrzękach, świądzie skóry, oparzeniach.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela - w chorobach reumatycznych, dermatozach ciała, miażdżycy, rekonwalescencji.

Zastosowanie kulinarne:

kwiatostany dodaje się do sałatek i surówek. Można je też zakwaszać na zimę jak kapustę

I podawać jako sałatkę do potraw mięsnych.


120. Koniczyna polna


Rosliny lecznicze


Trifolium arvense L.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 40 cm wys., kosmato owłosiona; łodyga rozesłana lub wzniesiona; liście trójlistkowe, o listkach podłużnie równowąskich, brzegiem drobno ząbkowanych; kwiaty różowe, zebrane w podłużne, główkowate kwiatostany, pojedyncze na gałązkach; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - strąk.

Występowanie:

pospolita; rośnie na piaszczystych nieużytkach, wzgórzach, przydrożach.

Surowiec

ziele (wraz z główkami kwiatowymi), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, powlekające, przeciwbólowe, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w nieżytach przewodu pokarmowego, biegunkach, chorobach kobiecych, słabych krwotokach w przewodzie pokarmowym, astmie, przeziębieniach, grypie, bólach głowy oraz jako środek wzmacniający.

przymoczki nasączone naparem z ziela - w oparzeniach, odleżynach.

wlewy dopochwowe naparu z ziela - w nieżytach pochwy i białych upławach.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela - w leczeniu chorób kobiecych, osób osłabionych i słabo rozwijających się dzieci.


121. Konwalia majowa


Rosliny lecznicze


Convallaria maialis L.

Bylina, do 30 cm wys., o cienkim, pełzającym kłączu, z którego wyrastają liście ogonkowe, a następnie łodygi i pędy kwiatowe, otulona u podstawy pochwami dużych, szerokich, jajowatolancetowatych, całobrzegich liści; kwiaty białe, wonne, zebrane w jednostronne grona; kwitnie: maj; owoc - czerwona jagoda.

Roślina trująca!

Występowanie:

lasy, zarośla, zagajniki; również uprawiana. Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

ziele (kwiaty i liście), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

nasercowe, zwiększające siłę skurczu mięś nia sercowego, zwalniające częstotliwość skurczu serca, poprawiające krążenie, uspokajające, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z ziela - w niewydolności serca, zaburzeniach w przewodnictwie impulsów nerwowych, uszkodzeniu mięśnia sercowego, w dolegliwościach serca starczego (kołatanie i nerwice serca, zaburzenia rytmu, osłabienie skurczów, skłonność do obrzęków spowodowanych niewydolnością serca).

Uwaga. Preparaty z konwalii majowej można stosować jedynie za wiedzą i pod nadzorem lekarza fitoterapeuty.


122. Koper ogrodowy


Rosliny lecznicze


Anethum graveolens L.

Roślina jednoroczna, do 100 cm wys., o charakterystycznym zapachu; łodyga prosta, rozgałęziona, pokryta niebieskim nalotem; liście potrójnie pierzaste, o odcinkach nitkowatych, niebieskozielone; kwiaty żółte, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

powszechnie uprawiany w ogrodach i na polach.

Surowiec:

owoce, zbierane w sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, potas, fosfor

Witaminy:

B1, B2, C, P, PP

Działanie:

rozkurczowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, bakteriobójcze, żółciopędne, mlekopędne, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w zaburzeniach trawiennych i jelitowych, niestrawnościach, kolce jelitowej, uporczywej czkawce, odbijaniu i mdłościach, wzdęciach, zapaleniu jelita grubego, biegunkach, braku laktacji u matek karmiących.

Odwar z owoców kopru jest lekiem zalecanym dzieciom i osobom w podeszłym wieku w dolegliwościach trawiennych.

Zastosowanie kulinarne:

Znaczenie kopru ogrodowego jako tradycyjnej i szeroko wykorzystywanej przyprawy jest ogólnie znane. Do celów kulinarnych używa się liści, całych roślin i owoców, zarówno w -stanie świeżym, jak i suszonym.

drobno posiekane świeże listki kopru są doskonałą, aromatyczną przyprawą, dodawaną do sałatek, zup, sosów, do potraw mięsnych, rybnych, z jaj i grzybów, warzyw i ziemniaków, jak też twarogu i majonezów.

młode listki kopru można suszyć oraz konserwować w słojach, przesypując poszczególne, mocno ugniecione warstwy solą.


123. Koper włoski


Rosliny lecznicze


Foeniculum vulgare Mill. ssp. vulgare Gilib.

Bylina, do 150 cm wys., o charakterystycznym zapachu; łodyga naga, rozgałęziona, liście trzykrotnie pierzaste, o odcinkach włosowatych; kwiaty drobne, zebrane w baldachy złożone na szczytach łodyg; kwitnie: lipiec-wrzesień, owoc - żebrowana rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach i na polach.

Surowiec:

owoce (gdy nabiorą barwy jasnobrązowej), zbierane w okresie dojrzewania.

Działanie:

wiatropędne, moczopędne, pobudzające wydzielanie śluzu w przewodach pokarmowym i oddechowym, pobudzające czynności trawienne, rozkurczowe, wykrztuśne, mlekopędne, uspokajające, bakteriobójcze, przeciwpasoźytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w zaburzeniach trawiennych, bólach brzucha, wzdęciach, kolki jelitowej, w zakłóceniach czynnościowych woreczka żółciowego, dolegliwościach nerek, bolesnym miesiączkowaniu, braku laktacji, zaparciach, kaszlu, grypie, anginie.

kąpiele z dodatkiem odwaru z owoców mają działanie odkażające, odprężające, nt\ pomocne w stanach podenerwowania, w leczeniu świerzbu i drobnych dermaloz (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

młode łodygi można podawać jak szparagi.

listki stanowią doskonałą przyprawę do potraw mięsnych i rybnych, sosów, warzyw, zup, sera, ziemniaków. Z młodych listków można przyrządzać surówkę i podawać jak sałatę.


124. Kopytnik pospolity


Rosliny lecznicze


Asarum europaeum L.

Bylina, do 10 cm wys., o silnie rozgałęzionym płożącym kłączu z rozłogami, tworząca kobierce; liście nerkowate, całobrzegie, zlmą zielone, lśniące, o zapachu kamfory; kwiaty pojedyncze, zielonawobrunatne, wewnątrz purpurowe, wyrastające w kątach liści tuż przy ziemi, zwisłe, na krótkich szypułkach; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

cieniste lasy, zarośla, parki.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

ziele wraz z kłączami, pozyskiwane od wiosny do jesieni.

Działanie:

pobudzające wydzielanie śluzu w przewodach pokarmowym i oddechowym, wykrztuśne, przeciwzapalne, powlekające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela i kłączy - w nieżytach i stanach zapalnych oskrzeli, pylicy i rozedmie płuc, nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani, w schorzeniach dróg oddechowych, w suchości błon śluzowych z zaleganiem śluzu trudnego do wykrztuszania.

okłady ze zmiażdżonych świeżych liści - w zwichnięciach i po urazach ciała.

sproszkowane ziele (podawane w alkoholu) jest środkiem odwykowym dla alkoholików.

Uwaga. Preparatów z kopytnika pospolitego nie wolno przedawkować, gdyż może to spowodować nudności, wymioty i biegunkę (roślina zwana jest „polską wymiotnicą”). W przypadku ciąży istnieje groźba poronienia.


125. Kosaciec niemiecki


Rosliny lecznicze


Iris germanica L.

Bylina, do 60 cm wys., o krótkim, grubym kłączu; łodyga bezlistna, z wachlarzykowatym kwiatostanem i pochwiastymi, zasychającymi |)odsadkami; liście szeroko szablaste, całobrzegie, niebieskozielone; kwiaty duże, białe lub fioletowe, pachnące, na szczycie łodygi i jej rozgałęzień; kwitnie: czerwiec; owoc - podługowata torebka.

Występowanie:

powszechnie uprawiany.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią.

Działanie:

wykrztuśne, powlekające, moczopędne, antyseptyczne, bakteriobójcze, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy - w przeziębieniach, nieżytach dróg oddechowych i oskrzeli, suchym kaszlu, dolegliwościach pęcherza i dróg moczowych.

Uwaga. Kłącza kosaćca stosuje się tylko w mieszankach ziołowych. Wyciągi wodne z samego kłącza kosaćca mogą spowodować wymioty i biegunkę.

Suche kłącze podawano dawniej dzieciom w okresie ząbkowania jako środek wzmacniający dziąsła i zęby, czego obecnie zaniechano z uwagi na częste zapalenia jamy ustnej.

Właściwości lecznicze podobne do kosaćca niemieckiego mają kosaciec blady (Iris pallida Lam.) i kosaciec florencki (Iris florentina L.).


125a. Kosaciec blady


Rosliny lecznicze


Iris pallida Lam.


125b. Kosaciec florencki


Rosliny lecznicze


Iris florentina L.


126. Kozieradka pospolita


Rosliny lecznicze


Trigonella foenum-graecum L.

Roślina jednoroczna, do 60 cm wys., o mocnym, nieprzyjemnym zapachu; łodyga prosta; liście trójlistkowe, o listkach odwrotnie jajowatych, brzegiem ząbkowanych; kwiaty motylkowe, żółtawe, wyrastające po 1-2 w kątach liści; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - strąk z ostrym dziobkiem.

Występowanie:

wyłącznie uprawiana.

Surowiec:

nasiona, pozyskiwane we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź. żelazo, potas, magnez, mangan, sód, nikiel, fosfor, siarka, krzem, cynk

Witaminy:

A, B, D, PP

Działanie:

wzmacniające, krwiotwórcze, uodparniające, przeciwcukrzycowe, pobudzające czynności wydzielnicze i trawienne, wzmacniające mechanizmy obronne organizmu, zmiękczające, odżywcze, mlekopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar ze sproszkowanych nasion stosowany jest jako środek wzmacniający organizm, pobudzający apetyt, trawienie, przyswajanie pokarmów, laktację u matek karmiących, stymulujący wydzielanie żółci i cholesterolu, pomocny w niedokrwistości.

Okłady-kataplazmy z papki ze sproszkowanych nasion - w owrzodzeniach, odleżynach, oparzeniach, obrzękach i stanach zapalnych skóry.

Zastosowanie kulinarne:

nasiona (o smaku i zapachu parmezanu) stosowane są jako przyprawa do past serowych, zapiekanek, sałatek, zup oraz ostrych sosów typu curry.


127. Kozłek lekarski


Rosliny lecznicze


Valeriana officinalis L.

Bylina, do 2 m wys., o mocnym, grubym kłączu i licznych korzeniach wiązkowych; łodyga silna, prosto wzniesiona, niegałęzista; liście naprzeciwległe, pierzastosieczne, brzegiem odlegle ząbkowane, dolne długoogonkowe, górne siedzące; kwiaty białe, różowe lub lila, zebrane w baldachokształtne kwiatostany na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - pokryta puchem niełupka.

Występowanie:

wilgotne lasy, zarośla, rowy, brzegi cieków wodnych, niskie torfowiska, wilgotne łąki.

Surowiec:

kłącza i korzenie, pozyskiwane jesienią lub na wiosnę przed kwitnieniem rośliny.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, przeciwbólowe, przeciwcukrzycowe, wiatropędne, przeciwpadaczkowe, przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy i korzeni - w nadpobudliwości nerwowej, wyczerpaniu nerwowym, zawrotach głowy, bezsenności, omdleniach, nadciśnieniu tętniczym krwi, dolegliwościach serca, napadach padaczkowych, migrenie, w zaburzeniach okresu przekwitania, w dolegliwościach wątroby, w skurczach żołądka i jelit, w nerwicach wegetatywnych.

Preparaty z kozłka są szczególnie zalecane osobom starszym o wzmożonej pobudliwości nerwowej I ruchowej.

Wlewy doodbytowe odwaru z kłączy i korzeni niszczą robaki jelitowe (glisty i owsiki) u dzieci.


128. Krowiak podwinięty


Rosliny lecznicze


Paxillus involutus (Batsch. es Fr.) Fr.

Grzyb podstawczak, o owocniku kapeluszowym średniej wielkości, barwy brunatnej; kapelusz wklęsły z podwiniętymi brzegami, od spodu pokryty łukowato zbiegającymi na trzonek żółtawymi blaszkami; trzonek do 5 cm wys.; miąższ brązowy, po nacięciu występują ciemne plamy; owocuje: sierpień-październik.

Grzyb w stanie surowym trujący (jadalny po obgotowaniu).

Występowanie:

bardzo pospolity; rośnie w wilgotnych zagajnikach, lasach, parkach.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Działanie:

bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwnowotworowe, przeciwzapalne, regenerujące, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z owocników (jako płukanka) - w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

okłady ze zmiażdżonych owocników - w trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, grzybicach i łuszczycy.


129. Kruszyna pospolita


Rosliny lecznicze


Frangula alnus Mill.

Krzew, do 5 m wys., o szaroczarnych, cienkich gałązkach; liście naprzemianległe, szeroko eliptyczne, całobrzegie, z 6 - 8 skośnymi nerwami z każdej strony blaszki; kwiatostany baldaszkowate, 2-10-kwiatowe; kwiaty drobne białawozielonkawe; kwitnie: maj-sierpień; owoc - kulisty, czarny, pestkowiec.

Roślina trująca!

Występowanie:

lasy, zarośla, nad rzekami.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę, oraz owoce (nie w pełni dojrzałe) - jesienią.

Działanie:

przeczyszczające, żółciopędne, bakteriobójcze, rozkurczowe, osłaniające, przeciwpasożytnicze, przeciwzapalne, moczopędne, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w zaparciach (zażywany wieczorem), w zaparciach przewlekłych o charakterze skurczowym i zaparciach atonicznych (u osób otyłych i w podeszłym wieku), w zaburzeniach trawiennych z zaparciami okresowymi, w atonii jelit, otyłości, słabym wydzielaniu żółci, uszkodzeniach wątroby, bezsenności, braku łaknienia, niewydolności krążenia obwodowego, chorobach pęcherza moczowego, nerek i prostaty, w żylakach podudzi.

odwar z owoców - jest znacznie skuteczniejszy jako lek przeczyszczający.

nasiadówki w odwarze z kory stosuje się w żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory są pomocne w leczeniu żylaków odbytu, wywierają korzystny wpływ na naczynia krwionośne, działają odprężająco.

Przeciwwskazania:

Preparatów z kruszyny nie wolno stosować podczas ciąży oraz podawać matkom karmiącym.


130. Krwawnica pospolita


Rosliny lecznicze


Lythrum salicaria L.

Bylina, do 100 cm wys., łodyga prosta, kanciasta, owłosiona; liście dolne naprzeciwległe, górne skrętoległe, lancetowate, u nasady sercowate, prawie całobrzegie; kwiatostan szczytowy, gęsty, kłosokształtny, utworzony z licznych nibyokółków różowofioletowych kwiatów; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

nad brzegami wód, płynących i stojących, na podmokłych łąkach i mokradłach, niskich torfowiskach.

Surowiec:

ziele (wraz z korzeniem), pozyskiwane w okresie kwitnienia rośliny.

Działanie:

uspokajające, przeciwkrwotoczne, przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwzapalne, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w krwawych biegunkach, czerwonce, owrzodzeniach żołądka i jelit, w słabych krwotokach wewnętrznych, nieżytach przewodu pokarmowego i jamy ustnej, w nieregularnym, nasilonym i przewlekłym miesiączkowaniu, w zaburzeniach krążenia I chorobach reumatyczno-artretycznych.

wyciąg alkoholowy z ziela ma podobne zastosowanie jak odwar, jednak o nieco silniejszym działaniu.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatycznych, dnie, nerwobólach.

tampony nasycone odwarem z ziela - w żylakach odbytu.

nasiadówki w odwarze z ziela - w stanach zapalnych odbytu i sromu, żylakach odbytu, owrzodzeniach.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela są zalecane w chorobach reumatycznych, nerwobólach, dermatozach, mają działanie przeciwzapalne i odprężające.


131. Krwawnik kichawiec


Rosliny lecznicze


Achillea ptarmica L.

Bylina, do 100 cm wys., o zdrewniałym, pełzającym kłączu; łodyga prosta, gęsto ulistniona; liście skrętoległe, wąskolancetowate, brzegiem piłkowane; kwiatostan baldachokształtny, złożony z licznych koszyczków kwiatowych; kwiaty brzeżne białe, środkowe zielonkawe; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

podmokłe łąki, zarośla, rowy, mokradła, brzegi rzek.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią, oraz ziele wraz z kwiatami - w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriostatyczne, cytostatyczne, przeciwzapalne, pobudzające, przeciwkrwotoczne, wiatropędne, moczopędne, przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach trawiennych, nieżytach przewodu pokarmowego, jamy ustnej i gardła, w biegunkach, wzdęciach, słabych krwawieniach wewnętrznych w przewodzie pokarmowym.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, ranach, stłuczeniach.


132. Krwawnik pospolity


Rosliny lecznicze


Achillea millefolium L.

Bylina, do 100 cm wys., o specyficznym zapachu; łodyga wzniesiona, gęsto ulistniona; liście podwójnie lub potrójnie pierzastosieczno; kwiatostany baldachokształtne na szczytach łodyg, złożone z drobnych koszyczków kwiatowych; kwiaty brzeżne białe, rzadziej różowo; kwitnie: maj-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie na łąkach, pastwiskach, ugorach, miedzach, przydrożach, brzegach lasów.

Surowiec:

ziele (górne części pędów) odmiany biało kwitnącej, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, magnez, mangan, molibden, siarka

Witaminy:

A, C, K

Działanie:

pobudzające wydzielanie soków trawiennych, rozkurczowe, przeciwkrwotoczne, moczopędne, przeciwwzdęciowe, żółciopędne, odtruwające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), bakteriostatyczne, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach i stanach zapalnych przewodu pokarmowego, jamy ustnej i gardła, w stanach skurczowych mięśni gładkich jelit i dróg żółciowych, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, wzdęciach, odbijaniu, zgadze, nudnościach, w dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego, w słabych krwawieniach płucnych i wewnętrznych w przewodzie pokarmowym, w bolesnym miesiączkowaniu.

nasiadówki i półkąpiele w odwarze z ziela stosuje się w żylakach odbytu, owrzodzeniach żylakowatych nóg, chorobach kobiecych, świądzie sromu, opryszczkach, upławach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają oczyszczająco, przeciwzapalnie, regenerująco i gojąco, są pomocne w leczeniu świądu skóry i drobnych dermatoz.

Zastosowanie kulinarne:

młodych listków używa się do tzw. kuracji wiosennych, sporządzając z nich sałatki i dodając jako przyprawę do potraw.


133. Krwiściąg lekarski


Rosliny lecznicze


Sanguisorba officinalis L.

Bylina, do 150 cm wys., o grubym, mocno rozgałęzionym kłączu; łodyga wzniesiona; liście nieparzystopierzaste, złożone z podłużnie sercowatych listków, brzegiem ząbkowanych; kwiaty ciemnopurpurowe, zebrane w podłużne główki; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

dość pospolity; rośnie na wilgotnych łąkach, w zaroślach, nad brzegami rzek, stawów i bagien.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią, oraz ziele w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, bakteriobójcze, mlekopędne, moczopędne, przeciwpotne, ściągające, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, przeciwwymiotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy - w nieżytach przewodu pokarmowego, jamy ustnej i gardła, krwawieniach dziąseł, w słabych krwawieniach oskrzelowych, płucnych i wewnętrznych w przewodzie pokarmowym, w chorobach płuc, czerwonce, biegunkach oraz jako środek przeciwpotny.

przymoczki nasączone odwarem z ziela działają wysuszająco i przeciwzapalnie, są pomocne w owrzodzeniach, trądziku i wysypkach skórnych.

przymoczki nasączone sokiem z ziela są stosowane w leczeniu trudno gojących się ran i owrzodzeń.

tampony nasycone sokiem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

wyciąg winny ze świeżego ziela - w chorobach płuc, rozedmie, zaleganiu flegmy, nieżytach oskrzeli, przewlekłych biegunkach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy i ziela mają działanie przeciwzapalne, wysuszające i gojące, są pomocne w chorobach kobiecych, w leczeniu drobnych dermatoz i owrzodzeń ciała.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki można spożywać jak sałatę czy szpinak lub stosować jako dodatek do zup i innych potraw.


134. Kuklik pospolity


Rosliny lecznicze


Geum urbanum L.

Bylina, do 60 cm wys., o grubym, stożkowatym kłączu; łodyga rozgałęziona i miękko owłosiona; liście nieparzystopierzaste przerywane, lirowate, górne trójlistkowe, owłosione; kwiaty żółte, pojedyncze na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka, krótko owłosiona.

Występowanie:

wilgotne lasy i zarośla, łąki, rowy, przydroża, przychacia.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią i na wiosnę.

Działanie:

antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, ściągające, wzmacniające, przeciw biegunkowe, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy - w schorzeniach żołądkowo-jelitowych, biegunkach, nieżytach jelit i jelita grubego, czerwonce, zaburzeniach trawiennych, bólach i kurczach żołądka, wzdęciach, wymiotach, zatruciach, kolce jelitowej, dolegliwościach wątroby i woreczka żółciowego, w słabych krwotokach wewnętrznych, w przewlekłym, ostrym kaszlu.

odwar z kłączy (jako płukanka) - w nieżytach jamy ustnej, krwawiących dziąsłach, paradentozie (neutralizuje przykry zapach z ust).

żucie kłączy - w paradentozie, jako środek wzmacniający dziąsła i zęby.

nasiadówki w odwarze z kłączy są pomocne w chorobach kobiecych, białych upławach,. owrzodzeniach okołoodbytniczych, żylakach i świądzie odbytu.

Zastosowanie kulinarne:

sproszkowane kłącza można stosować jako przyprawę do zup,

listki można stosować jako specyficzny dodatek do sałatek.


135. Kukurydza zwyczajna


Rosliny lecznicze


Zea mays L.

Roślina jednoroczna, do 2,5 m wys., o źdźble pojedynczym, grubym, z gąbczastym rdzeniem; liście podłużnie lancetowate, do 10 cm szerokie; kwiaty męskie zebrane w szczytową wiechę, żeńskie skupione w kolby wyrastające w pochwach dolnych liści; u szczytów kwiatostanów żeńskich pęczki nitkowatych znamion; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - okrągły, żółtawy ziarniak.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

znamiona wraz z szyjkami słupków kwiatów żeńskich, zbierane we wczesnym stadium rozwoju, w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chrom, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, sód, fosfor siarka ,selen, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, K, PP

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, żółciopędne, przeciwcukrzycowe, rozkurczowe, osłaniające, przeciwkrwotoczne, obniżające ciśnienie krwi, pobudzające popęd płciowy, metaboliczne, regulujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy ze znamion - w stanach zapalnych nerek, miedniczek nerkowych, pęcherza moczowego, w kamicy nerkowej, białkomoczu, w początkowych stanach cukrzycy, w otyłości, stanach zapalnych wątroby i woreczka żółciowego, w chorobach reumatyczno-artretycznych, obniżonej krzepliwości krwi, nadciśnieniu tętniczym krwi, obniżonej potencji.

Zastosowanie kulinarne:

ziarno kukurydzy spożywa się w całości (po ugotowaniu) oraz w postaci mąki i kaszy. Przerabiane jest też na krochmal, spirytus, olej, cukier.


136. Kurka (pieprznik jadalny)


Rosliny lecznicze


Cantharellus cibarius Fr.

Grzyb podstawczak o owocniku kapeluszowym średniej wielkości, barwy żółtopomarańczowej; kapelusz lejkowaty, od spodu z grubymi fałdkami (tzw. hymenoforem blaszkowatym); trzonek lekko wygięty; owocuje: czerwiec - październik.

Grzyb jadalny (bardzo smaczny).

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie w lasach sosnowych.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, cynk

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), wirusobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg wodny lub alkoholowy z owocników - w chorobach bakteryjnych i wirusowych, w stanach zapalnych i nieżytowych.

przymoczki nasączone wyciągiem z owocników - w trudno gojących się ranach, owrzodzeniach lub zmianach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

kurki mają szerokie zastosowanie w naszej kuchni. Sporządza się z nich różne potrawy, również marynaty.


137. Kurzyślad polny


Rosliny lecznicze


Anagallis arvensis L.

O: Roślina jednoroczna, do 30 cm wys.; łodyga naga, czworokanciasta, płożąca, rozgałęziona; liście naprzeciwległe, jajowate, całobrzegie, jasnozielone; kwiaty ceglastoczerwone, małe, na długich szypułkach, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - torebka, otwierająca się wieczkiem.

Występowanie:

pola uprawne i ogrody.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, bakteriobójcze, żółciopędno, powlekające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), uspokajające, zmiękczające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w dolegliwościach nerek, przewodów moczowych i wątroby, w neuras tenii, epilepsji.

przymoczki nasączone odwarem z ziela nałożone na oczy są pomocne w leczeniu zrostów między tęczówką a soczewką.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są zalecane w stanach zapalnych i uszkodzeniach skóry, mają działanie odprężające.


138. Lawenda lekarska


Rosliny lecznicze


Lavandula angustifolia ssp. angustifolia Chaix (Lavandula officinalis Chaix)

Krzewinka, do 60 cm wys., o aromatycznym zapachu; korzeń wiązkowy, mocno rozgałęziony; łodyga dołem zdrewniała, u góry zielona, mocno rozgałęziona, owłosiona; liście naprzeciwległe, lancetowate lub równowąskie, krótko- ogonkowe lub siedzące; kwiaty niebieskofioletowe, zebrane w kilkukwiatowe nibyokółki, tworzące kłosokształtne kwiatostany na szczytach łodyg; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

pochodzi z krajów śródziemnomorskich; u nas uprawiana.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w lipcu i sierpniu w drugim roku kwitnienia rośliny, oraz ziele - w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

żółciopędne, żółciotwórcze, rozkurczowe, moczopędne, napotne, bakteriobójcze, uspokajające, pobudzające czynności trawienne, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w dolegliwościach trawiennych, złym przyswajaniu pokarmów, braku łaknienia, nadmiernej fermentacji jelitowej, kurczach jelit, wzdęciach, nieżytach i owrzodzeniach żołądka i jelit, w nieżytach oskrzeli, jamy ustnej i gardła, w nerwicach wegetatywnych, stanach pobudzenia nerwowego, dolegliwościach wątroby, dyskinezie dróg żółciowych, arteriosklerozie.

inhalacje z naparu z kwiatów i ziela są stosowane w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, nieżytach nosogardzieli, rozedmie płuc oraz jako środek regenerujący tkankę skóry twarzy, poprawiający cerę.

okłady-kataplazmy z papki z ziela i kwiatów - w nerwobólach, bólach mięśni i stawów, w stanach zapalnych korzonków nerwowych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela łagodzą bóle reumatyczne i leczą drobne dermatozy, mają działanie uspokajające, antyseptyczne i przeciwzapalne.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki i ziele dodaje się do sałatek,

suszone pędy stosuje się jako przyprawę do zup i potraw rybnych.


139. Lebiodka pospolita


Rosliny lecznicze


Origanum vulgare L.

Bylina, do 80 cm wys., o aromatycznym zapachu; kłącze pełzające z rozłogami; łodyga wzniesiona, u góry rozgałęziona, owłosiona, często czerwonawo nabiegła; liście naprzeciwległe, jajowate, całobrzegie; kwiaty różowe lub różowoliliowe, zebrane w nibyokółki, tworzące szczytowe podbaldachy; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

widne zarośla, rowy, obrzeża lasów, nasłonecznione wzgórza.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:


wykrztuśne, moczopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, bakteriobójcze, wiatropędne, przeciwbiegunkowe, odtruwające, żółciopędne, przeciwzapalne, rozkurczowe, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w niestrawnościach i nieżytach przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, w bezkwasowości i nadmiernej fermentacji jelitowej, w niedoczynności wątroby, braku łaknienia, wzdęciach, dolegliwościach nerek, przewlekłym i bolesnym miesiączkowaniu, w nerwicach, nieżytach jamy ustnej i oskrzeli, w astmie oskrzelowej, przewlekłym kaszlu, migrenie, w zaburzeniach sfery seksualnej, nadmiernej pobudliwości płciowej, onanizmie.

inhalacje z odwaru z ziela - w nieżytach oskrzeli, przewlekłym kaszlu oraz jako środek pomocny w pielęgnacji cery.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w trądziku, wypryskach i zmianach skórnych. Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - w dolegliwościach reumatycznych, stanach zapalnych stawów i mięśni, w nerwobólach, napięciach i wyczerpaniach nerwowych oraz w drobnych dermatozach.

Zastosowanie kulinarne:

suszone ziele jest doskonałą przyprawą, podnoszącą walory smakowe potraw. Można go używać do zup, pizzy, potraw rybnych i z jaj oraz sporządzać aromatyczne herbatki.


140. Len zwyczajny


Rosliny lecznicze


Linum usitatissimum L.

Roślina jednoroczna, do 70 cm wys.; łodyga prosta, delikatna, naga, u góry rozgałęziona; liście skrętoległe, lancetowate; kwiaty duże, jasnoniebieskie, zebrane w groniaste podbaldachy na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

powszechnie uprawiany.

Surowiec:

nasiona pozyskiwane w sierpniu i we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, magnez, cynk

Witaminy:

E

Działanie:

osłaniające, przeciwzapalne, zmiękczające, przeczyszczające, przyspieszające gojenie (zierninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z nasion - w nieżytach gardła i oskrzeli, w przewlekłym kaszlu, w owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w uszkodzeniach błon śluzowych kwasami i ługami, w nadkwasowości, kamicy nerkowej, kolce jelitowej, krwawych wymiotach.

wyciąg wodny z nasion i pęczniejące nasiona - w przewlekłych zaparciach.

nasiona lnu prażone na patelni, połączone z otrębami pszennymi i dodatkiem miodu są środkiem osłaniającym, pomocnym w miażdżycy i przedłużającym młodość.

okłady z kleiku z nasion - w trądziku, wypryskach skórnych, pękaniu i złuszczaniu się naskórka, w łuszczycy, odleżynach, odmrożeniach, wypryskach alergicznych, owrzodzeniach żylakowatych, odleżynach, stwardnieniach i zrogowaceniach skóry, w szorstkości naskórka na łokciach, dłoniach i stopach, w podrażnieniach skóry.

przymoczki nasączone olejem lnianym są pomocne w regeneracji naskórka i uzyskaniu właściwej elastyczności skóry.


141. Lepiężnik różowy


Rosliny lecznicze


Petasites officinalis Mnch.

Bylina, do 60 cm wys., o grubym kłączu; łodyga wzniesiona, prosta, wyrastająca wczesno wiosną, pokryta łuskowatymi liśćmi i zakończona wiechowatym kwiatostanem, złożonym z licznych koszyczków; liście odziomkowe, pojawiające się w późniejszym okresie, bardzo duże, do 1 m dł. i 60 cm szer. kształtu sercowatego, brzegiem nierówno ząbkowane, od spodu pokryte szarym kutnerem, na ogonkach liściowych z głęboką bruzdą, obrzeżonych listewkami; kwiaty różowe; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - niełupka, pokryta puchem kielichowym.

Występowanie:

brzegi rzek, potoków i stawów.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę, oraz liście - na początku lata.

Działanie:

wykrztuśne, osłaniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, rozkurczowe, napotne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w nieżytach jamy ustnej, gardła, tchawicy i oskrzeli, w suchym kaszlu.

odwar z kłączy - w zaburzeniach przewodu pokarmowego, kurczach oraz bólach brzucha i jelit, w dolegliwościach wątroby i woreczka żółciowego oraz jako środek napotny.

sok z liści (połączony z miodem) łagodzi dolegliwości przewodu pokarmowego i jest używany jako środek wykrztuśny.

przymoczki nasączone sokiem z liści (z dodatkiem miodu) - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, trądziku, odleżynach, uszkodzeniach skóry.

okłady ze zmiażdżonych liści mają zastosowanie w leczeniu ran i uszkodzeń skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści mają działanie przeciwzapalne i gojące, są pomocne w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, wypryskach i innych zmianach skórnych.


142. Lilak pospolity


Rosliny lecznicze


Syringa vulgaris L.

Krzew lub małe drzewo, do 7 m wys.; liście sercowatojajowate, całobrzegie; kwiaty białe, liliowate lub ciemnofioletowe, pachnące, zebrane w gęste, piramidalne wiechy; kwitnie maj-czerwiec; owoc - torebka.

Występowanie:

powszechnie sadzony w ogrodach (jako roślina ozdobna).

Surowiec:

liście, zbierane od kwietnia do czerwca, oraz kwiaty - w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, napotne, przeciwalergiczne, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z liści i kwiatów - w dolegliwościach nerek, oskrzeli, przeziębieniach oraz jako lotion do przemywania cery tłustej opanowanej trądzikiem.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści i kwiatów mają działanie antyseptyczne i przeciwalergiczne (pozostawiają przyjemny zapach).


143. Lipa drobnolistna


Rosliny lecznicze


Tilia cordała Mili.

Drzewo, do 30 m wys., o zaokrąglonej koronie; kora oliwkowobrązowawa; liście sercowatoowalne, brzegiem piłkowane, z wierzchu ciemnozielone, od spodu sinawe; kwiaty wonne, żółtawe, zebrane w wieloramienną wierzchotkę; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - kulisty orzeszek.

Występowanie:

lasy i zarośla; często sadzona na przydrożach, w parkach i ogrodach.

Surowiec:

kwiaty (wraz z podsadką), zbierane w końcu czerwca i w lipcu.

Mikro- i makroelementy:

mangan

Witaminy:

C, E, PP

Działanie:

uspokajające, napotne, moczopędne, rozkurczowe, przeciwzapalne, powlekające, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, przeciwgorączkowe, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w chorobach gorączkowych, grypie, anginie, zapaleniu oskrzeli, astmie oskrzelowej, nieżytach jamy ustnej i gardła, w stanach napięcia nerwowego, w nadpobudliwości nerwowej, dolegliwościach żołądka i jelit, w kolce jelitowej, biegunkach, chorobach nerek i pęcherza, w zawrotach głowy i chorobach reumatycznych.

Napar z kwiatów lipy jest zalecany przede wszystkim dzieciom i osobom w podeszłym wieku jako lek napotny.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w stanach zapalnych skóry, służą do pielęgnacji i wygładzania cery (usuwają plamy, piegi).

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów są zalecane w lekkich stanach zapalnych, podrażnieniu i świądzie skóry, działają odprężająco (pozostawiają przyjemny miodowy zapach).

Właściwości lecznicze podobne do lipy drobnolistnej ma lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scopoli).


143a Lipa szerokolistna


Rosliny lecznicze


Tilia platyphyllos Scopoli


144. Lnica pospolita


Rosliny lecznicze


Linaria vulgaris (L.) Mill.

Bylina, do 100 cm wys.; łodyga prosta, gałęzista, gęsto ulistniona; liście lancetowate lub równowąskie; kwiaty żółte z ostrogą, zebrane w gęste grona na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

łąki, miedze, zręby, przydroża.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

żółciopędne, moczopędne, przeciwzapalne, antyseptyczne, przeczyszczające, powlekające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), napotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w przewlekłych zaparciach z zaburzeniami czynności jelit i dróg żółciowych, w skąpym wydalaniu moczu, owrzodzeniach jelita grubego, w zaburzeniach czynnościowych wątroby, śledziony, prostaty.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych skóry i oczu, w trądziku, owrzodzeniach i świądzie skóry.

nasiadówki w odwarze z ziela - w żylakach odbytu, stanach zapalnych, owrzodzeniach oraz świądach sromu i pochwy, białych upławach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - mają działanie odkażające, gojące i regenerujące w stanach zapalnych skóry, ranach, owrzodzeniach, egzemie, liszajowatości i świądzie skóry.

Uwaga. Przed podjęciem leczenia preparatami z linicy należy porozumieć się z lekarzem fitoterapeutą w celu ustalenia odpowiednich dawek. Przedawkowanie może spowodować biegunkę i nudności.


145. Lubczyk lekarski


Rosliny lecznicze


Levisticum officinale Koch.

Bylina, do 2 m wys., o aromatycznym zapachu; kłącze i korzenie grube; łodyga dęta, kanciasta, rozgałęziona, dołem otoczona liśćmi odziomkowymi; liście podwójnie pierzastosieczne, o listkach jajowatych, brzegiem grubo ząbkowanych; kwiaty bladożółte, zebrane w złożone baldachy; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

powszechnie uprawiany.

Surowiec:

kłącza i korzenie, pozyskiwane jesienią lub na wiosnę, oraz ziele - latem.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, fosfor, cynk

Witaminy:

C, E

Działanie:

moczopędne, odtruwające, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, pobudzające czynności trawienne (ruch robaczkowy jelit), wiatropędne, wykrztuśne, pobudzające popęd płciowy, rozkurczowe, bakteriobójcze, mlekopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy i korzeni - w zaburzeniach żołądkowych, wątroby, nerek, pęcherza moczowego, w niestrawnościach, wzdęciach, braku łaknienia, obrzękach spowodowanych niewydolnością nerek, bólach brzucha, w wyczerpaniu nerwowym, bolesnym miesiączkowaniu, braku laktacji.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni i ziela mają działanie odkażające w stanach zapalnych skóry i drobnych dermatozach, wzmacniają organizm i pojędrniają skórę.

Zastosowanie kulinarne:

wyciągi z korzeni i ziela służą do wyrobu kostek przyprawowych typu Maggi.

suszone ziele jest doskonałą przyprawą do zup, farszów, mięs, gulaszy, flaków, pieczonego drobiu, sosów, sałatek i do marynat.

młode liście nadają się do spożycia jako jarzyna lub jako dodatek do sałatek i innych potraw.


146. Lucerna siewna


Rosliny lecznicze


Medicago sativa L.

Bylina, do 100 cm wys.; liście trójlistkowe, o listkach odwrotnie jajowatych, brzegiem ząbkowanych; kwiaty motylkowe, fioletowe z ciemnymi żyłkami, zebrane w wydłużoną główkę; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - skręcony strąk.

Występowanie:

uprawiana; czasem zdziczała na ugorach i przydrożach.

Surowiec:

kwiaty, zbierane od czerwca do lipca.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, metaboliczne, odtruwające, pobudzające, przeciwzapalne, regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w chorobach wątroby i trzustki, w zaburzeniach trawiennych, nieżytach przewodu pokarmowego, zatruciach pokarmowych, grypie, przeziębieniach, kaszlu, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, stanach chorobliwego wychudzenia, w nerwicach wegetatywnych, krzywicy, zaburzeniach okresu przekwitania, w wyczerpaniu nerwowym, impotencji, niedokrwistości, chorobach naczyń krwionośnych, miażdżycy.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów są zalecane w rekonwalescencji oraz dzieciom rachitycznym (dotkniętym krzywicą), słabo rozwijającym się, mają działanie regenerujące, przywracające siły, „czyszczące krew".

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do różnych potraw, m.in. sałatek i surówek.


147. Łopian pajęczynowaty


Rosliny lecznicze


Arctium tomentosum Mill.

Roślina dwuletnia, do 2 m wys., gałęzista, pajęczynowato owłosiona, bruzdowana, pod koszyczkami ogruczolona; liście duże, sercowatookrągłe, zebrane w przyziemną różyczkę, długoogonkowe; koszyczki fioletowobordowych kwiatów, okryte haczykowatymi łuskami, osnuto silnie „pajęczyną”, zebrane w baldachogrona; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

przychacia, przydroża, rumowiska, miedze, pobrzeża lasów.

Surowiec:

korzenie (roślin jednorocznych, które jeszcze nie kwitły), pozyskiwane późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną.

Działanie:

pobudzające wydzielanie soków trawiennych, odtruwające, moczopędne, żółciopędne, metaboliczne, antyseptyczne, regulujące, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w zaburzeniach czynności wątroby, woreczka żółciowego, trzustki I nerek, w nieżytach żołądka i jelit, w braku łaknienia, w dolegliwościach wątroby i dróg żółciowych, w zaburzeniach przemiany materii, dolegliwościach reumatycznych, chorobach skórnych.

okłady-kataplazmy ze zmiażdżonych korzeni - w dolegliwościach reumatycznych I nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni - w trądziku, wypryskach skórnych i innych dermatozach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni mają działanie odkażające, są pomocne w zaburzeniach czynności skóry i zmianach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

korzenie rozdrobnione można dodawać do sałatek lub surówek.


148. Łopian większy


Rosliny lecznicze


Arctium lappa L.

Roślina dwuletnia, do 2 m wys., o mięsistym, brunatnym korzeniu palowym; liście duże, sercowatookrągłe lub jajowate, brzegiem piłkowane lub całe, od spodu pokryte kutnerem, długoogonkowe; koszyczki purpurowych kwiatów duże, kuliste, okryte haczykowatymi łuskami, zebrane w baldachogrona; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - wydłużona niełupka z włoskami na szczycie.

Występowanie:

pospolita roślina ruderalna; rośnie w zaroślach, na przychaciach, przydrożach, rumowiskach, nad brzegami wód.

Surowiec:

korzenie (roślin jednorocznych, które jeszcze nie kwitły), pozyskiwane późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną, oraz liście (tychże roślin) - na przełomie wiosny i lata.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, mangan, cynk

Witaminy:

C

Działanie:

żółciopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, moczopędne, napotne, antyseptyczne, odtruwające, metaboliczne, przeciwzapalne, przeciwcukrzycowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar lub wyciąg alkoholowy - w nieżytach przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, w dolegliwościach wątroby, dróg żółciowych i moczowych, w zaburzeniach przemiany materii, zwłaszcza w okresie przekwitania, w początkowych stanach cukrzycy, chorobach skórnych oraz jako środek odtruwający.

okłady-kataplazmy ze zmiażdżonego korzenia - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

okłady ze świeżych liści uśmierzają bóle nóg u osób w podeszłym wieku.

przymoczki nasączone odwarem lub sokiem z korzeni - w trądziku, wypryskach i zmianach skórnych o podłożu metabolicznym.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni są pomocne w łagodnych zaburzeniach czynności skóry, zwłaszcza na tle łojotokowym, mają działanie bakterio- i grzybobójcze.

kąpiele stóp w odwarze z korzeni i liści stosuje się w leczeniu grzybic.

Zastosowanie kulinarne:

rozdrobnione korzenie są doskonałym składnikiem sałatek warzywnych. Jada się również gotowane i marynowane korzenie łopianu.

Właściwości lecznicze podobne do łopianu większego ma łopian mniejszy (Arctium minus (Hil.) Bernh.).


148a Łopian mniejszy


Rosliny lecznicze


Arctium minus (Hil.) Bernh.


149. Macierzanka piaskowa


Rosliny lecznicze


Thymus serpyllum L. em. Fr.

Półkrzew, do 15 cm wys., o aromatycznym zapachu, tworzący darnie; łodygi cienkie, płożące, często zakorzenione w węzłach; liście naprzeciwległe, drobne, równowąskie lub lancetowate; kwiaty małe, różowofioletowe do purpurowofioletowych, zebrane w główkowate kwiatostany na zakończeniach niektórych pędów; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

bory sosnowe, wrzosowiska, otwarte, sucho i nasłonecznione stanowiska.

Surowiec:

ziele (kwitnące i ulistnione wierzchołki pędów), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające wydzielanie śluzu w przewodzie oddechowym, rozkurczowe, wykrztuśne, wiatropędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze, moczopędne, przeciwkaszlowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła, krtani, oskrzeli, żołądka i jelit, w braku łaknienia, bezsoczności, wzdęciach, bólach brzucha, nadmiernej fermentacji jelitowej (przelewanie), w dolegliwościach wątroby, nerek I pęcherza, w migrenie, astmie oskrzelowej oraz jako środek ułatwiający usuwanie zalegającej w oskrzelach flegmy.

kataplazmy z papki z ziela - w stanach zapalnych stawów i mięśni, nerwobólach i innych dolegliwościach reumatycznych.

nacieranie wyciągiem alkoholowym z ziela ma zastosowanie w bólach reumatycznych i zapaleniu zakończeń nerwowych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w oparzeniach I i II stopnia, w uszkodzeniach skóry, owrzodzeniach, liszajowatości, egzemach.

przymoczki nasączone sokiem z ziela łagodzą odczyny po ukąszeniach przez owady.

wlewy dopochwowe odwaru z ziela - w stanach zapalnych, świądach pochwy i sromu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają wzmacniające, uspokajające, przeciwzapalnie, regenerują naskórek i poprawiają ukrwienie skóry (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

ziele dodaje się do surówek, sałatek, zup, warzyw, ziemniaków itp.

ziele suszone również ułanowi doskonałą, aromatyczną przyprawę do wielu potraw (sosy, mięsa, farsze, fasola, grzyby).


150. Macierzanka pospolita


Rosliny lecznicze


Thymus vulgaris L.

Półkrzew, do 30 cm wys., gałęzisty; łodygi proste, drobne; liście naprzeciwległe, równowąskie do eliptycznych, od spodu filcowato owłosione, siedzące; kwiatostan wydłużony; kwiaty różowofioletowe; kwitnie: maj-lipiec; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

powszechnie uprawiana w ogródkach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, bakteriobójcze, pobudzające, rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze, antyseptyczne, wirusobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli, żołądka i jelit, w grzybicy jamy ustnej, anginie, w suchym męczącym kaszlu z zaleganiem flegmy, w braku łaknienia, zaburzeniach trawiennych, wzdęciach.

okłady z papki z ziela są pomocne w złamaniach kości i zwichnięciach stawów. l

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w łojotokowym zapaleniu skóry, trądziku, świerzbie, liszajowatości, egzemach i innych drobnych dermatozach.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe (glisty i owsiki) u dzieci.

nasiadówki w odwarze z ziela - w zakażeniach rzęsistkiem, stanach zapalnych sromu i pochwy o podłożu bakteryjnym i grzybiczym, w żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odkażające, przeciwzapalne, wzmacniające i uspokajające, są pomocne w chorobach skórnych spowodowanych bakteriami ropotwórczymi lub grzybami chorobotwórczymi.

Zastosowanie kulinarne:

świeże i suszone listki stosuje się jako przyprawę do zup, ryb, mięs, duszonych i gotowanych warzyw, grzybów, farszy, pizzy, twarożku.


151. Majeranek ogrodowy


Rosliny lecznicze


Origanum majorana L. (Majorana hortensis Mnch.)

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 50 cm wys.; pędy gęste, szaro owłosione; łodyga prosta, rozgałęziona; liście naprzeciwległe, łopatkowate, całobrzegie, szaro owłosione; kwiaty drobne, białe, zebrane okółkowo w szczytowe, kłosowate główki; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, fosfor, cynk

Witaminy:

A1, B1, B2, C

Działanie:

wykrztuśne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, rozkurczowe, bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela - w nieżytach przewodu pokarmowego, w zaburzeniach trawiennych, zwłaszcza atonii jelit, w braku łaknienia, wzdęciach, braku miesiączkowania.

przymoczki nasączone odwarem z ziela łagodzą stany zapalne skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają odkażająco i odprężająco, są pomocno w stanach zapalnych skóry, sromu i drobnych dermatozach.

Zastosowanie kulinarne:

świeże i suche ziele dodaje się do zup, sosów, sałatek, mięs i ryb oraz drobiu.

majeranek może zastępować sól i pieprz, co ma duże znaczenie w diecie bezsolnej w chorobach nerek i serca.

Majeranek to roślina przyprawowa o szerokim zastosowaniu w naszej kuchni.


152. Mak lekarski


Rosliny lecznicze


Papaver somniferum L.

Roślina jednoroczna, do 150 cm wys., z białym, mlecznym sokiem; łodyga wzniesiona, pojedyncza, walcowata, gładka, naga, niebieskozielona; liście podłużnie jajowate, brzegiem nierówno ostro ząbkowane, obejmujące łodygę; kwiaty białe, różowe lub bladofioletowe pojedyncze na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka („makówka”).

Występowanie:

uprawiany (przede wszystkim dla celów farmaceutycznych i spożywczych); czasem zdziczały.

Surowiec:

niedojrzałe owoce („makówki”), zbierane we wrześniu i październiku.

Działanie:

odurzające, uspokajające, przeciwbólowe, nasenne, obniżające ciśnienia krwi, rozkurczowe, napotne, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

Do celów leczniczych zbiera się w krajach południowych sok mleczny wypływający z niedojrzałych, uszkodzonych mechanicznie „makówek” i suszy. Otrzymuje się opium. Narkotyk ten wykorzystuje się w farmacji do produkcji: morfiny, kodeiny, papaweryny, tebainy, narkotyny i innych.

Zastosowanie kulinarne:

nasiona są cennym produktem spożywczym, używanym również w piekarnictwie i cukiernictwie. Służą także do wytłaczania oleju jadalnego.


153. Mak polny


Rosliny lecznicze


Papaver rhoeas L.

Roślina jednoroczna, rzadko dwuletnia, do 70 cm wys.; łodyga wzniesiona, gałęzista, szorstko owłosiona; liście naprzemianległe, pierzastodzielne lub wrębne, o odcinkach wydłużonych, brzegiem ząbkowane; kwiaty szczytowe, jasnopurpurowe, czasem różowe, z czarną plamą u nasady płatków; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - kulista lub jajowata torebka.

Występowanie:

pola uprawne (chwast zbóż i roślin okopowych), nasypy, przydroża, ugory.

Surowiec:

płatki korony kwiatowej, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, uspokajające, przeciwzapalne, powlekające (na błony śluzowe górnych dróg oddechowych), pobudzające, moczopędne, żółciopędne, nasenne, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w uporczywym kaszlu, bólu gardła, chrypce, nieżytach jamy ustnej i gardła, oskrzeli, żołądka, jelit, w bezsenności, nadmiernej pobudliwości nerwowej, w kokluszu, przeziębieniach, atonii przewodu pokarmowego, braku łaknienia, biegunkach oraz jako środek uspokajająco-nasenny dla dzieci i osób w podeszłym wieku.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w stanach zapalnych powiek i spojówek.

nasiadówki w naparze z kwiatów - w chorobach kobiecych (pochwy i sromu).

Zastosowanie kulinarne:

płatki kwiatowe można dodawać do surówek i sałatek.

Uwaga. Nie należy przekraczać zalecanych dawek, gdyż może to spowodować nudności oraz senność.


154. Malina właściwa


Rosliny lecznicze


Rubus idaeus L.

Krzew, do 2 m wys.; łodyga wzniesiona lub łukowato wygięta, dołem słabo kolczasta; liście nieparzystopierzaste, złożone z 5, 7 jajowato lancetowatych listków, brzegiem piłkowanych, od spodu białawych; kwiaty białe, zebrano w grona lub baldachogrona; kwitnie: czerwiec; owoc - liczne pestkowce gęsto skupiono w owoc zbiorowy, czerwony, wonny i soczysty.

Występowanie: lasy, zarośla, zręby; również powszechnie uprawiana.

Surowiec:

owoce, liście i łodygi (roślin dziko rosnących), zbierane w lipcu, oraz korzenie - na wiosnę i latem.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, potas, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, PP

Działanie:

napotne, ściągające, przeciwzapalne, bakteriobójcze, moczopędne, wykrztuśne, przeciwgorączkowe, przeciwbiegunkowe, wybielające

Zastosowanie lecznicze:

syrop z owoców - w przeziębieniach, grypie, anginie, chorobach gorączkowych.

odwar z owoców - w zaburzeniach trawiennych, niedokrwistości, niedokwaśnoścl, bólach żołądka, grypie, przeziębieniach, anginie, w bakteryjnych i wirusowych chorobach gorączkowych. Odwar z owoców maliny jest lekiem szczególnie zalecanym dzieciom i osobom w podeszłym wieku

odwar z liści i łodyg - w przewlekłych infekcjach, biegunkach (u dzieci), nieżytach żołądka i jelit, anginie, w suchym, męczącym kaszlu, w przewlekłym katarze, neurastenii, neurozach oraz jako pierwszy pomocny środek po ukąszeniu przez żmiję.

przymoczki nasączone sokiem z owoców usuwają piegi i plamy na skórze, regenerują i zwalniają procesy starzenia się tkanek.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści i łodyg mają działanie odżywcze, regenerujące, przywracają skórze jędrność i hamują procesy starzenia się tkanek.

Zastosowanie kulinarne:

świeże owoce są cennym surowcem dietetycznym, a robi się z nich takie przetwory, jak: soki, dżemy, konfitury, przeciery, kompoty i wina.

z liści sporządza się aromatyzowaną herbatę leczniczą.

owoce maliny można spożywać w każdej postaci.


155. Malwa - ślaz dziki


Rosliny lecznicze


Malva silvestris L.

Roślina dwuletnia lub wieloletnia, do 120 cm wys., o wrzecionowatym korzeniu; łodyga wzniesiona lub wznosząca się, górą owłosiona; liście naprzemianległe, dłoniastoklapowane,

o 3 - 7 klapach, brzegiem karbowane; kwiaty ciemnoróżowe, czerwonofioletowe lub purpuroworóżowe z ciemnymi prążkami, wyrastające po 2-6 w kątach liści; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

przydroża, przychacia, pastwiska, łąki, zręby leśne.

Surowiec:

liście (w pełni rozwinięte), zbierane w okresie kwitnienia rośliny, kwiaty i korzenie - w początkowym okresie kwitnienia, oraz korzenie - jesienią lub na wiosnę.

Działanie:

wykrztuśne, powlekające, przeciwzapalne, zmiękczające, antyseptyczne, bakteriobójcze, odtruwające, przeciwbiegunkowe, metaboliczne

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach dróg oddechowych, jamy ustnej, gardła, oskrzeli, w suchym kaszlu z zaleganiem flegmy, w anginie, astmie oskrzelowej, rozedmie płuc.

odwar z korzeni i liści - w nieżytach żołądka, oskrzeli, w braku miesiączkowania, przewlekłych zaparciach (u osób starszych i otyłych).

przymoczki nasączone naparem z liści - w chorobach skórnych o podłożu bakteryjnym, w owrzodzeniach, trudno gojących się ranach, trądziku.

nasiadówki w naparze z liści i kwiatów - w chorobach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni, liści i kwiatów mają działanie bakteriobójcze i powlekające, przyspieszają gojenie ran i dermatoz.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do sałatek i surówek.


156. Malwa - ślaz zaniedbany


Rosliny lecznicze


Malva neglecta Wallr.

Roślina jednoroczna lub wieloletnia, do 30 cm wys.; łodyga szara, leżąca; liście dłoniastoklapowane, o 5-7 klapach, brzegiem karbowane; kwiaty białe lub bladoróżowe, wyrastająco po 3 -6 w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

pospolita na całym niżu; rośnie na przydrożach, przychaciach, w ogrodach i na polach uprawnych.

Surowiec:

kwiaty i liście, zbierane w okresie kwitnieniu rośliny.

Działanie:

osłaniające, wykrztuśne, przeciwzapalne, zmiękczające, bakteriobójcze, odtruwające, przeciwbiegunkowe, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i krtani, w przewlekłym, męczącym kaszlu, w przeziębieniach, chrypce, anginie, astmie oskrzelowej, rozedmie płuc.

odwar z kwiatów i liści - w braku miesiączkowania, w zaparciach, nieżycie oskrzeli, żołądka i jelit.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatów i liści - mają działanie odkażające i osłaniające, przyspieszają gojenie ran i uszkodzeń skóry.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty można dodawać do różnego rodzaju sałatek i surówek.


157. Marchew siewna


Rosliny lecznicze


Daucus carota L. ssp. sativa (Hoffm.) Arcangoll

Roślina dwuletnia, do 1 m wys., o grubym, żółtopomarańczowym korzeniu; łodyga rozgałęziona; liście owłosione, o przyjemnym zapachu, w ogólnym zarysie podłużne, potrójnie lub poczwórnie pierzastosieczne; kwiaty białe, zebrane w baldach złożony; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - szczeciniasta rozłupka.

Występowanie:

uprawiana.

Surowiec:

świeże korzenie spichrzowe, pozyskiwane w okresie kwitnienia rośliny, oraz nasiona - we wrześniu i w październiku.

Związki chemiczne:

karotenoidy, związki azotowe, siarkowe, węglowodany, olejek eteryczny, flawonoidy, substancja o działaniu insulinopodobnym, sterole, lecytyna, pektyny, sole mineralne, witaminy.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, mangan, molibden, sód, fosfor, siarka, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, D, E, H, M, K, P, PP

Działanie:

moczopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, przeciwbiegunkowe, przeciwanemiczne, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwcukrzycowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), bakteriobójcze, rozkurczowe, przeciwmiażdżycowe, odtruwające, witaminizujące, uodparniające, regenerujące, przeciwpasożytnicze, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z korzeni - w zaburzeniach trawiennych, w stanach niedożywienia, anemii, miażdżycy, cukrzycy, żółtaczce, chorobach wątroby i nerek, dnie, gruźlicy, chorobach reumatycznych, krwawieniach wewnętrznych oraz jako środek pobudzający rozwój bakterii jelitowych, regulujący ruch robaczkowy jelit i stolce, odtruwający, przeciwdziałający biegunkom, zwiększający odporność organizmu.

sok z marchwi oraz utarte świeże jej korzenie są zalecane przede wszystkim dzieciom. Podaje się je w zaburzeniach trawiennych niemowlętom, zwłaszcza gdy nie są karmione mlekiem matki, a także małym dzieciom i młodzieży w stanach niedożywienia, w anemii i robaczycy jelitowej. Dłużej trwające biegunki leczy zupka z marchwi (tzw. marchwianka).

odwar z nasion powoduje rozszerzanie naczyń wieńcowych serca, zwiększa przepływ krwi do mięśnia sercowego i mózgu, działa moczopędnie i wiatropędnie.

przymoczki nasączone sokiem z korzeni stosuje się w liszajowatości, egzemach, trądziku, służą też do pielęgnacji cery.

wlewy doodbytowe soku z korzeni - w stanach zapalnych i żylakach odbytu.

Zastosowanie kulinarne:

marchew jest doskonałym środkiem odżywczym, bogatym w sole mineralne i witaminy, powinna być więc często stosowana w naszej kuchni. Sporządza się z niej surówki i duszoną jarzynę, dodaje do sałatek. Stanowi składnik mieszanek warzywnych. Można ją zamrażać.

Uwaga. Kuracji sokiem i surówką z marchwi nie wolno przeciągać tygodniami, gdyż nadmiar witaminy nie jest obojętny dla organizmu i może spowodować zatrucie.


158. Marchewnik anyżowy


Rosliny lecznicze


Myrrhis odorata (L.) Scop.

Bylina, do 1 m wys.; łodyga dęta, odstająco owłosiona; liście podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne; kwiaty białe, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: maj-lipiec; owoc - wydłużona rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany (jako roślina przyprawowa); również zdziczały na łąkach, przydrożach, przychaciach.

Surowiec:

owoce, zbierane od lipca do września, oraz ziele - w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, wykrztuśne, rozkurczowe, przeciwwzdęciowe, mlekopędne, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w zaburzeniach trawiennych, nieżytach żołądka i jelit, w braku łaknienia i laktacji.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają oczyszczająco i odprężająco (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

owoce stanowią aromatyczną przyprawę do zup, sosów i sałatek.


159. Marzana barwierska


Rosliny lecznicze


Rubia tinctorum L.

Bylina, do 1 m wys., o poziomo ustawionym kłączu barwy czerwonej lub żółtobrunatnej; łodyga czworokanciasta, rozgałęziona, pokładająca się, gdy brak oparcia; liście owalne lub lancetowate, wyrastające po 4-6 w okółkach; kwiaty żółtawozielonkawe, zebrane w podbaldachy na szczytach pędów; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - soczysty, czerwonobrązowy pestkowiec.

Występowanie:

uprawiana (dla celów leczniczych i barwierskich).

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią.

Działanie:

przeciwdziałające powstawaniu kamieni moczowych, rozpuszczające kamienie moczowe, bakteriobójcze, żółciopędne, moczopędne, przeciwzapalne, rozkurczowe, przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy - w kamicy moczowej (fosforanowej i fosforanowo-szczawianowej), w stanach zapalnych nerek i przewodów moczowych oraz jako środek pobudzający perystaltykę moczowodów, ułatwiający przesuwanie się złogów kamieni moczowych.

Uwaga. Przy zbyt silnym zabarwieniu moczu (brunatnoczerwonawym) należy zmniejszyć dawki przyjmowanego odwaru i porozumieć się z lekarzem fitoterapeutą.


160. Marzanka wonna


Rosliny lecznicze


Galium odoratum (L.) Scop. (Asperula odorata L.)

Bylina, do 60 cm wys., tworząca rozległe kobierce; kłącza pełzające, cienkie; łodyga naga, wyprostowana, czworokanciasta, lśniąca; liście odwrotnie jajowate lub lancetowate, ciemnozielone, wyrastające w pozornych okółkach; kwiaty białe, pachnące, zebrane w luźne podbaldachy na szczytach pędów; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

cieniste lasy liściaste, zwłaszcza bukowe.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

rozkurczowe (na ściany naczyń krwionośnych), pobudzające krążenie krwi, moczopędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze, uspokajające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach krążenia obwodowego, w stanach skurczowych dróg moczowych i jelit, w nieżytach przewodu pokarmowego i jelit, w skąpym wydalaniu moczu I puchlinie nóg, w nerwicy wegetatywnej, w żylakach odbytu i nóg.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela - w żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają odkażająco, pobudzają krążenie obwodowe, są pomocne w zastojach żylnych, poprawiają pigmentację skóry.

Uwaga. W kuracji wyciągami z marzanki przyjmowanymi doustnie należy robić przerwy. Zbyt długo i w za dużych dawkach przyjmowane preparaty mogą obniżyć krzepliwość krwi, uszkodzić wątrobę, powodować nudności i zawroty głowy. Leczenie należy prowadzić pod nadzorem lekarza fitoterapeuty.


161. Maślak sitarz


Rosliny lecznicze


Suillus bovinus (L. ex Fr.) Kuntze

Grzyb podstawczak, o owocniku kapeluszowym średniej wielkości, barwy żółtawej; kapelusz mięsisty, kleisty podczas pogody wilgotnej, a suchy w czasie suszy, od spodu z warstwą rurek przypominającą sito; trzonek krótki, matowy, nieco jaśniejszy od kapelusza; owocuje: lipiec-październik. Grzyb jadalny.

Występowanie:

pospolity; rośnie w wilgotnych lasach sosnowych.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Działanie:

bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwzapalne, powlekające, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owocników - w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, anginie, paradentozie.

żucie owocników jest wskazane w bólach dziąseł i paradentozie.

okłady ze zmiażdżonych świeżych owocników leczą zmiany skórne, owrzodzenia, trądzik.

tampony nasączone wyciągiem alkoholowym z owocników są stosowane do zmywania twarzy o cerze tłustej, porowatej, są pomocne w leczeniu trądzika i wyprysków skórnych. Zastosowanie kulinarne:

maślaki sitarze mają mniejsze zastosowanie w naszej kuchni niż inne grzyby, gdyż ich wartości smakowo-odżywcze są trzeciorzędne. Sporządza się z nich - w połączeniu z innymi grzybami - dania i zupy grzybowe oraz marynaty.


162. Melisa lekarska


Rosliny lecznicze


Melissa officinalis L.

Bylina, do 80 cm wys., o silnym, cytrynowym zapachu; łodyga szaro owłosiona, wzniesiona, czworokanciasta, rozgałęziona; liście naprzeciwległe, sercowatojajowate, brzegiem grubo karbowano-ząbkowane, ogonkowe; kwiaty o barwie od jasnożółtej do niebieskiej, zebrane w jednostronnie zwrócone nibyokółki w kątach liści; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiana.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie tworzenia się pączków kwiatowych.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, wiatropędne, bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, cytostatyczne, nasercowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w stanach pobudzenia nerwowego, w uczuciach niepokoju, bezsenności, w nerwicy wegetatywnej wynikłej ze schorzeń serca, żołądka, wątroby, woreczka żółciowego, w migrenach, zaburzeniach trawiennych i czynnościowych miesiączkowania.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie tonizujące, przeciwzapalne, odkażające i odświeżające (pozostawiają przyjemny, cytrynowy zapach).

Zastosowanie kulinarne:

ziele stanowi doskonałą przyprawę do aromatyzacji napojów i koktajli. Sporządza się l niego również herbatkę leczniczą, zastępującą smakowo herbatę z cytryną.

młode listki dodaje się do sałatek, surówek, twarogu, sosów, majonezów, warzyw, zup oraz potraw z grzybów i drobiu.


163. Miechunka rozdęta


Rosliny lecznicze


Physalis alkekengi L.

Bylina, do 1 m wys., krótko owłosiona; kłącze pełzające; łodyga kanciasta, wzniesiona; liście jajowate, całobrzegie lub płytko zatokowo ząbkowane; kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści, zwisłe, o dzwonkowatym, rozdętym, cynobrowoczerwonym, otulającym owoc kielichu i dzwonkowatookółkowej, białawej koronie; kwitnie: maj-sierpień; owoc - kulista, czerwona jagoda wielkości wiśni.

Występowanie:

przypłocia; często sadzona w ogródkach.

Surowiec:

owoce, zbierane we wrześniu i w październiku.

Działanie:

moczopędne, regenerujące, antyseptyczne, osłaniające, przeciwanemiczne, przeciwreumatyczne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze;

odwar wodny lub wyciąg winny z owoców - w chorobach nerek, kamicy nerkowej, w stanach zapalnych przewodów moczowych i wątroby, w gośćcu, dnie, żółtaczce, skąpomoczu, zaburzeniach żołądkowych i bólach brzucha.

przymoczki nasączone odwarem z owoców - w uszkodzeniach skóry, oparzeniach i odleżynach.

Zastosowanie kulinarne:

owoce stanowią namiastkę rodzynek i mogą być dodawane do wypieków domowych oraz do sałatek i surówek.


164. Mierznica czarna


Rosliny lecznicze


Ballota nigra L.

Bylina, do 80 cm wys., owłosiona, o nieprzyjemnym zapachu; łodyga prosta, czworokanciasta; liście sercowatookrągłe lub jajowate, brzegiem grubo karbowane lub piłkowane, owłosione; kwiaty różowe, zebrane w nibyokółki w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

pospolita; rośnie w ogrodach, na przydrożach, placach, przychaciach itp.

Związki chemiczne:

olejek eteryczny, kwasy organiczne, garbniki.

Działanie:

napotne, przeciwbólowe, uspokajające, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nerwicach wegetatywnych, lękach, niepokojach, depresji nerwowej.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w zapaleniu korzonków nerwowych, nerwobólach, dolegliwościach reumatycznych.


165. Mięta pieprzowa


Rosliny lecznicze


Mentha piperita L.

Bylina, do 90 cm wys., z licznymi rozłogami; kłącze podziemne, krótkie, silnie ukorzenione; łodyga czworokanciasta, gałęzista, czerwono brunatna; liście podłużne jajowate, brzegiem nierówno, ostro piłkowane, krótkoogonkowe; kwiaty czerwonawe lub liliowe, zebrane w szczytowe, gęste, walcowate lub główkowato nibykłosy; kwitnie: lipiec -wrzesień, owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiana.

Surowiec:

liście, zbierane po ukazaniu się pierwszych pąków kwiatowych.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, nikiel, fosfor, cynk

Witaminy:

A, C

Działanie:

pobudzające wydzielanie soków trawiennych I czynności trawienne, bakteriobójcze, rozkurczowe, przeciwbólowe, wiatropędne, żółciopędne, obniżające ciśnienie krwi, przeciwzapalne, przeciwświądowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w dolegliwościach i nieżytach przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, w niedokwaśności, wzdęciach, bólach brzucha, braku łaknienia, kolce jelitowej i wątrobowej, w dolegliwościach wątroby i woreczka żółciowego, w żółtaczce, kamicy żółciowej, w rekonwalescencji po przebytym zapaleniu wątroby.

okłady-kataplazmy z papki z liści - w nerwobólach, półpaścu, zapaleniu nerwu twarzowego, w kolce wątrobowej, bólach brzucha i gardła, w dolegliwościach reumatycznych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści działają odkażająco, chłodząco i pobudzająco (pozostawiają przyjemny zapach i uczucie świeżości).

Zastosowanie kulinarne:

świeże listki mięty są oryginalnym smakowo dodatkiem do sałatek, surówek, sosów, twarożku, szpinaku, farszów, mięs, gotowanych warzyw, sałaty, mizerii, kisieli, galaretek, napojów i wódek.

suszone, rozdrobnione listki służą do sporządzania herbatki leczniczej.


166. Miłek wiosenny


Rosliny lecznicze


Adonis vernalis L.

Bylina, do 40 cm wys., o krótkim, brunatnym kłączu; łodyga wzniesiona, gęsto ulistniona, jednokwiatowa; liście skrętoległe, wielokrotniedzielne, o odcinkach równowąskich, siedzące; kwiaty cytrynowożółte; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - niełupka.

Roślina trująca!

Występowanie:

nasłonecznione zbocza i ugory; uprawiana (dla celów farmaceutycznych).

Roślina chroniona.

Surowiec:

ziele (wraz z kwiatami), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie

nasercowe, zwiększające siłę skurczu mięśnia sercowego, zwalniające częstotliwość skurczów serca, moczopędne, uspokajające, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w przewlekłych zaburzeniach czynnościowych serca, w niewydolności krążenia z obrzękami, w miażdżycy naczyń wieńcowych (tzw. serce starcze), w niewyrównanych wadach serca z upośledzeniem czynności nerek, w okresie przekwitania.

Uwaga. Preparaty z miłka można stosować jedynie za wiedzą i pod nadzorem lekarza fitoterapeuty Przedawkowanie leku może spowodować nudności, wymioty, zwolnienie akcji serca i inne objawy zatrucia.


167. Mirt zwyczajny


Rosliny lecznicze


Myrtus communis L.

Krzew zimozielony, do 3 m wys.; liście pachnące, ustawione parami, jajowate lub jajowatolancetowate, skórzaste, błyszczące; kwiaty wonne, drobne, białe lub żółtawe, wyrastające pojedynczo w kątach liści; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - czarnoniebieska lub biała, okrągła jagoda.

'Występowanie:

pochodzi z południowej Europy; u nas uprawiany w doniczkach i szklarniach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane od czerwca do sierpnia.

Działanie:

przeciwzapalne, antyseptyczne, pobudzające krążenie krwi, odświeżające, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, regulujące, metaboliczne, przeciwreumatyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, bezsoczności, nieżytach jamy ustnej i gardła, w zaburzeniach przemiany materii, dolegliwościach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odświeżające, pobudzające krążenie krwi, odkażające, są pomocne w stanach zapalnych skóry, drobnych dermatozach, chorobach kobiecych.


168. Mniszek pospolity


Rosliny lecznicze


Taraxacum officinale Web.

Bylina, do 40 cm wys., z sokiem mlecznym; korzeń długi, palowy; łodyga pusta, bezlistna, ze szczytowym koszyczkiem kwiatostanowym; liście lancetowate, wcinane, zebrane w przyziemną różyczkę; kwiaty języczkowate, żółte; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

bardzo pospolity; rośnie na trawnikach, łąkach, przydrożach, zboczach, w zaroślach i rowach.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią, ziele - na wiosnę, oraz liście i kwiaty - w okresie kwitnienia rośliny.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, nikiel, fosfor, siarka, krzem, cynk

Witaminy:

A. B, C, D

Działanie:

pobudzające wydzielanie soków trawiennych, moczopędne, odtruwające, rozkurczowe, wzmacniające mechanizmy obronne organizmu, przeciwnowotworowe, przeciwwirusowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwbólowe, wykrztuśne, przeciwcukrzycowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w chorobach wątroby, w rekonwalescencji po wirusowym zapaleniu wątroby, w kamicy żółciowej, po zabiegach operacyjnych woreczka żółciowego, w początkowym stanie cukrzycy, w chorobach nerek i dróg moczowych, w skąpomoczu, kamicy nerkowej (szczawianowo-fosforanowej), w przewlekłych nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli i żołądka, w chorobach reumatyczno-artretycznych, otyłości i zaburzeniach przemiany materii.

sok ze świeżych, młodych listków działa uodparniająco, wzmacniająco, odtruwająco, pobudza trawienie, zwiększa przyswajanie składników pokarmowych, jest pomocny w niestrawnościach i otyłości.

syrop z kwiatów podaje się dzieciom w nieżytach oskrzeli, jamy ustnej i gardła, w przeziębieniach i grypie.

winko lecznicze z kwiatów i korzeni mniszka (z dodatkiem nasion wiesiołka i ogórecznika) jest zalecane dzieciom słabo rozwijającym się fizycznie i umysłowo, ulegającym częstym Infekcjom, chorowitym i anemicznym.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni i kwiatów mają właściwości regenerujące I gojące, są pomocne w drobnych dermatozach i trądziku, usuwają plamy pigmentowe.

przymoczki nasączone sokiem z ziela służą do usuwania brodawek, kurzajek i kłykcin.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni i kwiatów - mają zastosowanie kosmetyczne I lecznicze w chorobach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

posiekane listki i płatki kwiatów można dodawać do różnego rodzaju potraw, wypieków I sosów.


169. Muchomor czerwony


Rosliny lecznicze


Amanita muscaria (L. ex Fr.) Hooker

Grzyb podstawczak, o owocniku kapeluszowym dużym, parasolowatym; kapelusz okrągły, dość cienki, z wierzchu jasnoczerwony, pokryty białymi strzępkami, od spodu z białymi blaszkami; trzonek biały, u góry trzonka pierścień, u dołu kulista podstawa; owocuje: lipiec-październik.

Grzyb trujący!

Występowanie:

pospolity; rośnie we wszystkich lasach.

Surowiec:

owocniki, zbierane w okresie owocowania.

Działanie:

przeciwreumatyczne, przeciwzapalne, wirusobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki (gorące) nasączone odwarem z owocników są stosowane (w lecznictwie ludowym) w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i stanach zapalnych stawów.

Uwaga. Preparaty z muchomora czerwonego, z uwagi na właściwości silnie trujące, mają wyłącznie zewnętrzne zastosowanie lecznicze.


170. Muchotrzew polny


Rosliny lecznicze


Spergularia rubra (L.) Presl.

Bylina, do 20 cm wys.; łodyga rozesłana, u góry gałęzista, gruczołowato owłosiona; liście nitkowate, zakończone ością, przylistki srebrzyste, połyskujące; kwiaty drobne, czerwonawe; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

pola uprawne (chwast zbóż i roślin okopowych), miedze, przydroża.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, wykrztuśne, powlekające, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła i oskrzeli, w suchym, przewlekłym kaszlu z zaleganiem flegmy.


171. Mydlnica lekarska


Rosliny lecznicze


Saponaria officinalis L.

Bylina, do 80 cm wys., o walcowatym, rozgałęzionym kłączu i licznych korzeniach; liście naprzeciwległe, jajowatolancetowate, siedzące, wonne; kwiaty różowe, skupione w dwuramienne wierzchotki, zebrane w krótkie grona; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

pospolita; rośnie w zaroślach, rowach, nad brzegami rzek i innych wilgotnych miejscach; często hodowana w ogródkach.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane jesienią lub na wiosnę.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, mangan, cynk

Witaminy:

C

Działanie:

pobudzające wydzielanie śluzu w przewodach pokarmowym i oddechowym, wykrztuśne, przeciwzapalne, powlekające, żółciopędne, odtruwające, przeciwbólowe, moczopędne, przeciwobrzękowe, metaboliczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w nieżytach górnych dróg oddechowych, zapaleniu gardła, anginie, w przewlekłym, suchym kaszlu z zaleganiem flegmy, w astmie, rozedmie płuc, zatruciach pokarmowych, schorzeniach wątroby i śledziony, kamicy moczowej i żółciowej, w zaburzeniach przemiany materii, otyłości, gośćcu, dnie, w niektórych chorobach skórnych, zwłaszcza trądziku, wypryskach skórnych i egzemach.

okłady-kataplazmy z papki z korzeni łagodzą bóle reumatyczno-artretyczne.

mycie głowy odwarem z korzeni jest pomocne w zapaleniu łojotokowym skóry głowy, łupieżu, wypryskach skórnych, egzemach, zapobiega wypadaniu włosów.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni - w stanach zapalnych skóry, egzemach, owrzodzeniach na tle wadliwej przemiany materii (pozostawiają przyjemny, migdałowy zapach).

Przeciwwskazania:

Preparatów z mydlnicy lekarskiej nie wolno stosować w ostrych nieżytach żołądka i jelit, w krwawieniach w przewodzie pokarmowym i we wczesnych stanach pooperacyjnych.


172. Nagietek lekarski


Rosliny lecznicze


Calendula officinalis L.

Roślina jednoroczna, do 60 cm wys., w dotyku nieco lepka i wydzielająca charakterystyczny zapach; łodyga wzniesiona, prosta, rozgałęziona; liście dolne szeroko łopatkowate, ogonkowe, górne lancetowate, siedzące; kwiatostany pojedyncze w postaci koszyczków, na szczytach rozgałęzień łodyg; kwiaty o barwie od pomarańczowej do jasnożółtej; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - sierpowato wygięta niełupka.

Występowanie:

powszechnie uprawiany w ogrodach.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe (tylko o barwie pomarańczowej), zbierane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

magnez, mangan

Witaminy:

A, B, C, P

Działanie:

moczopędne, bakteriobójcze, wirusobójcze, uspokajające, przeciwzapalne, napotne, żółciotwórcze, rozkurczowe, odtruwające, regenerujące, wzmacniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwgrzybicze, przeciwnowotworowe.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z kwiatów - w owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w zagrożeniu chorobą nowotworową w przewodzie pokarmowym, w zaburzeniach trawiennych, zaburzeniach miesiączkowania połączonych z bólami, w dolegliwościach okresu przekwitania, w stanach lękowych i depresyjnych, w migrenie, nerwobólach, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

przymoczki nasączone wyciągiem olejowym z kwiatów - w odmrożeniach, oparzeniach, owrzodzeniach żylakowatych, liszajach, trądziku, stanach zapalnych oczu, spojówek, w egzemach, pęknięciach skóry i ranach.

tampony nasycone wyciągiem olejowym z kwiatów - w stanach zapalnych sromu, pochwy, szyjki macicy, w niedomaganiach jajników, w zagrożeniu chorobą nowotworową dróg rodnych.

wlewy dopochwowe naparu z kwiatów stosuje się jako środek przeciwzapalny i bakteriobójczy, przeciwrzęsistkowy.

Zastosowanie kulinarne:

brzeżne kwiaty koszyczka można dodawać do sałatek i różnego rodzaju surówek.

173. Naparstnica zwyczajna


Rosliny lecznicze


Digitalis grandiflora Mill.

Bylina, do 150 cm wys.; łodyga naga, u góry gruczołowato owłosiona; liście skrętoległe, jajowatolancetowate lub podłużne jajowate, brzegiem piłkowane, od spodu orzęsione; kwiaty dzwonkowate, jasnożółte, wewnątrz brunatno- plamiste, zebrane w szczytowe grona; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - torebka.

Roślina o działaniu mocno toksycznym!

Występowanie:

widne lasy i zarośla; również uprawiana (jako roślina lecznicza i ozdobna).

Roślina chroniona.

Surowiec:

lście, zbierane (kilkakrotnie) w okresie wegetacji.

Działanie:

zwiększające siłę skurczu mięśnia sercowego, pobudzające krążenie krwi, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z liści - w chorobach serca, niewydolności mięśnia sercowego, zaburzeniach krążenia krwi oraz jako środek zwiększający diurezę.

Uwaga. Leczenie preparatami z naparstnicy zwyczajnej, z powodu silnie toksycznych właściwości tej rośliny, można podejmować tylko na zlecenie lekarza fitoterapeuty i pod jego ścisłą kontrolą.


174. Narecznica samcza


Rosliny lecznicze


Dryopteris filix-mas (L.) Schott.

Bylina, do 120 cm wys., o krótkim i grubym kłączu; liście podłużnie lancetowate, ciemnozielone, o odcinkach drugiego rzędu karbowanopiłkowanych, od spodu liści skupienia zarodni okryte zawijką, uwalniające w lecie zarodniki.

Roślina trująca!

Występowanie:

pospolita; rośnie w wilgotnych lasach; również sadzona w parkach i ogrodach.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę.

skrobia.

Działanie:

przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy - w robaczycy jelitowej.

Uwaga. Leczenie preparatami z narecznicy samczej można podejmować tylko w porozumieniu lekarzem fitoterapeutą i pod jego nadzorem.


175. Nasturcja ogrodowa


Rosliny lecznicze


Tropaeolum majus L.

Roślina jednoroczna; łodyga płożąca do 3 m dł.; liście tarczowate, całobrzegie, długoogonkowe; kwiaty pachnące, grzbieciste, z ostrogą, o barwach od żółtej, poprzez pomarańczową do ciemnoczerwonej; kwitnie: czerwiec-listopad; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

powszechnie uprawiana w ogrodach i na klombach.

Surowiec:

liście i pąki kwiatowe (zamknięte), pozyskiwane w okresie kwitnienia rośliny.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, potas

Witaminy:

C

Działanie:

bakteriostatyczne, pobudzające, odtruwające, przeciwzapalne, antyseptyczne, przeciwkaszlowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z liści - w zaburzeniach fermentacji jelitowej, stanach zapalnych dróg moczowych, w nieżytach oskrzeli, jamy ustnej i gardła, w anginie, grypie, astmie, kaszlu, braku łaknienia.

Zastosowanie kulinarne:

świeże listki, pączki kwiatowe i niedojrzałe owoce są stosowane w naszej kuchni jako przyprawy.

świeże liście służą do sporządzania sałatek.

zielone pączki kwiatowe i owoce mogą stanowić namiastkę kaparów. Marynowane (jak grzybki) dodaje się do sałatek, śledzi, majonezów, ogórków i innych potraw.


176. Nawłoć kanadyjska


Rosliny lecznicze


Solidago canadensis L.

Bylina, do 150 cm wys.; łodyga wzniesiona, czerwono nabiegła, rozgałęziona; liście skrętoległe, podłużnie lancetowate, brzegiem ostro piłkowane; koszyczki kwiatowe o złocistożółtych kwiatach, zebranych w szczytową wiechę; kwitnie: sierpień-październik; owoc - niełupka z puchem.

Występowanie:

aluwia nadrzeczne, miejsca ruderalne; uprawiana w ogrodach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze, ściągające, odtruwające, obniżające ciśnienie krwi, uszczelniające, antyseptyczne, przeciwkaszlowe, przeciwbólowe, przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w chorobach nerek, białkomoczu i krwiomoczu, w utrudnionym wydalaniu moczu, ciążowym zatruciu nerek, dolegliwościach pęcherza i przewodów moczowych, w obrzękach nóg, dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego, w dyskinezie pęcherzyka żółciowego, nieżytach oskrzeli, astmie oskrzelowej, przeziębieniach, grypie, kaszlu różnego pochodzenia, zaburzeniach przewodu pokarmowego, bólach brzucha, w nadciśnieniu tętniczym krwi, przeroście i stanach zapalnych gruczołu krokowego, w chorobach reumatycznych, dnie oraz jako środek uszczelniający włosowate naczynia krwionośne.

żucie ziela jest wskazane we wrzodziejącym zapaleniu jamy ustnej i paradentozie.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, stanach zapalnych mięśni, ścięgien i korzonków nerwowych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach skóry i czyrakach, wypryskach skórnych, trudno gojących się ranach, w owrzodzeniach żylakowatych nóg.

wlewy dopochwowe odwaru z ziela - w stanach zapalnych sromu i pochwy.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela działają odkażająco, przeciwzapalnie, przeciwświądowo, są pomocne w leczeniu uszkodzeń skóry, wzmacniają naczynia krwionośne, regenerują zwiotczałe mięśnie i skórę, przywracają im jędrność.


177. Nawłoć pospolita


Rosliny lecznicze


Solidago virgaurea L.

Bylina, do 1 m wys., o walcowatym korzeniu; łodyga pojedyncza, prosta, wzniesiona, średnio rozgałęziona, rzadko owłosiona, skrętoległe ulistniona, wewnątrz pusta; liście odziomkowe jajowate, tępo zakończone, brzegiem piłkowane, liście łodygowe siedzące, lancetowate, brzegiem ostro piłkowane; kwiaty złocistożółte, zebrane w wiechokształtne grona na szczytach rozgałęzień łodygi; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

pospolita; rośnie w widnych lasach, na obrzeżach pól i dróg.

Surowiec:

ziele (ulistnione, górne części łodygi), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze, ściągające, odtruwające, obniżające ciśnienie krwi, uszczelniające, antyseptyczne, przeciwkaszlowe, przeciwbólowe, przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w chorobach nerek, białkomoczu i krwiomoczu, w utrudnionym wydalaniu moczu, ciążowym zatruciu nerek, dolegliwościach pęcherza i przewodów moczowych, w obrzękach nóg, dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego, w dyskinezie pęcherzyka żółciowego, nieżytach oskrzeli, astmie oskrzelowej, przeziębieniach, grypie, kaszlu różnego pochodzenia, zaburzeniach przewodu pokarmowego, bólach brzucha, w nadciśnieniu tętniczym krwi, przeroście i stanach zapalnych gruczołu krokowego, w chorobach reumatycznych, dnie oraz jako środek uszczelniający włosowate naczynia krwionośne.

żucie ziela jest wskazane we wrzodziejącym zapaleniu jamy ustnej i paradentozie.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, stanach zapalnych mięśni, ścięgien i korzonków nerwowych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach skóry i czyrakach, wypryskach skórnych, trudno gojących się ranach, w owrzodzeniach żylakowatych nóg.

wlewy dopochwowe odwaru z ziela - w stanach zapalnych sromu i pochwy.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela działają odkażająco, przeciwzapalnie, przeciwświądowo, są pomocne w leczeniu uszkodzeń skóry, wzmacniają naczynia krwionośne, regenerują zwiotczałe mięśnie i skórę, przywracają im jędrność.


178. Niecierpek pospolity


Rosliny lecznicze


Impatiens noli-tangere L.

Roślina jednoroczna, do 1 m wys.; łodyga wzniesiona, naga, połyskująca, w węzłach nabrzmiała; liście jajowate, brzegiem grubo ząbkowane; kwiaty złocistożółte, czerwono nakrapiane w gardzieli; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

pospolity; rośnie w cienistych i wilgotnych lasach (zwłaszcza łęgowych), zaroślach i na mokradłach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), antyseptyczne, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w dolegliwościach i stanach zapalnych nerek, pęcherza moczowego i przewodów moczowych, w kamicy nerkowej, skąpomoczu.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych, owrzodzeniach i uszkodzeniach skóry, w żylakach odbytu.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela - w pęknięciach i żylakach odbytu.


179. Nostrzyk żółty


Rosliny lecznicze


Melilotus officinalis (L.) Lam. em. Thuill.

Roślina dwuletnia, do 1 m wys., o przyjemnym zapachu; łodyga prosta, kanciasta; liście trójlistkowe, o listkach podłużnie lancetowatych, brzegiem ząbkowanych, długoogonkowe; kwiaty żółte, motylkowe, pachnące, zebrane w luźne jednostronne grona; kwitnie: maj-październik; owoc - strąk.

Występowanie:

nieużytki, miedze, nasypy, przydroża, łąki i zarośla.

Surowiec:

ziele (wierzchołki pędów, ścięte w miejscach ich rozgałęzień), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

zmniejszające krzepliwość krwi, poprawiające ukrwienie i krążenie obwodowe, pobudzające krążenie krwi, wzmacniające, uszczelniające, rozkurczowe, moczopędne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), zmiękczające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zakrzepowym zapaleniu żył, żylakach, stanach zapalnych naczyń chłonnych skóry i żył, w zaburzeniach krążenia obwodowego krwi, stanach prowadzących do nadkrzepliwości, w popromiennych zmianach we krwi.

okłady z papki z ziela - w stanach zapalnych skóry, wrzodach, ropniach, czyrakach, obrzękach i wybroczynach krwawych po kontuzjach, w owrzodzeniach żylakowatych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w zapaleniu powiek i spojówek, w trądziku, wypryskach skórnych, wybroczynach podskórnych, owrzodzeniach, żylakach i pęknięciach odbytu.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela - w żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - w owrzodzeniach, stanach zapalnych żył i skóry, w zakrzepowym zapaleniu żył, żylakach odbytu, uszkodzeniach skóry.

Przeciwwskazania:

Preparatów z nostrzyka nie należy stosować u osób z upośledzoną krzepliwością krwi, niewydolnością nerek i wątroby.

Uwaga. Ziele nostrzyka stosuje się tylko w stanie suszonym. Przed podjęciem leczenia preparatami z nostrzyka należy porozumieć się z lekarzem fitoterapeutą w celu ustalenia odpowiednich dawek, zbyt duże lub długo podawane przetwory doustnie mogą spowodować nudności, wymioty, bóle głowy, a nawet krwawienia wewnętrzne i uszkodzenia wątroby.

180. Ogórecznik lekarski


Rosliny lecznicze


Borago officinalis L.

Roślina dwuletnia, do 60 cm wys., cała odstająco owłosiona; łodyga wzniesiona, rozgałęziona; liście jajowate, dolne duże, górne małe; kwiaty duże, niebieskie, zebrane w ulistnione skrętki; kwitnie: maj-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

czasem uprawiany w ogrodach; również zdziczały na przychaciach.

Surowiec:

ziele (górne, ulistnione części pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz nasiona - w sierpniu i we wrześniu.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, potas, mangan, krzem, cynk

Witaminy:

C

Działanie:

moczopędne, odtruwające, napotne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, powlekające, uszczelniające, pobudzające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), wykrztuśne, uodparniające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w stanach zapalnych nerek, pęcherza moczowego, przewodów moczowych, oskrzeli, jamy ustnej, gardła i dziąseł, w chorobach gorączkowych spowodowanych przeziębieniem, grypą, anginą, w zaburzeniach przemiany materii, otyłości, dnie, przepuszczalności naczyń krwionośnych, chorobach reumatycznych i skórnych.

sproszkowane nasiona aktywizują biologicznie organizm.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, stanach zapalnych stawów, ścięgien i mięśni, w nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych skóry, oparzeniach, odleżynach, owrzodzeniach, obrzękach spowodowanych stłuczeniami oraz jako środek przyspieszający regenerację naskórka i błon śluzowych, uszczelniający naczynia krwionośne.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają pobudzająco, gojąco i regenerująco na skórę, czyniąc ją elastyczniejszą, zapobiegają pękaniu włosowatych naczyń krwionośnych i wylewom podskórnym.

Zastosowanie kulinarne:

świeże, młode listki należy dodawać do sałatek, zup, dań mięsnych, jajecznicy, twarożku,

suszone, młode listki sproszkowane ziele - do potraw pieczonych, duszonych i zapiekanych.


181. Ogórek uprawny


Rosliny lecznicze


Cucumis sativus L.

Roślina jednoroczna, szorstko owłosiona; łodygi płożące do 5 m dł.; liście dłoniastoklapowane, o 5 klapach, brzegiem odlegle piłkowane; kwiaty jasnożółte, duże, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-sierpień; owoc - duża, podłużna, owalna lub maczugowata jagoda.

Występowanie:

powszechnie uprawiany w całym kraju.

Surowiec:

owoce, zbierane od czerwca do sierpnia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo

Witaminy:

A, B1; B2, C, PP

Działanie:

moczopędne, ściągające, zmiękczające, orzeźwiające, wybielające, regenerujące, witaminizujące, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

owoce kiszone - w nadkwaśności, owrzodzeniach żołądka i jelit.

sok z kiszonych owoców - w robaczycy jelitowej (glisty, owsiki) u dzieci.

przymoczki nasączone sokiem ze świeżych owoców wybielają tkankę skóry, służą do usuwania plam i piegów, wygładzają skórę.

Zastosowanie kulinarne:

ogórek jest znanym warzywem w naszej kuchni i należy go jak najczęściej stosować (w różnych postaciach - najlepiej surowy lub kiszony) jako dodatek do rozmaitych potraw.


182. Olsza czarna


Rosliny lecznicze


Alnus glutinosa (L.) Gaertn.

Drzewo, do 25 m wys., o rzadkiej koronie, ze wznoszącymi się ku górze gałęziami, pokrytymi żółtymi przetchlinkami; kora pnia ciemnoszara, drewno pomarańczowe; liście odwrotnie jajowate, brzegiem ząbkowane, z wierzchu ciemnozielone, błyszczące; kwiaty zebrane w kołkowate kwiatostany; kwitnie: marzec-kwiecień; owocostan - mała „szyszka”; owoc - orzeszek.

Występowanie:

pospolita w całym kraju; rośnie w miejscach podmokłych, nad brzegami rzek, stawów, na bagnach i torfowiskach.

Surowiec:

młode liście i kora, pozyskiwane na wiosnę, oraz „szyszki" - latem i jesienią.

Działanie:

moczopędne, ściągające, przeciwbólowe, przeciwobrzękowe, napotne, przeciwgorączkowe, pobudzające, antyseptyczne, oczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w przewlekłych biegunkach, w przeziębieniach, stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i paradentozie, w dolegliwościach pęcherza moczowego i dróg moczowych.

odwar z „szyszek” - w stanach zapalnych jelita grubego.

odwar z kory (mocny) - w nadmiernym poceniu się stóp i rąk.

przymoczki nasączone naparem ze świeżych liści - w owrzodzeniach skóry, czyrakach, owrzodzeniach żylakowatych nóg, ranach, pęknięciach skóry, zwichnięciach i obrzękach pourazowych.

kataplazmy z kory i liści - w dolegliwościach i stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien i korzonków nerwowych.


183. Olsza szara


Rosliny lecznicze


Ainus incan a (L.) Mnch.

Drzewo, do 25 m wys., o gęstej koronie; kora pnia gładka, szaropopielata; liście jajowate, zaostrzone, brzegiem ząbkowane, z wierzchu zielone, od spodu owłosione, niebieskawe; kwiaty zebrane w kołkowate kwiatostany; kwitnie: marzec-kwiecień; owocostan - mała „szyszka”; owoc - orzeszek.

Występowanie:

brzegi rzek, potoków, cieków wodnych, wilgotne lasy i łąki.

Surowiec:

młode liście i kora, pozyskiwane na wiosnę, oraz „szyszki” - latem i jesienią.

Działanie:

moczopędne, ściągające, przeciwbólowe, przeciwobrzękowe, napotne, przeciwgorączkowe, pobudzające, antyseptyczne, oczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w przewlekłych biegunkach, w przeziębieniach, stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i paradentozie, w dolegliwościach pęcherza moczowego i dróg moczowych.

odwar z „szyszek” - w stanach zapalnych jelita grubego.

odwar z kory (mocny) - w nadmiernym poceniu się stóp i rąk.

przymoczki nasączone naparem ze świeżych liści - w owrzodzeniach skóry, czyrakach, owrzodzeniach żylakowatych nóg, ranach, pęknięciach skóry, zwichnięciach i obrzękach pourazowych.

kataplazmy z kory i liści - w dolegliwościach i stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien i korzonków nerwowych.


184. Oman łąkowy


Rosliny lecznicze


lnula britannica L.

Bylina, do 60 cm wys.; kłącze cienkie, pełzające; łodyga prosta, wzniesiona, gałęzista, owłosiona; liście jajowate lub lancetowate, brzegiem drobno ząbkowane lub całe, skórzaste, połyskujące, dolne zwężające się w ogonek, górne obejmujące nasadą łodygę; koszyczki kwiatowe zebrane w baldachogrona; kwiaty żółte; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

podmokłe łąki, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, antyseptyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), powlekające.

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w schorzeniach skóry, trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, czyrakach, egzemach, liszajach, stłuczeniach, obrzękach pourazowych, oparzeniach, odleżynach, owrzodzeniach żylakowatych nóg, po ukąszeniach przez owady.

okłady-kataplazmy z papki z kwiatów - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatów - w chorobach skórnych, stłuczeniach, zwichnięciach, wysiękach, owrzodzeniach.


185. Oman wielki


Rosliny lecznicze


Inula helenium L.

Bylina, do 2 m wys.; kłącze bulwiasto zgrubiałe, rozgałęzione; łodyga prosta, bruzdowana, u góry wełnisto owłosiona i nieco rozgałęziona; liście od spodu filcowato owłosione, brzegiem nierówno karbowano-ząbkowane, dolne podłużnie eliptyczne, zwężające się w ogonek, górne sercowatojajowate, obejmujące nasadą łodygę; koszyczki kwiatowe zebrane w baldachokształtną wiechę; kwiaty żółte; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - niełupka z puchem.

Występowanie:

zręby, wilgotne łąki, w pobliżu źródlisk; czasami uprawiany.

Surowiec:

korzenie z kłączami, pozyskiwane jesienią.

Działanie:

wykrztuśne, bakteriobójcze, żółciopędne, żółciotwórcze, wiatropędne, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie śluzu w przewodach pokarmowym i oddechowym, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w schorzeniach górnych dróg oddechowych, stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i oskrzeli, w uporczywym kaszlu z zaleganiem flegmy, chrypce, anginie, w zaburzeniach trawiennych, zatruciach pokarmowych, nieżytach żołądka i jelit, wzdęciach, wymiotach, nudnościach, w dolegliwościach pęcherza moczowego i nerek.

wlewy dopochwowe odwaru z korzeni - w dolegliwościach i stanach zapalnych pochwy i sromu,

wlewy doodbytowe odwaru z korzeni - w żylakach i pęknięciach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni są pomocne w chorobach nerek, pęcherza moczowego, stanach zapalnych odbytu i sromu, w żylakach odbytu i chorobach kobiecych.


186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)


Rosliny lecznicze


Corylus avellana L.

Małe drzewo lub krzew, do 6 m wys., szeroko i gęsto rozgałęziony; kora ciemna, gładka; gałązki giętkie; liście okrągłe lub jajowate, krótko zaostrzone, brzegiem ząbkowane, kwiaty męskie zebrane w zwisające kwiatostany kotkowate, żeńskie ukryte w pączkach; kwitnie przed rozwojem liści: luty-marzec; owoc - orzech, otoczony liściastą okrywą.

Występowanie:

lasy, zarośla, poręby, zagajniki; również sadzony w ogrodach.

Surowiec:

liście i kora, pozyskiwane wiosną oraz owoce - we wrześniu i w październiku.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź

Witaminy:

A, B, C

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), uodparniające, osłaniające, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy z papki z kory - w stanach zapalnych skóry, czyraczności, odleżynach, oparzeniach i obrzękach, w świerzbie, czyrakach.

mycie głowy odwarem z liści i kory nadaje włosom puszystość i połysk, pobudza ich porost.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści i kory są zalecane w obrzękach, chorobach kobiecych oraz dzieciom anemicznym, słabo rozwijającym się, dotkniętym krzywicą i opanowanym skrofulozą, mają działanie pobudzające i uodparniające.

Zastosowanie kulinarne:

jądra orzecha mają dużą wartość odżywczą, zbliżoną do białka zwierzęcego. Spożywa się je bezpośrednio, stosuje jako dodatek do wypieków i deserów.


187. Orzech włoski


Rosliny lecznicze


Juglans regia L.

Drzewo, do 20 m wys., o szerokiej koronie; kora pnia srebrzystoszara, na starszych drzewach podłużnie popękana; liście nieparzystopierzaste, złożone z 5-9 podłużnie jajowatych listków, całobrzegich, o swoistym zapachu; kwiaty drobne, na końcach pędów, męskie zebrane w żółtawe kotki, żeńskie w zielonkawe kłębiki; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - okrągławy pestkowiec, z zewnętrzną zieloną, mięsistą naowocnią, pękającą po dojrzeniu.

Występowanie:

sadzony w ogrodach i przy drogach.

Surowiec:

młode liście, zbierane w czerwcu, oraz naowocnie, zdejmowane z niedojrzałych owoców w sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, magnez

Witaminy:

A. B1, B2, C, E, P, PP

Niedojrzałe owoce są bardzo bogate w witaminę C, zawierają jej blisko 50 razy więcej od cytryny.

Działanie:

bakteriobójcze, odtruwające, ściągające, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze, przeciwkrwotoczne, przeciwcukrzycowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, w słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym, w żylakach odbytu, w zatruciach toksynami bakteryjnymi i rtęcią, w stwardnieniu tętnic, chorobie Buergera, dolegliwościach serca.

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy ze świeżych naowocni - w krwawych biegunkach, nieżytach żołądka i jelit, w owrzodzeniu jelita grubego, czerwonce, cukrzycy, krzywicy, skazie limfatycznej, stwardnieniu tętnic, w robaczycy jelitowej, zwiększonej laktacji, chorobach skórnych.

okłady-kataplazmy z papki z liści - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z liści - w owrzodzeniach, stanach zapalnych skóry, oparzeniach, owrzodzeniach żylakowatych, odleżynach, opryszczkowym i ropnym zapaleniu skóry, w grzybicach, świądzie, egzemach, liszajach, żylakach odbytu i nóg.

nasiadówki w odwarze z liści i naowocni oraz wlewy odwaru - w zapaleniu sromu i pochwy, w żylakach odbytu i robaczycy jelitowej.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści i naowocni są pomocne w grzybicach i nadmiernym poceniu się stóp.

kąpiele z dodatkiem odwaru z naowocni mają działanie przeciwzapalne, odkażające, grzybobójcze, są stosowane w owrzodzeniach i podrażnieniach skóry, w chorobach kobiecych, nadmiernym poceniu się (nadają skórze ładny, brązowy odcień).

Zastosowanie kulinarne:

dojrzałe owoce, po rozbiciu skorupy, otrzymuje się jądra orzecha o dużej wartości dietetycznej i odżywczej (tłuszcze, białka, sole mineralne, witaminy). Stosuje się je jako dodatek do deserów, wypieków, sałatek i surówek bądź spożywa bezpośrednio.


188. Ostropest plamisty


Rosliny lecznicze


Silybum marianum (L.) Gaertn.

Roślina jednoroczna, do 1 m wys.; łodyga prosta, wzniesiona, u góry rozgałęziona; liście w ogólnym zarysie szeroko eliptyczne lub odwrotnie jajowate, zatokowo klapowane, brzegiem kolczaste, biało siatkowane, obejmujące nasadą łodygę; koszyczki kwiatowe na szczytach pędów; kwiaty fioletowopurpurowe; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka z puchem.

Występowanie:

uprawiany; czasem zdziczały w ogrodach i na przychaciach.

Surowiec:

owoce, zbierane w sierpniu i we wrześniu.

Działanie:

odtruwające, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, wzmacniające, podnoszące ciśnienie krwi, uspokajające, żółciopędne, żółciotwórcze, regenerujące, wiatropędne, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

wyciągi alkoholowe lub wodne z owoców - w schorzeniach wątroby, zwłaszcza w jej wirusowym zapaleniu, marskości wątroby, w rekonwalescencji po przebytej żółtaczce zakaźnej, wstłuszczeniu wątroby, uszkodzeniach miąższu wątroby i nerek (np. alkoholem czy związkami toksycznymi), w krwawieniach z nosa, jelita grubego, żylaków odbytu, przedłużającym się miesiączkowaniu, jako środek pomocny w niedokrwistości, wzdęciach, braku łaknienia, w migrenie, obniżonym ciśnieniu krwi oraz wzmacniający ścianki naczyń krwionośnych.


189. Ostrożeń polny


Rosliny lecznicze


Cirsium arvense (L.) Scop.

Bylina, do 120 cm wys., o silnie rozbudowanym systemie korzeniowym; łodyga wzniesiona, gałęzista; liście podłużnie lancetowate, brzegiem kolczaste; koszyczki kwiatowe drobne, jajowate, zebrane w wiechy; kwiaty jasnopurpurowe lub różowawoliliowe; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

pospolity chwast; rośnie na pastwiskach, polach, przydrożach, w rowach.

Surowiec:

ziele (szczytowe pędy z koszyczkami kwiatowymi), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, odtruwające, metaboliczne, wzmacniające, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

Ziele ostrożenia polnego stosuje się w mieszankach ziołowych.

wyciąg alkoholowy z ziela - w stanach zapalnych stawów, mięśni i ścięgien, w chorobach reumatycznych, dnie, dolegliwościach nerek, skąpomoczu, żylakach odbytu i słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym.

przymoczki nasączone odwarem ziela - w chorobach skórnych, wysypkach alergicznych, trądziku, oparzeniach, odmrożeniach, odleżynach, żylakach odbytu i podudzia, w łupieżu, wypadaniu włosów, zapaleniach spojówek i powiek oka.


190. Ostrożeń warzywny


Rosliny lecznicze


Cirsium oleraceum (L.) Scop.

Bylina, do 130 cm wys., o niemal poziomym, walcowatym kłączu; łodyga rozgałęziona; liście dolne lirowate, pierzastodzielne lub klapowane, brzegiem kolczasto-ząbkowane, ogonkowe, łodygowe mniejsze, jajowatolancetowate, siedzące; kwiaty jasnożółte, nieraz purpurowe, zebrane w koszyczki otoczone liśćmi, na szczytach rozgałęzień łodygi; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

wilgotne łąki, zarośla, brzegi rzek, stawów i rowów.

Surowiec:

ziele (szczytowe pędy z koszyczkami kwiatowymi), zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, odtruwające, wzmacniające, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w zaburzeniach trawiennych i dolegliwościach przewodu pokarmowego, skazie moczanowej, w zaburzeniach przemiany materii, w otyłości i chorobach reumatyczno-artretycznych.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien i dnie.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w wysypkach alergicznych, trądziku, oparzeniach I stopnia, żylakach podudzi, odleżynach, uszkodzeniach naskórka, stanach zapalnych oczu, spojówek i błon śluzowych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela - w chorobach skórnych i świądzie skóry.

Zastosowanie kulinarne:

kłącza są smacznym warzywem. Można je spożywać po ugotowaniu w całości, przyrządzać jak jarzynę lub świeże rozdrobnić i stosować jako dodatek do sałatek oraz surówek.


191. Ostróżeczka polna


Rosliny lecznicze


Consolida regalis S.F. Gray

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys.; łodyga wzniesiona i rozgałęziona; liście potrójnie pierzastosieczne, o odcinkach równowąskich; kwiaty grzbieciste, niebieskie, nieraz różowe, wyrastające na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - mieszek.

Roślina trująca!

Występowanie:

pola uprawne (pospolity chwast zbóż).

Surowiec:

kwiaty oraz ziele (ulistnione szczytowe pędy), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, obniżające ciśnienie krwi, żółciopędne, insektobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów i ziela - w chorobach wątroby, nadciśnieniu tętniczym krwi, chorobach kobiecych, w braku miesiączkowania.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów i ziela - w chorobach i stanach przemęczenia oczu, w zapaleniu spojówek, we wszawicy łonowej i głowowej.

Uwaga. Preparaty z ostróżeczki przyjmowane doustnie można stosować jedynie w porozumiem z lekarzem fitoterapeutą, gdyż wykazują właściwości porażające nerwy.


192. Owies zwyczajny


Rosliny lecznicze


Avena sativa L.

Trawa jednoroczna, do 1 m wys., kępkowa; korzeń wiązkowy; źdźbło nagie i gładkie, kolankowate, zakończone rozpierzchłą wiechą złożoną z dwukwiatowych kłosków; liście równowąskie z pochwą obejmującą źdźbło, o szorstkich brzegach; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - ziarniak.

Występowanie:

wyłącznie uprawiany.

Surowiec:

ziele, uzyskiwane przed kwitnieniem, słoma i owoce (ziarniaki) - w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, żelazo, jod, potas, magnez, mangan, molibden, fosfor, siarka, krzem, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, K, PP

Działanie:

wykrztuśne, przeciwbólowe, pobudzające czynności gruczołów płciowych, mineralizujące, uspokajające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), powlekające, nasenne, moczopędne, żółciopędne, wzmacniające, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar ze świeżego ziela - w chorobach układu oddechowego, chorobach nerek, w kamicy nerkowej, dolegliwościach pęcherza moczowego, chorobach reumatycznych, dnie, miażdżycy, chorobach wątroby i trzustki oraz jako środek pobudzający popęd płciowy.

okłady-kataplazmy z płatków owsianych - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

macerat z owoców - w nieżytach oskrzeli, wątroby, nerek, kamicy nerkowej, wyczerpaniu nerwowym, bezsenności, impotencji.

kleiki owsiane - w biegunkach, dolegliwościach wątroby, nerek, trzustki, w nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz jako środek hamujący procesy starzenia się organizmu.

kąpiele z dodatkiem odwaru ze słomy i z owoców są pomocne w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, kamicy nerkowej, chorobach nerek, krzywicy (u dzieci), nadmiernej potliwości, w chorobach skórnych, mają też korzystny wpływ na stan naczyń krwionośnych, kości, mięśni, skóry, włosów i paznokci.


193. Pałka szerokolistna


Rosliny lecznicze


Typha latifolia L.

Bylina, do 2,5 m wys., o płożącym kłączu; liście równowąskie, bardzo długie, dołem pochwiaste; kwiaty bardzo drobne, bezkwiatowe (zamiast okwiatu - włoski), zebrane w kwiatostan kolbowaty, gęsty, brunatny; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie przy brzegach wód i na bagnach.

Surowiec:

kwiatostany (kolby) oraz liście, pozyskiwane w lipcu i sierpniu.

Działanie:

moczopędne, antyseptyczne, przeciwzapalne, ściągające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), zmiękczające, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym, w nieżytach żołądka i przewodu pokarmowego, w początkowym stanie cukrzycy oraz jako środek przeciwkrwotoczny.

pyłek z kwiatostanów podaje się jako środek tamujący krwotoki (również poporodowe) i jako środek moczopędny.

puch kwiatostanowy (przetopiony z wazeliną) jest pomocny w leczeniu odmrożeń i oparzeń.

Zastosowanie kulinarne:

Bardzo młode pędy są jadalne i mogą być dodawane do sałatek i surówek.

Właściwości lecznicze podobne do pałki szerokolistnej ma pałka wąskolistna (Typha angustifolia L.).


193a. Pałka wąskolistna


Rosliny lecznicze


Typha angustifolia L.


194. Paprotka zwyczajna


Rosliny lecznicze


Polypodium vulgare L.

Bylina o silnie rozgałęzionym, brunatnym kłączu, z którego co roku wyrastają nowe liście (obok starych z roku poprzedniego) do 40 cm dł.; liście jasnozielone, pojedynczo pierzastosieczne, brzegiem pierzastowrębne, od spodu liści skupienia zarodni, okryte zawijką, uwalniającą w lecie zarodniki.

Występowanie:

cieniste lasy, ściany skalne, czasem na korze drzew; również hodowana.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę lub późną jesienią.

Działanie:

moczopędne, przeczyszczające, przeciwzapalne, żółciopędne, żółciotwórcze, regulujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy - w dolegliwościach wątroby, w żółtaczce i stanach pożółtaczkowych, w słabym wydzielaniu żółci, dyskinezie woreczka żółciowego, zaburzeniach trawiennych oraz jako środek łagodnie przeczyszczający w przewlekłych zaparciach.


195. Pasternak zwyczajny


Rosliny lecznicze


Pastinaca sativa L.

Roślina dwuletnia, do 1 m wys., o wrzecionowatym korzeniu; liście pojedynczo pierzastosieczne, o listkach jajowatych lub lancetowatych, brzegiem ząbkowanych; kwiaty złocistożółte, zebrane w baldachy złożone; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

łąki, miedze, przydroża; również uprawiany.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane na wiosnę, oraz owoce - we wrześniu i październiku.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, fosfor

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C

Działanie:

moczopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, przeciwdziałające powstawaniu kamieni moczowych i żółciowych, uspokajające, rozkurczowe, antyseptyczne, przeciwbólowe, powlekające, obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni i owoców - w dolegliwościach przewodu pokarmowego, żołądka, jelit i nerek, w kamicach nerkowej i żółciowej, w żółtaczce, biegunkach, dusznicy bolesnej, nerwicy serca, w chorobach kobiecych oraz jako środek pobudzający miesiączkowanie.

wyciąg alkoholowy z owoców - w chorobach płucnych (gruźlica, rozedma).

wyciąg winny z korzeni i owoców - w przeziębieniach, nieżycie oskrzeli, w braku łaknienia i przyswajania pokarmów.

żucie korzeni jest wskazane w chorobach i bólach żołądka.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni - w stanach zapalnych i ropnych oczu, w łuszczycy i bielactwie skóry.

Zastosowanie kulinarne:

korzenie pasternaku można stosować jako dodatek do zup, surówek, sałatek, mięs oraz podawać jak szparagi z wody lub smażone w cieście.

196. Pelargonia wonna


Rosliny lecznicze


Pelargonium odoratissimum L.

Bylina, do 1 m wys.; liście o przyjemnym zapachu, dłoniastozłożone lub dłoniastoklapowane, owłosione, długoogonkowe; kwiaty wonne, jasnoróżowe, zebrane w skąpe baldachy; kwitnie: kwiecień-maj; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiana (w wielu odmianach, jako roślina ozdobna).

Surowiec:

liście, zbierane przed kwitnieniem lub w początkowym jego okresie.

Działanie:

antyseptyczne, insektobójcze, przeciwzapalne, ściągające, bakteriobójcze, oczyszczające, regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści (jako płukanka) - w stanach zapalnych i wrzodziejących jamy ustnej, dziąseł, w paradentozie (niszczy gronkowce i paciorkowce).

inhalacje z naparu z liści - w nieżytach gardła i dróg oddechowych.

okłady-kataplazmy z papki z liści - w dolegliwościach reumatycznych.

przymoczki nasączone odwarem z liści stanowią środek antyseptyczny na rany, obtarcia, owrzodzenia i inne dolegliwości skórne, odświeżają i regenerują cerę.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści są pomocne w leczeniu dermatoz, obniżają ciśnienie krwi, działają antyseptycznie, odświeżająco, przeciwzapalnie, odprężająco (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

świeże lub suszone listki dodaje się do napojów i herbat, które nabierają wówczas specyficznego aromatu.

Właściwości lecznicze podobne do pelargonii wonnej mają pelargonia szorstka (Pelargonium aiton L.) i pelargonia różowa (Pelargonium roseum (Walld) L.).


196a. Pelargonia szorstka


Rosliny lecznicze


Pelargonium aiton L.


196b. pelargonia różowa


Rosliny lecznicze


Pelargonium roseum (Walld) L.


197. Perz właściwy


Rosliny lecznicze


Elymus repens L. (Agropyron repens (L.) P.B.)

Bylina, do 150 cm wys., o silnie rozgałęzionych, podziemnych rozłogach; źdźbła długie, zakończone krótkim kłosem o 4-, 5-kwiatowych kłoskach; liście równowąskie, całobrzegie, płaskie; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - ziarniak.

Występowanie:

pospolity chwast (uciążliwy i trudny do wytępienia); rośnie na polach uprawnych i w ogrodach, na łąkach, nieużytkach, przydrożach.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane późną jesienią lub wczesną wiosną.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, pobudzające, moczopędne, żółciopędne, przeciwcukrzycowe, odtruwające, uodparniające, uszczelniające, przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe, uelastyczniające naczynia krwionośne, metaboliczne, przeczyszczające, przeciwgorączkowe.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, potas. krzem

Witaminy:

A, C

Zastosowanie lecznicze:

odwar lub sok z kłączy - w skąpym wydalaniu moczu, obrzękach, kamicy nerkowej i żółciowej, w niewydolności wątroby, w początkowym stanie cukrzycy, w miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym krwi, w łamliwości i przepuszczalności naczyń krwionośnych, w schorzeniach związanych z nieprawidłową przemianą materii (zaparcia, otyłość, trądzik) oraz jako środek regulujący procesy trawienne, czynności nerek i wątroby.

Zastosowanie kulinarne

młode pędy można gotować pożywną, leczniczą zupę.

suszone, zmielone kłącza z dodatkiem drożdży, zalanych wodą stołową do przyrządzania doskonałego napoju leczniczego.

198. Pierwiosnek lekarski


Rosliny lecznicze


Primula veris L. (Primula officinalis (L.) Hill.)

Bylina, do 30 cm wys., o ukośnie ustawionym kłączu, z licznymi korzeniami; liście odziomkowe zebrane w różyczkę, jajowate, silnie pomarszczone, od spodu owłosione, ogonkowe; pędy kwiatostanowe kutnerowato owłosione; kwiaty złocistożółte, z pomarańczowymi plamkami w gardzieli, zebrane w szczytowe kwiatostany baldachowate; kwitnie: marzec-maj; owoc - torebka.

Występowanie:

lasy, zarośla, łąki, wzgórza, pastwiska; również uprawiana (dla celów farmaceutycznych).

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane (z plantacji) jesienią, oraz kwiaty (całe kwiatostany bez łodyżek) - w okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające czynności wydzielnicze dróg oddechowych, wykrztuśne, moczopędne, przeciwzapalne, napotne, uspokajające.

Zastosowanie lecznice:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni i kwiatów - w nieżytach jamy ustnej, gardła, krtani i oskrzeli, w uporczywym, suchym kaszlu, w zawrotach głowy oraz pomocniczo w pylicy, rozedmie, astmie i gruźlicy płuc.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w regeneracji tkanki skóry twarzy o cerze zwiotczałej, suchej, schorowanej.

kąpiele z dodatkiem naparu z korzeni i kwiatów - oczyszczają i wydelikatniają naskórek (pozostawiają miodowy zapach).

Przeciwwskazania:

Preparatów z pierwiosnka nie należy stosować w ostrych nieżytach żołądka, w krwawieniach wewnętrznych i stanach pooperacyjnych.

Właściwości lecznicze podobne do pierwiosnka lekarskiego ma pierwiosnek wyniosły (Primula elatior (L.) Grufb.)

198a. Pierwiosnek wyniosły


Rosliny lecznicze


Primula elatior (L.) Grufb.


199. Pięciornik gęsi


Rosliny lecznicze


Potentilla anserina L.

Bylina, do 50 cm wys.; korzeń gruby, wrzecionowaty, kłącza krótkie, okryte resztkami przylistków i różyczką liści odziomkowych, z kątów których wyrastają naziemne pełzające, nitkowate i zakorzeniające się rozłogi; liście pierzastodzielne, złożone z 6-9 par listków, od spodu srebrzysto owłosionych; kwiaty duże, żółte, na długich szypułkach; kwitnie: kwiecień-wrzesień; owoc - drobny orzeszek.

Występowanie:

bardzo pospolity; rośnie na łąkach, przydrożach, pastwiskach, w rowach itp.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

ściągające, przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, uszczelniające, rozkurczowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych i czynności trawienne, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w biegunkach, zaburzeniach układu pokarmowego, wzdęciach, kolce jelitowej, odbijaniu, braku łaknienia, w niedoborze soku żołądkowego i żółci, w bolesnym miesiączkowaniu, stanach spastycznych macicy, w początkach niewydolności wieńcowej, w nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani, jako środek wywierający korzystny wpływ na czynności wątroby i hamujący drobne krwawienia z naczyń włosowatych.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w bólach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

Zastosowanie kulinarne:

młode pędy można dodawać do sałatek i surówek.


200. Pięciornik kurze ziele


Rosliny lecznicze


Potentilla erecta (L.) HampeF

Bylina, do 40 cm wys., o grubym, podziemnym kłączu, wewnątrz czerwonym; liście dłoniastozłożone, siedzące, łodygowe z dużymi przylistkami, odziomkowe trójlistkowe; kwiaty żółte, na długich szypułkach; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

bardzo pospolity; rośnie na pastwiskach, łąkach, torfowiskach, miedzach, w lasach, rowach.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią lub na wiosnę.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, ściągające, przeciwbiegunkowe, odtruwające, bakteriobójcze, przeciwskurczowe, przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy - w biegunkach bakteryjnych, czerwonce, durzę brzusznym, w dolegliwościach przewodu pokarmowego, w nieżytach żołądka i jelit, jamy ustnej, gardła i oskrzeli, w anginie, krwawieniach spowodowanych owrzodzeniem jelita grubego lub odbytnicy.

przymoczki nasączone odwarem z kłączy - w oparzeniach, owrzodzeniach i uszkodzeniach skóry.

wlewy dopochwowe odwaru z kłączy - w stanach zapalnych sromu i pochwy, w białych upławach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy mają działanie przeciwzapalne i antyseptyczne, są pomocne w leczeniu dermatoz.

kąpiele stóp w odwarze z kłączy stosuje się w leczeniu grzybic i nadmiernej potliwości.


201. Piwonia lekarska


Rosliny lecznicze


Paeonia officinalis L.

Bylina, do 1 m wys., o bulwiastych, segmentowych korzeniach; łodyga jednokwiatowa, rozgałęziona, naga; liście podwójnie trójlistkowe, o listkach eliptycznych, skórzaste; kwiaty duże, białe, na szczytach łodyg; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - mieszek.

Występowanie:

wyłącznie uprawiana w ogrodach (jako roślina ozdobna).

Surowiec:

korzenie odmiany biało kwitnącej, pozyskiwane na wiosnę lub późną jesienią.

Działanie:

uspokajające, rozkurczowe, napotne, przeciwzapalne, moczopędne, żółciopędne, wykrztuśne, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w nadkwaśności, braku łaknienia, braku laktacji, w owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w chorobach wątroby, padaczce, słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i z narządów rodnych, w braku miesiączkowania, migrenie.

wlewy dopochwowe odwaru z korzeni - w stanach zapalnych pochwy, w nadżerkach i upławach.

Zastosowanie kulinarne:

sproszkowany korzeń stosuje się jako przyprawę do potraw mięsnych.


202. Podagrycznik pospolity


Rosliny lecznicze


Aegopodium podagraria L.

Bylina, do 1 m wys., o kłączach rozłożystych i czołgających się; łodyga krótka, szorstko owłosiona; liście dolne podwójnie trójlistkowe, o listkach jajowatych, dużych, u nasady sercowatych, górne pojedynczo trójlistkowe, o listkach podłużnie jajowatych; kwiaty białe, zebrane w baldachy złożone, o 6-12 szypułkach; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - jajowata rozłupnia.

Występowanie:

pospolity; rośnie w wilgotnych lasach, zaroślach, ogrodach, na przychaciach.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę lub późną jesienią, oraz ziele - w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, antyseptyczne, przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, przeciwastmatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w chorobach reumatyczno-artretycznych, dnie, astmie.

okłady-kataplazmy z papki z kłączy i ziela - w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach.

Zastosowanie kulinarne:

młode ogonki liściowe - można z nic sporządzać smaczną sałatę i podawać jako dodatek do potraw.


203. Podbiał pospolity


Rosliny lecznicze


Tussilago farfara L.

Bylina, do 20 cm wys., o mocno rozgałęzionym kłączu, z którego wyrastają łatwo zakorzeniające się rozłogi; pędy kwiatonośne okryte łuskami, wyrastające przed rozwojem liści; liście sercowatookrągłe, brzegiem nierówno ząbkowane, od spodu kutnerowato owłosione, ogonkowe; kwiaty złocistożółte, zebrane w pojedyncze, szczytowe koszyczki; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

pospolity; rośnie w wilgotnych zaroślach, na groblach, przydrożach, pogorzeliskach, gliniastych zboczach, polach, łąkach, przy źródliskach, nad brzegami wód.

Surowiec:

liście i kwiaty, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia rośliny.

Mikro- i makroelementy:

potas, mangan, cynk

Działanie:

osłaniające, powlekające, wykrztuśne, przeciwzapalne, ściągające, bakteriobójcze, rozkurczowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z liści i kwiatów - w nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli, w suchym kaszlu, utrudnionym odkrztuszaniu z zaleganiem flegmy, w przeziębieniach, astmie, rozedmie, w schorzeniach nerek i pęcherza.

okłady z liści - w obrzękach pourazowych, stłuczeniach, zwichnięciach, zranieniach i owrzodzeniach skóry.

przymoczki nasączone mocnym naparem z liści i kwiatów - w oparzeniach, odleżynach, stłuczeniach, stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, wypryskach, trądziku, świądzie.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści i kwiatów - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach i świądach skóry, w zwichnięciach i stłuczeniach.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki można dodawać do sałatek i surówek.


204. Pokrzywa zwyczajna


Rosliny lecznicze


Urtica dioica L.

Bylina, do 1 m wys., zazwyczaj dwupienna, wytwarzająca rozłogi; łodyga wzniesiona, czworokanciasta, pokryta włoskami, wydzielającymi przy dotknięciu parzący płyn; liście naprzeciwległe, podłużnie jajowate, u nasady sercowate, brzegiem grubo ząbkowane, ogonkowe, również pokryte parzącymi włoskami; kwiaty drobne, zielonkawe, zebrane w zwisające grona, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - orzeszek.

Występowanie:

pospolita; rośnie na przychaciach, przydrożach, nieużytkach, przypłociach, w zaroślach, ogrodach i lasach.

Surowiec:

liście i ziele, pozyskiwane w czerwcu, przed ukazaniem się kwiatostanów, oraz korzenie - wczesną wiosną lub jesienią.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, mangan, fosfor, krzem

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, K

Działanie:

moczopędne, przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, odkażające, bakteriostatyczne, metaboliczne, odtruwające, rozkurczowe, żółciopędne, przeciwreumatyczne, obniżające ciśnienie krwi, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

sok z ziela - w kuracji regeneracyjnej i odtruwającej organizm, w rekonwalescencji (zwłaszcza dzieci i osób w podeszłym wieku) oraz jako środek podnoszący poziom hemoglobiny we krwi, korzystnie wpływający na wątrobę, podniecający.

napar z ziela - w nieżytach dróg oddechowych, oskrzeli, astmie, w stanach zapalnych dróg moczowych, skąpomoczu, skazie moczanowej, chorobach reumatycznych, w zaburzeniach przemiany materii, wynikających z niedoboru mikroelementów, w otyłości, anemii, początkowym stanie cukrzycy, w braku laktacji, w zaburzeniach miesiączkowania, nieżytach przewodu pokarmowego, biegunkach, słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i jako środek ogólnie wzmacniający.

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w stanach zapalnych pęcherza i dróg moczowych, w chorobach reumatycznych, kobiecych, w astmie, w chorobach serca i naczyń krwionośnych, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone sokiem z ziela stosuje się do regeneracji twarzy, odmładzają i przywracają ładną, jędrną cerę.

mycie głowy odwarem z ziela jest pomocne w łojotokowym zapaleniu skóry na głowie i łupieżu, zapobiega łysieniu, regeneruje naskórek.

tampony nasycone sokiem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

wlewy odwaru lub irygacje dopochwowe odwarem z ziela - w zapaleniu pochwy i upławach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z całych roślin mają działanie odprężające i regenerujące tkankę skóry.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki i pędy są znakomitym surowcem do sporządzania sałatek leczniczych. Dodaje się je również do zup, ziemniaków, farszy, mięs, twarogu i innych potraw.


205. Pokrzywa żegawka


Rosliny lecznicze


Urtica urens L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys., jedno- pienna; łodyga czworokanciasta, pokryta włoskami, wydzielającymi przy dotknięciu parzący płyn; liście jajowatoromboidalne, brzegiem ostro ząbkowane, długoogonkowe; kwiaty zielone, zebrane w zwisające grona, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-październik; owoc - orzeszek.

Występowanie:

pospolity chwast; rośnie w ogrodach, na przypłociach, przydrożach, rumowiskach.

Surowiec: liście i ziele, pozyskiwane w maju, przed ukazaniem się kwiatostanów, oraz korzenie - wczesną wiosną lub jesienią.

Działanie:

moczopędne, przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, odkażające, bakteriostatyczne, metaboliczne, odtruwające, rozkurczowe, żółciopędne, przeciwreumatyczne, obniżające ciśnienie krwi, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

sok z ziela - w kuracji regeneracyjnej i odtruwającej organizm, w rekonwalescencji (zwłaszcza dzieci i osób w podeszłym wieku) oraz jako środek podnoszący poziom hemoglobiny we krwi, korzystnie wpływający na wątrobę, podniecający.

napar z ziela - w nieżytach dróg oddechowych, oskrzeli, astmie, w stanach zapalnych dróg moczowych, skąpomoczu, skazie moczanowej, chorobach reumatycznych, w zaburzeniach przemiany materii, wynikających z niedoboru mikroelementów, w otyłości, anemii, początkowym stanie cukrzycy, w braku laktacji, w zaburzeniach miesiączkowania, nieżytach przewodu pokarmowego, biegunkach, słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i jako środek ogólnie wzmacniający.

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w stanach zapalnych pęcherza i dróg moczowych, w chorobach reumatycznych, kobiecych, w astmie, w chorobach serca i naczyń krwionośnych, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone sokiem z ziela stosuje się do regeneracji twarzy, odmładzają i przywracają ładną, jędrną cerę.

mycie głowy odwarem z ziela jest pomocne w łojotokowym zapaleniu skóry na głowie i łupieżu, zapobiega łysieniu, regeneruje naskórek.

tampony nasycone sokiem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

wlewy odwaru lub irygacje dopochwowe odwarem z ziela - w zapaleniu pochwy i upławach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z całych roślin mają działanie odprężające i regenerujące tkankę skóry.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki i pędy są znakomitym surowcem do sporządzania sałatek leczniczych. Dodaje się je również do zup, ziemniaków, farszy, mięs, twarogu i innych potraw.


206. Połonicznik nagi


Rosliny lecznicze


Herniaria glabra L.

Roślina jednoroczna, dwuletnia, rzadziej bylina, tworząca kobierce; łodyga rozesłana, do 30 cm dł., rozgałęziająca się widlasto, naga lub słabo owłosiona; liście naprzeciwległe, podłużnie eliptyczne, całobrzegie; kwiaty bardzo drobne, żółtozielone, siedzące, zebrane w zbite kłębiki w kątach liści; kwitnie: maj-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

miejsca nasłonecznione i piaszczyste, często wzdłuż dróg.

Surowiec:

zakwitające ziele (o jednolitej, zielonej barwie), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

antyseptyczne, rozkurczowe, rozpuszczające kamienie moczowe, moczopędne, przeciwzapalne, osłaniające, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w schorzeniach dróg moczowych, zapaleniu cewki moczowej i pęcherza, w kamicy moczowej, jako środek zapobiegający powstawaniu kamieni moczowych i odkażający drogi moczowe.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne i rozkurczowe, są pomocne w leczeniu kamicy moczowej.

Właściwości lecznicze podobne do połonicznika nagiego ma połonicznik kosmaty (Herniaria hirsuta L.)


206a. Połonicznik kosmaty


Rosliny lecznicze


Herniaria hirsuta L.


207. Pomarańcza gorzka


Rosliny lecznicze


Citrus aurantium L.

Krzew lub małe drzewko, do 8 m wys.; pędy kolczaste; liście pachnące, podłużnie jajowate, osadzone na oskrzydlonych ogonkach; kwiaty duże, białe, o aromatycznym zapachu; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - duży, kulisty, ciemnopomarańczowy, o aromatycznym zapachu, kwaśnogorzkim miąższu, podzielonym na komory (hesperidium).

Występowanie:

uprawiana głównie w Indiach i krajach śródziemnomorskich; u nas tylko w doniczkach i szklarniach.

Surowiec:

owoce (importowane) oraz suszone skórki.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, sód

Witaminy:

A. B1; B2, B6, C, E, P, PP

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, przeciwgorączkowe, zasadotwórcze, mineralizujące, orzeźwiające, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców - w niestrawnościach, nadkwasowości, chorobach gorączkowych.

wyciąg alkoholowy ze skórek - jako środek bakteriobójczy, przeciwbólowy, pomocny w schorzeniach wątroby, żołądka, niestrawnościach, nerwobólach oraz jako zmywacz do twarzy o każdej cerze (rozcieńczony wodą destylowaną).


208. Popłoch pospolity


Rosliny lecznicze


Onopordon acanthium L.

Roślina dwuletnia, do 150 cm wys., jasnozielona lub niebieskozielona; łodyga gałęzista, wzniesiona, kolczasto oskrzydlona; liście kłujące, brzegiem kolczasto-ząbkowane, odziomkowe szerokoeliptyczne, klapowane, zwężone w ogonek, łodygowe podłużnie owalne, siedzące; koszyczki kwiatowe pojedyncze lub po kilka na szczytach łodyg, okryte odstającymi i kłującymi łuskami, dno koszyczka mięsiste; kwiaty purpurowe; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

pospolity; rośnie na pastwiskach, przydrożach, ugorach, gruzowiskach, nieużytkach.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane wczesną wiosną i jesienią, oraz ziele - w pełni kwitnienia.

Działanie:

osłaniające, tonizujące pracę serca, pobudzające, bakteriobójcze, antyseptyczne, poprawiające ukrwienie i krążenie obwodowe, przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne, moczopędne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z korzeni i ziela - w dusznicy bolesnej, niewydolności krążenia obwodowego i wieńcowego serca, w stanach zapalnych mięśnia sercowego, w zapaleniu reumatoidalnym serca oraz jako środek tonizujący pracę mięśnia sercowego.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie pobudzające i są pomocne w leczeniu dermatoz.

Uwaga. Leczenie chorób serca można przeprowadzać tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


209. Por warzywny


Rosliny lecznicze


Allium porrum L.

Roślina zielna, wieloletnia, do 1 m wys., z podłużną, pojedynczą, białawą cebulą; liście podłużnie lancetowate, szerokie, szarozielone; kwiaty różowe, zebrane w kulisty baldachopodobny kwiatostan; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - torebka.

Występowanie:

powszechnie uprawiany.

Surowiec:

cała roślina, pozyskiwana w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor, krzem

Witaminy:

A, B1, B2, B6: C, E, PP

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, bakteriobójcze, żółciopędne, żółciotwórcze, pobudzające, wiatropędne, przeciwcukrzycowe, zmniejszające krzepliwość krwi.

Zastosowanie lecznicze:

bez względu na postać, w jakiej spożywa się por, ma on wpływ na czynności trawienne, pobudza łaknienie, zwiększa przyswajanie pokarmów, jest pomocny w schorzeniach układu pokarmowego, wątroby, nerek, w kamicy nerkowej, w schorzeniach reumatyczno-artretycznych, w początkowym stanie cukrzycy, arteriosklerozie i stanach pozawałowych.

Zastosowanie kulinarne

pory stosuje się jako warzywo i przyprawę kuchenną z powodu dużych właściwości dietetycznych i smakowych. Można z nich gotować lecznicze, odżywcze zupy, sporządzać sałatki i surówki.


210. Portulaka siewna


Rosliny lecznicze


Portulaca oleracea L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys.; łodyga gruba, mięsista, prosta, z czerwonym nalotem; liście naprzeciwległe, odwrotnie jajowate, całobrzegie, mięsiste, siedzące; kwiaty drobne, żółte, pojedyncze, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

ogrody, przydroża, nieużytki.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

tonizujące, odtruwające, podnoszące ciśnienie krwi, przeciwpasożytnicze, wzmacniające, moczopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z ziela - w zaburzeniach trawiennych, nadkwaśności, w braku łaknienia, trawienia i przyswajania pokarmów, w dolegliwościach serca, w nadciśnieniu tętniczym krwi oraz jako środek wzmacniający i odtruwający organizm.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są pomocne w stanach zapalnych oczu, wzmacniają wzrok.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe.

Zastosowanie kulinarne:

świeże ziele można dodawać do sałatek, surówek, zup, sosów.

suszone, rozdrobnione ziele zaleca się jako przyprawę osobom stosującym dietę bezsolną.

listki można przechowywać na zimę w postaci solonej lub marynowanej.


211. Porzeczka agrest


Rosliny lecznicze


Ribes uva-crispa L. (Ribes grossularia L.)

Krzew, do 150 cm wys., kolczasty; liście małe, nieco skórzaste, trój- lub pięcioklapowe, brzegiem karbowane; kwiaty żółtozielone, w krótkich, jedno-, dwu- lub trójkwiatowych gronach; kwitnie: kwiecień; owoc - kulista lub eliptyczna, żółtawozielona lub czerwonawa, owłosiona jagoda.

Występowanie:

powszechnie uprawiana; również zdziczała w lasach i zaroślach.

Surowiec:

owoce, zbierane w lipcu i sierpniu.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, metaboliczne, ściągające, antyseptyczne, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

owoce (w każdej postaci) - w dolegliwościach żołądka, jelit, w niestrawnościach, schorzeniach nerek, skąpomoczu, dolegliwościach wątroby, w miażdżycy, zaburzeniach przemiany materii i chorobach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

owoce agrestu można spożywać w każdej postaci.

świeże owoce są cennym surowcem dietetycznym, a sporządza się z nich takie przetwory jak: dżemy, galaretki, konfitury, kompoty, soki.

owoce można suszyć, kandyzować (wówczas dodaje się je zamiast rodzynek do wypieków i deserów) oraz zamrażać.


212. Porzeczka czarna


Rosliny lecznicze


Ribes nigrum L.

Krzew, do 150 cm wys., o swoistym, niezbyt miłym aromacie; liście trój- lub pięcioklapowe, brzegiem karbowane, od spodu z żółtymi gruczołkami zawierającymi przykry w zapachu płyn; kwiaty niepozorne, żółtawoczerwone, zebrane w grona; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - czarna, kulista jagoda.

Występowanie:

wilgotne olszyny, zarośla, brzegi rzek; również uprawiana.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

liście, zbierane w okresie kwitnienia, oraz owoce - w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, magnez, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, C, E, K, H. P, PP

Działanie:

moczopędne, napotne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, ściągające, wirusobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w dolegliwościach pęcherza moczowego, nieżytach żołądka i jelit, w niedokwaśności, przeziębieniach, anginie, nieżytach dróg oddechowych, jamy ustnej, gardła (jako płukanka), w bólach stawów i mięśni, jako środek zwiększający odporność organizmu.

okłady-kataplazmy z papki z liści - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych.

przymoczki nasączone naparem z ziela są pomocne w leczeniu ran, owrzodzeń żylakowatych, wyprysków skórnych i czyraków, w regeneracji cery suchej i zwiotczałej.

winko lecznicze z owoców - w chorobach serca i naczyń krwionośnych.

sok z owoców działa wirusobójczo, jest zalecany w grypie.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści są zalecane w chorobach reumatycznych i skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

owoce porzeczki czarnej należy spożywać w każdej postaci - świeże i przetwarzane, gdyż są cennym surowcem dietetycznym. Sporządza się z nich wiele przetworów, jak: kompoty, dżemy, nektary, galaretki, soki i syropy.

liście należy dodawać do kiszenia ogórków i warzyw, w celu lepszej ich konserwacji.


213. Powojnik pnący


Rosliny lecznicze


Clematis vitalba L.

Bylina o pędzie pnącym, do 8 m wys.; łodyga żeberkowana; liście nieparzystopierzaste, złożone z 3-5 jajowatolancetowatych listków, brzegiem piłkowanych; kwiaty liczne, białe, pachnące, zebrane w wiechowate kwiatostany, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - niełupka.

Roślina trująca!

Występowanie:

lasy, zarośla, brzegi rzek na Śląsku; również uprawiany w ogrodach (jako pnącze ozdobne).

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, bakteriobójcze, przeciw- grzybicze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwreumatyczne, rozgrzewające, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy z papki i ziela - w stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien, w bólach reumatycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach, źle gojących się i ropiejących ranach, w liszajach, egzemach, uporczywych wysypkach, grzybicach skóry.

Uwaga. Preparaty z powojnika pnącego, z uwagi na toksyczne właściwości tej rośliny, mają wyłączni, zewnętrzne zastosowanie lecznicze.


214. Powojnik prosty


Rosliny lecznicze


Clematis recta L.

Bylina, do 120 cm wys., o pędzie wzniesionym; łodyga lekko bruzdowana, u góry owłosiona; liście naprzeciwległe, niebieskawozielone, nieparzystopierzaste, złożone z 3-5 jajowatolancetowatych listków, dolne pojedyncze, słabo owłosione; kwiaty białe, na zewnątrz owłosione, zebrane w wiechowate kwiatostany szczytowe i boczne; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - niełupka.

Roślina trująca!

Występowanie:

brzegi lasów, skaliste zbocza.

Roślina chroniona.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, bakteriobójcze, przeciw- grzybicze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwreumatyczne, rozgrzewające, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy z papki i ziela - w stanach zapalnych stawów, mięśni, ścięgien, w bólach reumatycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach, źle gojących się i ropiejących ranach, w liszajach, egzemach, uporczywych wysypkach, grzybicach skóry.

Uwaga. Preparaty z powojnika pnącego, z uwagi na toksyczne właściwości tej rośliny, mają wyłączni, zewnętrzne zastosowanie lecznicze.


215. Poziewnik pstry


Rosliny lecznicze


Galeopsis speciosa Mill.

Roślina jednoroczna, do 1 m wys.; łodyga gałęzista, czworokanciasta, ogruczolona, w węzłach zgrubiała, szorstko owłosiona; liście naprzeciwległe, jajowate lub jajowatolancetowate, zaostrzone, brzegiem karbowano-piłkowane, zwężone w ogonek; kwiaty bladożółte z purpurowofioletową klapą środkową wargi dolnej, zebrane w skrócone wierzchołki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

lasy i zarośla łęgowe, zręby, ogrody, brzegi wód itp.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, wykrztuśne, antyseptyczne, ściągające, bakteriobójcze, przeciwzapalne, regulujące, osłaniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w chorobach górnych dróg oddechowych, nieżycie oskrzeli, w przewlekłym, uporczywym kaszlu, w zaburzeniach trawiennych i przemiany materii, w dolegliwościach nerek i pęcherza moczowego, w stanach zapalnych dróg moczowych, w uszkodzeniach naczyń krwionośnych, wybroczynach podskórnych.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, w zwichnięciach i złamaniach kości.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach, czyrakach, uszkodzeniach skóry, egzemach, liszajach i innych drobpych derrnatozach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie przeciwzapalne, odtruwające, regenerujące, gojące, są pomocne w dolegliwościach reumatycznych, chorobach kobiecych, w zwichnięciach i złamaniach kości.

Właściwości lecznicze podobne do poziewnika pstrego ma wiele innych gatunków poziewnika występujących w Polsce, m.in.: poziewnik miękkowłosy (Galeopsis pubescens Bess.), poziewnik polny (Galeopsis iadanum L.), poziewnik wąskolistny (Galeopsis angustifolia Ehrh.), poziewnik szorstki (Galeopsis tetrahit L.).


215a. Poziewnik miękkowłosy


Rosliny lecznicze


Galeopsis pubescens Bess.


215b. Poziewnik polny


Rosliny lecznicze


Galeopsis iadanum L.


215c. Poziewnik wąskolistny


Rosliny lecznicze


Galeopsis angustifolia Ehrh.


216. Poziewnik szorstki


Rosliny lecznicze


Gaieopsis tetrahit L.

Roślina jednoroczna, do 1 m wys.; łodyga czworokanciasta, rozgałęziona, u góry często ogruczolona; liście naprzeciwległe jajowate lub podłużnie jajowate, brzegiem karbowano-piłkowane, zaostrzone, ogonkowe; kwiaty fioletowe lub fioletowopurpurowe, nieraz z jasną obwódką i żółtą plamą w gardzieli, zebrane w skrócone wierzchołki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

pola, przydroża, obrzeża lasów, zarośla.

Surowiec:

ziele (szczytowe części pędów), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające, moczopędne, bakteriobójcze, wykrztuśne, ściągające, przeciwzapalne, osłaniające, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela wywiera duży wpływ na przemianę materii, jest stosowany w rekonwalescencji, chorobach podeszłego wieku, stanach pooperacyjnych, oparzeniach i uszkodzeniach skóry, w wybroczynach podskórnych, a podawany łącznie z antybiotykami jest pomocny w gruźlicy płuc, rozedmie, pylicy, anginie, miażdżycy, chorobach układu ruchu, dnie, w stanach zapalnych przewodu pokarmowego i oddechowego, w schorzeniach dróg moczowych i pęcherza.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w chorobach reumatyczno-artretycznych, w zwichnięciach i złamaniach kości.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w chorobach, owrzodzeniach i uszkodzeniach skóry, w oparzeniach, trudno gojących się ranach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie przeciwzapalne i gojące, są pomocne w stanach zapalnych skóry, bólach reumatycznych, chorobach kobiecych, złamaniach kości.

ziele poziewnika szorstkiego ma intensywniejsze działanie lecznicze niż surowce innych gatunków poziewników.


217. Poziomka pospolita


Rosliny lecznicze


Fragaria vesca L.

Bylina, do 30 cm wys., tworząca rozłogi; kłącze krótkie; łodyga owłosiona; liście zebrane w przyziemnej rozetce, trójlistkowe, brzegiem piłkowane, od spodu owłosione, długoogonkowe; kwiaty białe, promieniste, zebrane w skąpo- kwiatowe baldachogrona; kwitnie: maj-czerwiec, owoc - wieloorzeszek, powstający przez zmięśnienie dna kwiatowego (tzw. owoc zbiorowy), czerwony, pachnący, smaczny.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie na zrębach, w zaroślach, runie leśnym.

Surowiec:

liście, pozyskiwane w okresie kwitnienia rośliny, oraz owoce - w lipcu i sierpniu.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, żelazo, jod, potas, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1: B2, B6, C. E, K, PP

Działanie:

moczopędne, odtruwające, ściągające, bakteriobójcze, przeciwbiegunkowe, wzmacniające, metaboliczne, regenerujące, tonizujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w zaburzeniach jelitowych i trawiennych, w biegunkach, miażdżycy, dnie, kamicy nerkowej, krwawieniach macicznych, żylakach odbytu, jako środek odtruwający („czyszczący krew”), regulujący przemianę materii, pomocny w dolegliwościach skórnych, nieżytach żołądka, jelit, jamy ustnej i gardła.

sok z owoców ma działanie wzmacniające, odżywcze, mineralizujące, witaminizujące, odtruwające, jest pomocny w kamicy nerkowej, chorobach serca, niewydolności krążenia obwodowego krwi.

przymoczki nasączone sokiem z owoców są pomocne w regeneracji tkanki skórnej twarzy, leczą trądzik, wypryski i liszaje, będące wynikiem złej przemiany materii, oczyszczają skórę twarzy, zwężają pory, ujędrniają suchą i zwiotczałą cerę.

Zastosowanie kulinarne:

młode suszone listki są używane jako namiastka herbaty, można je również łączyć z prawdziwą herbatą.

owoce spożywa się w każdej postaci. Świeże są cerinym surowcem dietetycznym, a robi się z nich takie przetwory, jak: soki, kompoty, dżemy, konfitury.


218. Poziomka wysoka


Rosliny lecznicze


Fragaria moschata Duch.

Bylina, do 40 cm wys.; łodyga gęsto, odstająco owłosiona; liście zebrane w przyziemnej rozetce, trójlistkowe, brzegiem piłkowane; kwiaty białe, zbudowane z 5-działkowego kielicha, 5-dzielnego kieliszka i 5 białych płatków korony, zebrane w skąpokwiatowe baldachogrona; kwitnie: maj-lipiec, owoc - wieloorzeszek, powstający przez zmięśnienie dna kwiatowego, soczysty, czerwony, pachnący.

Występowanie:

lasy liściaste, zręby, zarośla.

Surowiec:

liście, pozyskiwane w okresie kwitnienia rośliny, oraz owoce - od lipca do września.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas

Witaminy:

A, B, C,

Działanie:

moczopędne, ściągające, bakteriobójcze, przeciwbiegunkowe, regulujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z liści - w nieżytach żołądka, jelit, jamy ustnej, w biegunkach, chorobach układu moczowego, kamicy nerkowej, wyczerpaniu nerwowym.

okłady ze sparzonych liści - w owrzodzeniach, egzemach, trudno gojących się ranach i łuszczycy skóry.

Zastosowanie kulinarne:

młode suszone listki - sporządza się herbatę leczniczą.

owoce spożywa się w stanie świeżym i przetwarza na kompoty, soki, dżemy, konfitury.


219. Prawoślaz lekarski


Rosliny lecznicze


Althaea officinalis L.

Bylina, do 150 cm wys., szaro owłosiona, o grubym, żółtym korzeniu; w pierwszym roku wydaje rozetę przyziemnych liści, w następnych prostą łodygę, pojedynczą lub rozgałęzioną; liście jajowate, trój- lub pięcioklapowe, brzegiem karbowane, ogonkowe; kwiaty bladoróżowe, wyrastające po kilka w kątach liści, głównie na wierzchołku łodygi; kwitnie: lipiec-wrzesień, owoc - rozłupnia.

Występowanie:

rowy, łąki, solniska; rzadko uprawiany.

Surowiec:

korzenie (roślin dwu- lub trzyletnich), pozyskiwane na wiosnę lub jesienią, oraz liście i kwiaty - w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, magnez, mangan, molibden, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

C

Działanie:

powlekające, osłaniające, zmiękczające, wykrztuśne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści i kwiatów - w nieżytach żołądka, jelit, górnych dróg oddechowych, jamy ustnej i gardła, w przewlekłym, suchym kaszlu, w zaburzeniach pokarmowych (u dzieci).

odwar z korzeni - w uszkodzeniach błon śluzowych jamy ustnej, gardła i krtani gorącymi i żrącymi płynami, w nieżytach przewodu pokarmowego, nadkwaśności, jako środek osłaniający i przeciwzapalny.

sproszkowane korzenie - w uporczywych zaparciach.

okłady z papki z korzeni - w ropnym zapaleniu skóry, czyrakach, owrzodzeniach żylakowatych, świądzie skóry.

przymoczki nasączone odwarem z kwiatów - w zapaleniach i uszkodzeniach skóry, trądziku, owrzodzeniach, liszajach, w stanach zapalnych spojówek i powiek.


220. Prawoślaz wysoki


Rosliny lecznicze


Althaea rosea (L.) Cav. var. nigra hort.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 200 cm wys.; łodyga prosta, nierozgałęziona, szorstko owłosiona; liście dłoniastoklapowane, o 5-7 klapach, brzegiem karbowane, owłosione, długoogonkowe; kwiaty o różnej barwie, od białej do czarnej, duże, wyrastające po kilka w kątach liści; kwitnie: lipiec - wrzesień; owoc - tarczowata wieloczłonowa rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach.

Surowiec:

kwiaty odmiany czarno kwitnącej, zbierane w lipcu i sierpniu.

Działanie:

osłaniające, wykrztuśne, pobudzające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach żołądka, jelit, górnych dróg oddechowych, w przewlekłym, suchym kaszlu, w zaleganiu flegmy, suchości w gardle, w zaburzeniach miesiączkowania i w okresie przekwitania.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów służą do usuwania zrogowaciałego naskórka, są pomocne w trudno gojących się ranach i owrzodzeniach, owrzodzeniach żylakowatych podudzi, oparzeniach, odleżynach, leczą stany zapalne powiek i wzmacniają wzrok.

wlewy dopochwowe naparu z kwiatów - w białych upławach, stanach zapalnych i nadżerkach pochwy, świądzie sromu.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów działają osłaniająco i przeciwzapalnie, przyspieszają gojenie uszkodzeń skóry.


221. Przelot pospolity


Rosliny lecznicze


Anthyllis vulneraria L.

Bylina, do 50 cm wys., jedwabisto owłosiona; korzeń palowy; łodyga wzniesiona; liście pierzaste, odziomkowe o 1-4 parach eliptycznych listków, łodygowe o 3-6 parach; kwiaty motylkowe, żółte, o dużym, rozdętym i owłosionym kielichu, zebrane w luźne główki; kwitnie: maj-lipiec; owoc - strąk.

Występowanie:

pastwiska, skarpy, zarośla, łąki, brzegi pól i lasów.

Surowiec:

główki kwiatostanowe, zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, odtruwające, powlekające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, przeczyszczające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach przewodu pokarmowego, w chorobach pęcherza i dróg moczowych, w kamicy nerkowej, wadliwej przemianie materii, otyłości oraz jako środek odtruwający („czyszczący krew”).

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, stłuczeniach, obrzękach, w regeneracji cery.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie odkażające, oczyszczające, przeciwzapalne i gojące, są pomocne w świądzie i chorobach skóry.


222. Przestęp dwupienny


Rosliny lecznicze


Bryonia cretica ssp. dioica Jacq. (Bryonia dioica Jacq.)

Bylina dwupienna; łodyga pnąca się, tworząca pędy do 5 m dł., szorstko owłosiona; liście dłoniastoklapowane, o 5 klapach; kwiaty męskie zielonkawobiałe, zebrane w grona, żeńskie żółtawobiałe, skupione w baldachokształtne pęczki; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - czerwona jagoda.

Roślina trująca!

Występowanie:

przypłocia, zarośla; również uprawiany.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane wczesną wiosną lub jesienią.

Działanie:

moczopędne, przeczyszczające, wymiotne, przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z korzeni - w chorobach nerek i pęcherza moczowego oraz jako środek wymiotny i powodujący poronienie ciąży.

okłady-kataplazmy z papki z korzeni - w chorobach reumatyczno-artretycznych.

Uwaga. Preparaty z przestępu przyjmowane doustnie można stosować jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.

Właściwości lecznicze podobne do przestępu dwupiennego ma przestęp biały (Bryonia alba L.)


222a. Przestęp biały


Rosliny lecznicze


Bryonia alba L.


223. Przetacznik leśny


Rosliny lecznicze


Veronica officinalis L.

Bylina zimozielona; łodyga płożąca i zakorzeniająca się, do 20 cm dł., rozgałęziona, gęsto owłosiona; liście naprzeciwległe, jajowate, brzegiem karbowane; kwiatostany gęste, groniaste, prosto wzniesione, wyrastające w kątach liści, kwiaty białe lub bladoniebieskie; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - torebka.

Występowanie:

łąki, pastwiska, świetliste lasy, zręby i zarośla.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, moczopędne, żółciopędne, żółciotwórcze, bakteriobójcze, odtruwające, zapierające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), ściągające, przeciwskurczowe, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła, oskrzeli, w chrypce, przewlekłym kaszlu, w nieżytach i zaburzeniach przewodu pokarmowego, w braku łaknienia, bólach brzucha, wzdęciach, odbijaniu, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w niewydolnościach nerek, pęcherza moczowego, wątroby, w puchlinie wodnej, zapaleniu węzłów chłonnych, dolegliwościach skórnych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach, trudno gojących się ranach, liszajach, swędzących wysypkach, oparzeniach I i II stopnia, trądziku występującym na tle zaburzeń przemiany materii.

wlewy odwaru i nasiadówki w odwarze z ziela - w świądzie sromu, upławach, żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odkażające, są pomocne w dermatozach, owrzodzeniach i świądzie skóry, w trudno gojących się ranach, bólach gośćcowych.


224. Przylaszczka pospolita


Rosliny lecznicze


Hepatica nobilis Gars.

Bylina bezłodygowa, do 20 cm wys.; kłącze mocne, krótkie, pokryte łuskami, z kątów których wyrastają trójklapowe liście o sercowatej nasadzie, częściowo zimotrwałe, długoogonkowe; kwiaty najczęściej niebieskie; kwitnie: marzec-maj; owoc - omszona niełupka z dzióbkiem.

Występowanie:

cieniste lasy, zarośla, zagajniki.

Surowiec:

młode liście (bez ogonków), zbierane w końcu kwietnia i na początku maja.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, wymiotne, przeczyszczające, przeciwbólowe, antyseptyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w nieżytach dróg oddechowych, w dolegliwościach wątroby i woreczka żółciowego, w słabych krwawieniach wewnętrznych.


225. Przymiotno kanadyjskie


Rosliny lecznicze


Conyza canadensis (L.) Crong. (Erigeron canadensis L.)

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 1 m wys.; łodyga wzniesiona, prosta, u góry rozgałęziona, szorstko owłosiona, gęsto pokryta lancetowatymi liśćmi; kwiaty brzeżne białe; kwitnie: czerwiec - październik; owoc - niełupka z puchem kielichowym.

Występowanie:

pospolity chwast; rośnie w miejscach ruderaInych, na ugorach, pastwiskach, nad brzegami wód, na polach uprawnych i w ogrodach, na łąkach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, moczopędne, ściągające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w przewlekłym i obfitym miesiączkowaniu, w krwawieniach w przewodzie pokarmowym, drogach moczowych i z narządów rodnych, w skazie krwotocznej i moczanowej, w chorobach nerek i pęcherza moczowego, w kamicy nerkowej, nerczycy, początkach puchliny wodnej, nieżytach przewodu pokarmowego, owrzodzeniach żołądka, dwunastnicy i jelita grubego, we wzdęciach, uporczywych biegunkach, wadliwej przemianie materii, gośćcu, dnie.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w schorzeniach reumatycznych, nerwobólach, kamicy nerkowej.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w trudno gojących się ranach i owrzodzeniach, świądzie skóry, odleżynach oraz oparzeniach.

kąpiele z dodatkiem naparu z ziela są pomocne w leczeniu oparzeń, odleżyn, świądu i stanów zapalnych skóry.


226. Przytulia właściwa


Rosliny lecznicze


Gallum verum L.

Bylina, do 60 cm wys., o kłączu z licznymi rozłogami; łodyga cienka, krótka, omszona, podnosząca się i zakończona kwiatostanami; liście równowąskie, o mocno podwiniętych brzegach, z wierzchu ciemnozielone, od spodu bledsze, owłosione; kwiaty drobne, żółte, wiechowate; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

suche łąki, zbocza, miedze, świetliste zarośla.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane na wiosnę i jesienią, oraz ziele - w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

antyseptyczne, rozkurczowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), uelastyczniające naczynia krwionośne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w zaburzeniach krążenia obwodowego, w zastojach żylnych, kurczach mięśni nóg, żylakach, chorobach prostaty.

wlewy doodbytowe odwaru z korzeni i ziela - w żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odkażające, przeciwkrwotoczne, gojące i odprężające, są pomocne w dermatozach (pozostawiają miodowy zapach).


227. Przywrotnik pasterski


Rosliny lecznicze


Alchemilia monticola Bus. (Alchemilla pastoralis Bus.)

Bylina, do 40 cm wys., barwy szarozielonej, odstająco owłosiona; łodyga rozesłana, u góry silnie rozgałęziona; liście pięcio- lub siedmioklapowe, w ogólnym zarysie półkoliste, odziomkowe długoogonkowe, łodygowe siedzące; kwiaty bardzo drobne, niepozorne, żółtawozielone, zebrane w szczytowe wiechy; kwitnie: maj-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

łąki, pastwiska, rowy, zarośla.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, regenerujące, przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w przewlekłych nieżytach jamy ustnej, gardła, przewodu pokarmowego, w bólach brzucha, braku łaknienia, bezkwaśności, odbijaniu, wzdęciach, biegunkach, bezsenności, w dolegliwościach wątroby i nerek, w nieżytach i owrzodzeniach jelita grubego.

przymoczki nasączone odwarem z ziela leczą rany, oparzenia, owrzodzenia i stany zapalne skóry, regenerują tkankę łączną, powodując stopniowe zanikanie blizn, plam i innych uszkodzeń skóry.

nasiadówki w odwarze z ziela są pomocne w leczeniu upławów, stanów zapalnych sromu i pochwy, świądu sromu i żylaków odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela przywracają elastyczność naskórka i naczyń krwionośnych, zmniejszają widoczność blizn, plam i znamion skóry, są pomocne w leczeniu chorób skórnych.


228. Psianka słodkogórz


Rosliny lecznicze


Solanum dulcamara L.

Półkrzew o łodydze głównej zdrewniałej, rozesłanej, często pnącej się, do 2 m dł.; liście sercowatojajowate, u nasady z dwoma małymi listkami; kwiaty fioletowe, zebrane w podbaldaszki; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - szkarłatna, jajowata jagoda.

Występowanie:

wilgotne lasy łęgowe, olszyny, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

wierzchołki pędów (gałązek), pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz owoce (w pełni dojrzałe) - we wrześniu.

Działanie:

moczopędne, rozkurczowe, przeczyszczające, pobudzające, osłaniające, antyseptyczne, żółciopędne, przeciwpasożytnicze, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w chorobach wątroby, żółtaczce, biegunkach, kokluszu, migrenie.

odwar z owoców - w padaczce.

wlewy doodbytowe mocnego odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe.


229. Purchawka chropowata


Rosliny lecznicze


Lycoperdon perl atu m Pers.

Grzyb podstawczak, o białym, maczugowatym owocniku; górna część brodawkowana, wypełniona białą, później oliwkowobrązową „glebą” (grzybnia z zarodnikami), dolna część płonna; owocuje; czerwiec -październik. Grzyb leczniczo jadalny (młode owocniki).

Występowanie:

lasy, łąki, pastwiska, miedze.

Surowiec:

młode owocniki (górna część - biała „gleba”), zbierane w okresie owocowania.

Mikro- i makroelementy:

miedź, żelazo, selen, cynk

Działanie:

bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwgrzybicze, krwiotwórcze, odżywcze, regenerujące, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

młode owocniki (zmiksowane i przyprawione do smaku) podaje się jako środek krwiotwórczy w anemii.

okłady ze zmiksowanych młodych owocników - w owrzodzeniach, trądziku, trudno gojących się ranach, róży, owrzodzeniach żylakowatych.

zasypki dojrzałymi zarodnikami są pomocne w leczeniu otwartych ropiejących ran i owrzodzeń.


230. Rdest ostrogorzki


Rosliny lecznicze


Polygonum hydropiper L.

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys., gałęzista; łodyga wznosząca się, zgrubiała w węzłach liściowych, często czerwono nabiegła; liście od szeroko do wąsko lancetowatych, otoczone pochwą; kwiatostan cienki, luźny, lekko zwieszający się; kwiaty drobne, białoróżowe, u góry czerwonawe, pokryte żółtymi gruczołkami; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - kanciasty orzeszek.

Występowanie:

podmokłe łąki, rowy, brzegi rzek i strumieni.

Surowiec:

ziele (ulistnione pędy), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia, w czerwcu i lipcu.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, ściągające, przeciwzapalne, uszczelniające, przeciwobrzękowe, uspokajające, moczopędne, regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z ziela - w krwawieniu różnego pochodzenia, zwłaszcza z narządów rodnych, w obfitym i długotrwałym miesiączkowaniu, w krwawieniach żylaków odbytu.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w zwichnięciach, kontuzjach, trudno gojących się ranach.

okłady ze świeżego, zmiażdżonego ziela - w gośćcu i artretyzmie.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają tonizująco, ściągająco, zamykają pory i napinają skórę, przyspieszają leczenie dermatoz.

Ziele rdestu ostrogorzkiego stosuje się najczęściej w mieszankach ziołowych.

Przeciwwskazania:

Preparatów z rdestu ostrogorzkiego nie należy stosować w stanach zapalnych nerek, ostrych nieżytach żołądka i jelit.


231. Rdest ptasi


Rosliny lecznicze


Polygonum aviculare L.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, o płożących pędach do 50 cm dł., tworząca darnie; łodyga kolisto rozścielająca się, rozgałęziona, gęsto pokryta małymi eliptycznymi listkami; kwiaty białawe lub czerwonawozielone, wyrastające po kilka w kątach liści; kwiatostan kłosowaty; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - trójkanciasty orzeszek.

Występowanie:

przychacia, podwórka, rowy, brzegi wód, miejsca wydeptane.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, magnez, krzem

Witaminy:

C

Działanie:

moczopędne, odtruwające, przeciwzapalne, bakteriobójcze, przeciwkrwotoczne, powlekające, rozkurczowe, przeciwcukrzycowe, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w przewlekłych schorzeniach dróg moczowych, w zaburzeniach przewodu pokarmowego, braku łaknienia, wzdęciach, chorobach żołądka, początkowym stanie cukrzycy, dolegliwościach wątroby, nerek i śledziony, w gruźlicy i rozedmie płuc, w kokluszu, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, dolegliwościach skórnych, chorobach reumatyczno-artretycznych oraz jako środek usprawniający czynność wątroby, zapobiegający powstawaniu kamieni moczowych i żółciowych, hamujący krwawienia wewnętrzne.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w zapaleniu stawów, mięśni, ścięgien i nerwów, w gośćcu.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w ropiejących ranach, owrzodzeniach żylakowatych, trądziku, wypryskach skórnych, róży, egzemach, liszajach oraz jako środek przeciwdziałający rozszerzaniu się włosowatych naczyń krwionośnych, zapobiegający przekrwieniom i wybroczynom.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela stosuje się w stanach zapalnych skóry, zwichnięciach, złamaniach kości, chorobach skórnych występujących na tle wadliwej przemiany materii, a także dla uelastycznienia tkanki łącznej i przyspieszenia jej rozwoju.


232. Rdest szczawiolistny


Rosliny lecznicze


Polygonum lapathifolium L.

Roślina jednoroczna, do 80 cm wys.; łodyga rozesłana, mocno zgrubiała w węzłach liściowych; liście naprzeciwległe, od szeroko jajowatych do lancetowatych, nagie; kwiaty drobne, różowawe, zebrane w kłosowate kwiatostany; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

brzegi wód, rowy, dna wysuszonych zbiorników wodnych.

Surowiec:

ziele (ulistnione pędy), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe, przeciwkrwotoczne, regenerujące, rozpuszczające kamienie moczowe, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w stanach zapalnych pęcherza moczowego, nerek, przewodów moczowych, w niewydolności nerek, kamicy nerkowej i moczowej, w krwawieniach w przewodzie pokarmowym i z narządów rodnych, w biegunkach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają tonizująco, przeciwzapalnie i ściągająco, są pomocne w chorobach nerek i pęcherza moczowego.


233. Rdest wężownik


Rosliny lecznicze


Polygonum bistorta L.

Bylina, do 1 m wys., o grubym, wężowato wygiętym lub bulwiasto zgrubiałym, brunatnym kłączu, wewnątrz jasnoróżowym; łodyga pojedyncza, cienka, słabo ulistniona; liście dolne jajowatolancetowate, od spodu szare, ogonkowe, górne lancetowate, siedzące; kwiatostan walcowaty, szczytowy, złożony z drobnych, różowych kwiatków; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - trójkanciasty orzeszek.

Występowanie:

wilgotne i torfiaste łąki, rowy, pastwiska.

Surowiec:

kłącza (roślin starszych), pozyskiwane wczesną wiosną lub jesienią.

Działanie: Bakteriobójcze, ściągające, przeciwbiegunkowe, odkażające, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy - w nieżytach jamy ustnej, gardła, dziąseł (jako płukanka) i przewodu pokarmowego, w zatruciach pokarmowych, biegunkach, czerwonce, słabych krwawieniach wewnętrznych, bolesnych wzdęciach, w stanach zapalnych żołądka, jelit, pęcherza i dróg moczowych.

żucie kłączy - w paradentozie, krwawieniach dziąseł, anginie, stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnej i gardła, w grzybicach jamy ustnej.

przymoczki nasączone odwarem z kłączy - w trądziku, wypryskach skórnych, pleśniawkach, żylakach odbytu i podudzi, grzybicach, owrzodzeniach, róży.

wlewy dopochwowe i doodbytowe odwaru z kłączy - w stanach zapalnych pochwy i sromu, w upławach, nadżerkach, żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy działają antyseptycznie, grzybobójczo, przeciwzapalnie, są pomocne w nadmiernej potliwości ciała.

Zastosowanie kulinarne:

sproszkowane kłącza dodaje się do pieczywa, co podnosi jego jakość i smak.


234. Robinia akacjowa


Rosliny lecznicze


Robinia pseudacacia L.

Drzewo, do 30 m wys., cierniste, o nieregularnej luźnej koronie; kora pnia brunatna, na starych drzewach podłużnie popękana; liście nieparzystopierzaste, złożone z jajowatych lub eliptycznych listków, całobrzegich, nagich; kwiaty białe, motylkowe, wonne, zebrane w zwisłe grona; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - strąk.

Występowanie:

sadzona w parkach, ogrodach, przy alejach, drogach.

Surowiec:

kwiatostany, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, żółciopędne, rozkurczowe, uspokajające, napotne, przeciwzapalne, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w chorobach nerek i dróg moczowych, w zmniejszonym wydalaniu moczu i obrzękach, w bakteryjnym zakażeniu nerek, zatruciach toksycznych i bakteryjnych, w kamicy nerkowej, stanach zakwaszenia organizmu (kwaśne odbijanie, kwaśny pot i kwaśny smak w ustach), nadkwaśności, dolegliwościach wątroby i żołądka, w zaburzeniach w wydzielaniu żółci, w chorobach gorączkowych i reumatycznych, w migrenie, niewydolności krążenia obwodowego oraz jako środek wzmacniający po porodzie i w biegunkach.

okłady-kataplazmy z papki z kwiatów - w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów działają odtruwająco, uspokajająco i orzeźwiająco, są pomocne w chorobach reumatycznych i nerwobólach (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty akacji można przetwarzać na: lecznicze konfitury, przeciery, miodki, syropy dla dzieci. Można je również w stanie surowym dodawać do sałatek, surówek i wypieków. Smaczną potrawą są kwiaty akacji w cieście, przyprawione cukrem.


235. Rojnik murowy


Rosliny lecznicze


Sempervivum tectorum L.

Bylina, do 50 cm wys., tworząca często zbite darnie; liście mięsiste, wydłużone, brzegiem orzęsione, skupione w zwarte przyziemne różyczki; kwiaty różowe lub czerwonofioletowe, zebrane w szczytowe podbaldachy; kwitnie: lipiec-sierpień, owoc - mieszek.

Występowanie:

uprawiany i sadzony na murach, w ogródkach skalnych.

Roślina chroniona.

Surowiec:

liście (w pełni rozwinięte różyczki), zbierane od maja do września.

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, ściągające, regenerujące, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

sok z liści - w nieżytach jamy ustnej, gardła, dziąseł, w anginie, bólach zębów, paradentozie.

kataplazmy z liści łagodzą bóle reumatyczne i nerwobóle.

przymoczki nasączone sokiem z liści są pomocne w oparzeniach i i II stopnia, w odleżynach, stanach zapalnych skóry, błon śluzowych, oczu, spojówek, po ukąszeniach przez owady, w drobnych dermatozach, usuwają plamy, piegi, brodawki.

tampony nasycone sokiem z liści, wprowadzone do nosa łagodzą nieżyty nosa i nosogardzieli.

wlewy doodbytowe odwaru z liści leczą żylaki odbytu i niszczą robaki jelitowe.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki i pędy rojnika można przyrządzać i spożywać jak sałatę lub dodawać do sałatek i surówek.


236. Rokitnik zwyczajny


Rosliny lecznicze


Hippophae rhamnoides L.

Krzew lub drzewo dwupienne, do 7 m wys., cierniste, kora pnia srebrzystoszara; gałązki szare; liście skrętoległe, lancetowate, całobrzegie, tępe, pokryte srebrzystymi włoskami; kwiaty męskie drobne, żółtawe, zebrane w kuliste kwiatostany, żeńskie kłosokształtne; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - owalny, soczysty, pomarańczowy, pestkowiec.

Występowanie:

piaszczyste urwiska nadmorskie; również sadzony (jako krzew ozdobny).

Roślina chroniona.

Surowiec:

owoce, gałązki oraz liście, zbierane we wrześniu i październiku.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, mangan

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, K: P

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwbólowe, pobudzające, wydzielnicze, osłaniające, przyspieszające gojenie, bakteriobójcze, regenerujące, mineralizujące i witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców - w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, w gośćcu, dnie, anemii, biegunkach, niedokrwistości, nadciśnieniu tętniczym krwi, w chorobach gorączkowych i chorobach podeszłego wieku.

odwar z gałązek i liści - w biegunkach, chorobach reumatycznych i nowotworowych.

wyciąg olejowy z liści i owoców - w oparzeniach, odleżynach, owrzodzeniach żylakowatych, w trudno gojących się ranach i uszkodzeniach skóry przez promienie słoneczne i rentgenowskie.

przymoczki nasączone sokiem z owoców hamują procesy starzenia się tkanki skóry twarzy, przywracają ładną jędrną cerę.

wlewy dopochwowe odwaru z liści i owoców - w stanach zapalnych pochwy i szyjki macicy, w nadżerkach i białych upławach.

Zastosowanie kulinarne:

owoce rokitnika mogą być przechowywane zarówno w stanie świeżym, jak i mrożonym lub wysuszonym przez dłuższy czas, bez obniżenia ich wartości leczniczych i odżywczych.

owoce spożywa się świeże i przetworzone na konfitury, dżemy, soki, musy itp., stosuje się również jako dodatek do zup, napojów i likierów.

suszonymi sproszkowanymi owocami przyprawia się pikantne sosy i posypuje pieczenie.


237. Rozchodnik ostry


Rosliny lecznicze


Sedum acre L.

Bylina, do 10 cm wys., tworząca darnie, mięsista, zielona, mocno rozgałęziona, o pełzającym kłączu, w smaku piekąca; łodygi wznoszące się, rzadko ulistnione, zakończone kwiatami, płonne - gęsto ulistnione; liście drobne, jajowatolancetowate, siedzące; kwiaty żółte, zebrane w wielokwiatowe baldachy; kwitnie: maj-sierpień; owoc - mieszek.

Roślina trująca!

Występowanie:

pastwiska, piaszczyste stoki i nieużytki, żwirowiska i inne miejsca ruderalne.

Surowiec:

ziele, pozyskane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, ściągające, regenerujące, przeciwbólowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela (jako płukanka) - w nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w anginie, zapaleniu gardła i węzłów chłonnych.

przymoczki nasączone odwarem z ziela leczą żylaki podudzi, służą do usuwania plam, piegów, brodawek, przebarwień skóry.


238. Rozmaryn lekarski


Rosliny lecznicze


Rosmarinus officinalis L.

Krzew zimozielony, do 2 m wys., aromatyczny, w smaku gorzki; liście równowąskie, ostro zakończone, całobrzegie, podłużnie zwinięte, skórzaste; kwiaty wargowe, niebieskie lub białe, zebrane w luźne kłosy; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany w doniczkach i ogrodach.

Surowiec:

liście, zbierane przez cały okres wegetacji.

Działanie:

bakteriobójcze, rozkurczowe, wiatropędne, moczopędne, żółciotwórcze, żółciopędne, regenerujące, pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z liści – w zaburzeniach przewodu pokarmowego, bólach brzucha, skurczach jelit, stanach zapalnych dróg żółciowych i moczowych, w dolegliwościach wątroby i pęcherza moczowego, w niedokwaśności, braku miesiączkowania lub słabym miesiączkowaniu.

winko lecznicze z liści ma właściwości regenerujące siły witalne, powinno być podawane sportowcom, naukowcom, osobom ciężko pracującym i w podeszłym wieku.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

nacieranie wyciągiem alkoholowym z liści ma zastosowanie w bólach reumatycznych, nerwobólach oraz w stanach zapalnych stawów i mięśni.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści działają odkażająco i odświeżająco, pobudzają krążenie obwodowe, są pomocne w chorobach reumatycznych i skórnych (pozostawiają aromatyczny zapach).

Zastosowanie kulinarne:

suszone liście rozmarynu to doskonała przyprawa do potraw. Dodaje się je do: zup, sosów, sałatek, ryb, warzyw, marynat, grzybów, drobiu, farszy, pizzy itp.

Przeciwwskazania:

Mocnego odwaru z rozmarynu nie należy stosować podczas ciąży, gdyż może spowodować poronienie.


239. Róża dzika


Rosliny lecznicze


Rosa canina L.

Krzew, do 2 m wys., o łukowato wygiętych gałązkach, uzbrojonych w silne, haczykowate kolce; liście nieparzystopierzaste, złożone z 5-9 jajowatoeliptycznych listków, brzegiem ząbkowanych; kwiaty białe lub różowawe, pojedyncze lub w kwiatostanach, o przyjemnym zapachu; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - pozorny, wydłużony, purpurowoczerwony, z licznymi orzeszkami we wnętrzu.

Występowanie:

przychacia, miedze, przydroża, nieużytki, obrzeża lasów, zarośla.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w pełni kwitnienia, owoce - w sierpniu i we wrześniu, oraz liście - w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, K, P

Działanie:

wzmacniające, mineralizujące, witaminizujące, odtruwające, uodparniające, regenerujące, rozkurczowe, moczopędne, żółciopędne, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

syrop z utartych płatków róży (z dodatkiem miodu) zalecany jest przede wszystkim dzieciom, kobietom w ciąży, osobom w podeszłym wieku i rekonwalescentom.

odwar z owoców - w chorobach gorączkowych i zakaźnych, nieżytach i owrzodzeniach żołądka, dwunastnicy i jelit, w nieżycie oskrzeli, dolegliwościach woreczka żółciowego, zapaleniu wątroby, niedokrwistości, niedokwaśności, białkomoczu, miażdżycy, nerwicy, migrenie, chorobach reumatycznych, chorobach podeszłego wieku, zaburzeniach przemiany materii oraz jako środek ogólnie wzmacniający.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów leczą rany, oparzenia, wypryski, krosty i inne zmiany skórne, mają zastosowanie w leczeniu blizn pooperacyjnych, wykazują właściwości regenerujące, odświeżające, odmładzające, uelastyczniają i uszczelniają tkankę skóry twarzy, poprawiają cerę.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów, owoców i liści działają odświeżająco, są pomocne w leczeniu dermatoz.

Zastosowanie kulinarne:

owoce - można sporządzać wiele przetworów, jak: soki, winka, dżemy, kompoty, marmoladki. Można je również przechowywać w stanie mrożonym i stosować jako dodatek witaminizujący i mineralizujący do surówek, sałatek oraz innych potraw.

płatki kwiatowe utarte z cukrem stanowią doskonały dodatek do herbaty i napojów, które nabierają wówczas specyficznego aromatu.


240. Róża francuska


Rosliny lecznicze


Rosa gallica L.

Krzew, do 1 m wys., o licznych pędach podziemnych, silnie kolczasty, kolce hakowate, różnej wielkości; liście nieparzystopierzaste, złożone z 3-5 jajowatoeliptycznych listków, brzegiem ząbkowanych; kwiaty duże, pojedyncze, ciemnoróżowe lub czerwonawe, pachnące; kwitnie: maj-lipiec; owoc - pozorny, wydłużony, gruczołkowato kolczasty, ceglastoczerwony, z licznymi orzeszkami we wnętrzu.

Występowanie:

miedze, łąki, nasłonecznione zbocza; również sadzona w parkach i ogrodach (jako krzew ozdobny).

Surowiec:

kwiaty, zbierane w pełni kwitnienia, oraz owoce - w sierpniu i październiku.

Działanie:

odtruwające, uodparniające, wzmacniające, przeciwgorączkowe, witaminizujące, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

Najlepsze wyniki leczenia preparatami z róży francuskiej uzyskuje się stosując jej kwiaty i owoce w mieszankach ziołowych, utworzonych ze składników o podobnym działaniu.

odwar z owoców - w chorobach gorączkowych i zakaźnych, nieżycie oskrzeli, niedokwaśności, niedokrwistości, anemii, miażdżycy, migrenie, zaburzeniach przemiany materii oraz jako środek wzmacniający i witaminizujący.

Zastosowanie kulinarne:

płatki kwiatowe i owoce są doskonałym surowcem do wyrobu witaminizowanych konfitur.


241. Róża pomarszczona


Rosliny lecznicze


Rosa rugosa Thunb.

Krzew, do 2 m wys.; łodygi mocno kolczaste, o kolcach szczeciniastych, różnej wielkości; liście nieparzystopierzaste, złożone z 5-11 jajowatoeliptycznych listków, brzegiem ząbkowanych, ciemnozielonych, od spodu sinych, mocno pomarszczonych; kwiaty duże czerwonaworóżowe; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - pozorny, duży, płaskokulisty, pomarańczowoczerwony.

Występowanie:

sadzona w parkach i ogrodach (jako krzew ozdobny), na przydrożach, zboczach, wałach (w celu utrwalenia podłoża).

Surowiec:

kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia, oraz owoce - od sierpnia do października.

Działanie:

uodparniające, wzmacniające, odtruwające, witaminizujące, metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z owoców - w szkorbucie, przeziębieniach, grypie, nieżytach żołądka i jelit, w chorobach gorączkowych i zakaźnych, w biegunkach, osłabionej laktacji, przemęczeniach fizycznych i umysłowych, w rekonwalescencji i podczas ciąży.

Zastosowanie kulinarne:

owoce - sporządza się rozmaite przetwory witaminizowane, a z płatków kwiatowych - konfitury.


242. Róża stulistna


Rosliny lecznicze


Rosa centifolia L.

Krzew, do 2 m wys.; pędy silnie kolczaste, pokryte szczecinkami; liście nieparzystopierzaste, złożone z 5 jajowatoeliptycznych listków, brzegiem ząbkowanych, ciemnozielonych; kwiaty czerwone, pełne, o mocnym zapachu, zebrane w zwisające baldachogrona; kwitnie: czerwiec-lipiec, owoc - pozorny, wydłużony, cegIastoczerwony.

Występowanie:

uprawiana w ogrodach i parkach; czasem zdziczała.

Surowiec:

kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia, oraz liście - w okresie wegetacji.

Działanie:

przeciwzapalne, regenerujące, witaminizujące, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

Napar z kwiatów i liści (jako płukanka) - w lekkich stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, w przeziębieniach, nieżytach oskrzeli, kaszlu.

wyciąg alkoholowy z kwiatów stosuje się jako lotion do przemywania twarzy o cerze delikatnej.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w stanach zapalnych i podrażnieniach skóry twarzy.

Zastosowanie kulinarne:

płatki kwiatowe - sporządza się smaczne, odżywcze konfitury i galaretki oraz różane wino lecznicze.


243. Różeniec górski


Rosliny lecznicze


Rhodiola rosea L.

Bylina zimozielona, do 40 cm wys.; kłącza bulwiaste z licznymi korzeniami bocznymi; łodyga prosta, wzniesiona, naga; liście skrętoległe, dolne jajowate, górne podłużnie jajowate, zaostrzone, brzegiem ostro ząbkowane, płaskie, mięsiste; kwiaty zielonożółte, czerwono nabiegłe, zebrane w szczytowe baldachy; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - mieszek.

Występowanie:

wilgotne zbocza skalne Karpat i Sudetów; również sadzona w ogródkach skalnych.

Surowiec:

kłącza i korzenie, pozyskiwane późną jesienią.

Działanie:

uspokajające, stymulujące, regenerujące, przeciwgorączkowe, ściągające, przeczyszczające, odświeżające.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z kłączy - w osłabieniu mięśnia sercowego, wyczerpaniu nerwowym i fizycznym, ropotokach, nerwicach, niedokrwistości, impotencji, schizofrenii, chorobach kobiecych, w częściowej utracie słuchu w podeszłym wieku oraz jako środek stymulujący siły przy wykonywaniu ciężkiej pracy.

Zastosowanie kulinarne:

młode łodygi i listki - można sporządzać lecznicze, smaczne sałatki.


244. Rumian szlachetny


Rosliny lecznicze


Chamaemelum nobile L. (Anthemis nobilis L.)

Bylina, do 30 cm wys., o silnym aromatycznym zapachu, miękko owłosiona; łodyga płożąca, rozgałęziona; liście podwójnie pierzastosieczne o listkach równowąskich; koszyczki kwiatowe z kwiatami brzeżnymi białymi, środkowymi żółtymi; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

przydroża, pola, ogrody; również uprawiany.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe (w pełni rozwinięte), zbierane w lipcu i sierpniu.

Działanie:

rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, wiatropędne, przeciwpasożytnicze.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach jamy ustnej, gardła, dziąseł, żołądka i jelit, w niestrawnościach, braku łaknienia, wzdęciach, bólach brzucha, kolce jelitowej, migrenie, nerwobólach, zaburzeniach miesiączkowania, robaczycy.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w stanach zapalnych skóry, obrzękach, zranieniach, oparzeniach, swędzących wypryskach skórnych, trądziku, stanach zapalnych oczu, spojówek.

wlewy doodbytowe naparu z kwiatów - niszczą robaki jelitowe (glisty i owsiki) u dzieci.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów są pomocne w chorobach skórnych, działają na skórę zmiękczająco i delikatnie ściągająco.


245. Rumian żółty


Rosliny lecznicze


Anthemis tinctoria L.

Bylina, do 50 cm wys., szarozielona, krótko owłosiona; łodyga wzniesiona, pojedyncza, u góry gałęzista, przylegająco owłosiona; liście podwójnie pierzastosieczne, odcinki liściowe grzebieniasto pierzastodzielne, odcinki drugiego rzędu lancetowato zaostrzone; koszyczki kwiatowe duże; kwiaty żółte; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

pospolity; rośnie najczęściej na nasłonecznionych zboczach i wzgórzach.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, wykrztuśne, odkażające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, egzemach, róży.

Uwaga. W lecznictwie ludowym odwar z ziela rumianu żółtego stosuje się w gruźlicy węzłów chłonnych. Leczenie można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


246. Rumianek pospolity


Rosliny lecznicze


Chamomilla recutita L. (Matricaria chamomilia L.)

Roślina jednoroczna, do 50 cm wys., o silnym aromatycznym zapachu; łodyga wzniesiona, gałęzista, naga; liście podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne o odcinkach równowąskich; koszyczki kwiatowe z dnem stożkowym, wewnątrz pustym, pojedyncze na szczytach rozgałęzień łodygi; kwiaty brzeżne białe, środkowe żółte; kwitnie: maj-lipiec; owoc - niełupka.

Występowanie:

pospolity chwast polny; rośnie na polach uprawnych, miedzach; nieużytkach; również na dużą skalę uprawiany.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe (w pełni rozwinięte), zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

antyseptyczne, przeciwzapalne, rozkurczowe, moczopędne, uspokajające, przeciwpasożytnicze, wiatropędne, przeciwalergiczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach jamy ustnej, gardła, krtani, żołądka, jelit, oskrzeli, w zaburzeniach trawiennych, owrzodzeniach żołądka, dwunastnicy i jelit, w kurczach jelit, nadkwaśności, wzdęciach, braku łaknienia, stanach zapalnych nerek i pęcherza moczowego, w dolegliwościach wątroby, astmie oskrzelowej, przeziębieniach, katarze (nieżycie nosa), grypie, anginie, bolesnym miesiączkowaniu. Naparz kwiatów rumianku korzystnie działa na przewód pokarmowy noworodków, ułatwia trawienie, znosi bolesne kurcze jelit i wzdęcia. Zalecany jest dzieciom i osobom w podeszłym wieku. Inhalacje z naparu z kwiatów - w zapaleniu górnych dróg oddechowych, astmie, katarze siennym, przeziębieniach.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w uszkodzeniach i owrzodzeniach skóry oraz błon śluzowych, w rogowaceniu naskórka, czyrakach, oparzeniach, odleżynach, stanach zapalnych skóry, oczu, spojówek, powiek.

wlewy dopochwowe i doodbytowe naparu z kwiatów - w stanach zapalnych szyjki macicy, pochwy, sromu, w upławach, żylakach odbytu, robaczycy u dzieci.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie przeciwzapalne, ściągające i oczyszczające, są pomocne w stanach zapalnych skóry, oparzeniach, owrzodzeniach.


247. Rumianek bezpromieniowy


Rosliny lecznicze


Chamomilla suaveolens Pursh. (Matricaria discoidea DC.)

Roślina jednoroczna, do 30 cm wys., o bardzo silnym, aromatycznym zapachu; łodyga prosta, gałęzista, gęsto ulistniona; liście siedzące, podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne; koszyczki kwiatowe małe, półkoliste, zielonawożółte, krótkoszypułkowe; kwiaty żółte; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - niełupka.

Występowanie:

przydroża, przychacia, nieużytki, ugory, pola uprawne.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, moczopędne, bakteriobójcze, rozkurczowe, przeciwalergiczne, przeciwbólowe, uspokajające, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w zaburzeniach i dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, we wzdęciach, kolce jelitowej, w stanach zapalnych i owrzodzeniach jamy ustnej, gardła i krtani, dolegliwościach wątroby, dróg żółciowych i moczowych.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów - w stanach zapalnych skóry, rogowaceniu błon śluzowych, owrzodzeniach, oparzeniach, odleżynach, opuchliznach, świądzie skóry, stanach zapalnych oczu, spojówek, powiek.

wlewy dopochwowe i doodbytowe naparu z kwiatów - w upławach, nadżerkach, żylakach odbytu, świądzie pochwy.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów mają działanie odkażające, łagodzą stany zapalne, świąd i podrażnienia skóry, przyspieszają gojenie owrzodzeń i uszkodzeń skóry, wybielają ją, znoszą opuchliznę ciała i zmęczenie.


248. Ruta zwyczajna


Rosliny lecznicze


Ruta graveolens L.

Bylina, do 90 cm wys., o bardzo silnym, nieprzyjemnym zapachu; łodyga sinozielona, rozgałęziona, dołem zdrewniała; liście podwójnie lub potrójnie pierzastosieczne, w nich zbiorniczki olejkowe; kwiaty zielonożółte, zebrane w baldachokształtne kwiatostany; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

uprawiana w ogrodach i na plantacjach.

Surowiec:

ziele (ulistnione pędy), zbierane w końcu czerwca i na początku września.

Działanie:

rozkurczowe, uspokajające, żółciopędne, uszczelniające, moczopędne, obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w kurczach żołądka, jelit i dróg żółciowych, w zaburzeniach trawiennych, wzdęciach, bólach brzucha, zmniejszonym wytwarzaniu żółci oraz jako środek pomocny w nadciśnieniu tętniczym krwi, nadpobudliwości nerwowej, migrenie, zaburzeniach krążenia obwodowego, w miażdżycy, kruchości i przepuszczalności włosowatych naczyń krwionośnych, w łuszczycy, bielactwie.

Zastosowanie kulinarne:

Świeże czy suszone listki można używać jako przyprawę do sosów, pieczeni, sałatek, surówek. Świeże listki dodaje się tuż przed podaniem potrawy.

Przeciwwskazania:

Preparatów z ruty nie należy stosować podczas ciąży, w owrzodzeniach przewodu pokarmowego i nadkwaśności.

Uwaga. Świeża ruta wykazuje działanie uczulające, powodujące wysypki i zaczerwienienia skóry Zbioru surowca należy dokonywać w rękawiczkach.


249. Rutwica lekarska


Rosliny lecznicze


Galega officinalis L.

Bylina, do 60 cm wys., o kanciastej, wzniesionej, rozgałęzionej łodydze; liście nieparzystopierzaste, złożone z 11-17 lancetowatych listków, krótkoogonkowe; kwiaty motylkowe, niebieskie, różowe lub białe, zebrane w długie wierzchotkowate grona; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - strąk.

Występowanie:

mokradła, podmokłe łąki, rowy; również uprawiana.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwcukrzycowe, moczopędne, napotne, mlekopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w początkowym stanie cukrzycy i przy chwiejnym jej przebiegu, w otyłości, zaburzeniach przemiany materii, braku laktacji.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki - można sporządzać sałatkę (zalecana osobom otyłym).


250. Rzepik pospolity


Rosliny lecznicze


Agrimonia eupatoria L.

Bylina, do 1 m wys., o krótkim kłączu; łodyga prosta, wzniesiona, szorstko owłosiona; liście przerywano pierzaste, jajowate, brzegiem ząbkowane, od spodu białawo lub szaro kutnerowate, z gruczołkami; kwiaty żółte, zebrane w luźne, szczytowe kłosy; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

pastwiska, zarośla, polany, miedze, przydroża.

Surowiec:

ziele (górne części pędów), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

chlor, sód, krzem

Witaminy:

B1, C, K, PP

Działanie:

bakteriobójcze, ściągające, przeciwbiegunkowe, przeciwalergiczne, przeciwzapalne, osłaniające, uspokajające, żółciotwórcze, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w zaburzeniach trawiennych, bezkwaśności, braku łaknienia, biegunkach, bólach brzucha, wzdęciach, nieżytach żołądka i jelit, w zapaleniu pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (jako płukanka).

wyciąg alkoholowy z ziela - w zaburzeniach czynności wątroby, niedostatecznym wydzielaniu żółci, stanach zapalnych i dyskinezie pęcherzyka żółciowego.

przymoczki nasączone odwarem wodnym lub wyciągiem olejowym z ziela - w owrzodzeniach żylakowatych, wypryskach, liszajach, róży, egzemie, owrzodzeniach skóry, zapaleniu spojówek.

wlewy dopochwowe odwaru z ziela - w stanach zapalnych pochwy i sromu, w białych upławach.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.


251. Rzewień dłoniasty


Rosliny lecznicze


Rheum paimatum L.

Bylina, do 2 m wys., o grubym kłączu i korzeniu, czerwonawo nabiegła; łodyga dęta; liście duże, sercowate, dłoniastoklapowane, o 5 klapach, brzegiem głęboko i grubo piłkowane, szorstko owłosione; kwiatostan duży, wiechowaty; kwiaty zielonkawe; kwitnie: lipiec; owoc

- trójkanciasty orzeszek.

Występowanie: u

uprawiany w ogrodach i na plantacjach.

Surowiec:

korzenie (roślin co najmniej trzyletnich), pozyskiwane późną jesienią, oraz liście - w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, potas

Witaminy:

A, C

Działanie:

bakteriobójcze, żółciotwórcze, żółciopędne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, zapierające (w małych dawkach), przeczyszczające (w większych dawkach), metaboliczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w atonii jelit, zaburzeniach trawiennych, w niezbyt nasilonych biegunkach (w małych dawkach), niedokwaśności, braku łaknienia, bólach brzucha, otyłości, zaparciach (w większych dawkach), gruźlicy płuc, anemii.

wyciąg olejowy z korzeni - w chorobach wątroby i woreczka żółciowego, kamicy żółciowej, dyskinezie woreczka żółciowego.

sproszkowany korzeń stosuje się jako środek odchudzający.

okłady z Iiści uśmierzają bóle migrenowe.

Zastosowanie kulinarne:

młode listki i ogonki liściowe można dodawać do sałatek, surówek, zup, sosów oraz innych potraw, jak też sporządzać z nich kompoty i dżemy.

Uwaga. Preparaty z rzewienia przyjmowane w dużych dawkach mogą być niebezpieczne dla kobiet w ciąży, a stosowane zbyt długo mogą powodować tworzenie się kamieni szczawianowych w drogach moczowych.


252. Rzeżucha gorzka


Rosliny lecznicze


Cardamine amara L.

Bylina, do 50 cm wys., z rozłogami; łodyga płożąca i wznosząca się, pięciokanciasta, pełna, naga, nieraz dołem słabo owłosiona; liście nieparzystopierzastosieczne, złożone z 5-9 ja- jowatookrągławych listków, brzegiem zatokowo, ostro ząbkowanych; kwiaty białe, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - łuszczyna.

Występowanie:

mokradła, łęgi olszowe, brzegi rzek, potoków, strumieni.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

rozkurczowe, przeciwzapalne, wzmacniające, przeciwcukrzycowe, bakteriobójcze, przeciwreumatyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok lub odwar z ziela - w początkowych stanach cukrzycy, gośćcu, grypie, nieżycie jamy ustnej, gardła, oskrzeli, w przewlekłym suchym kaszlu.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w stanach zapalnych stawów, mięśni, w bólach reumatycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone sokiem z ziela - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, uszkodzeniach skóry, egzemach, liszajach.


253. Rzeżucha łąkowa


Rosliny lecznicze


Cardamine pratensis L.

Bylina, do 50 cm wys.; łodyga wzniesiona, wewnątrz pusta; liście pierzastosieczne, dolne o listkach okrągłych, skupionych w różyczkę, górne o listkach podłużnych; kwiaty białe lub liliowe, zebrane w groniaste kwiatostany na szczytach łodygi; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - łuszczyna.

Występowanie:

torfiaste łąki, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

kwitnące ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, magnez, fosfor

Witaminy:

A, B1, B2, C, E. K

Działanie:

wzmacniające, rozkurczowe, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwreumatyczne, regenerujące, mineralizujące, bakteriobójcze, wirusobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

sok z kwitnącego ziela - w chorobach tarczycy (niedoczynności), nadciśnieniu tętniczym krwi, początkowym stanie cukrzycy, anemii, skazie limfatycznej, nieżycie gardła, jamy ustnej, oskrzeli, przeziębieniach, grypie, zapaleniu zatok, przewlekłych katarach i nieżytach nosogardzieli, jako środek uodparniający organizm na zakażenia bakteryjne i wirusowe.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach.

rzeżucha w stanie surowym zapewnia dobre samopoczucie i uodparnia organizm na choroby.

Zastosowanie kulinarne:

rzeżuchę można spożywać jak sałatę lub podawać na chlebie oraz stosować jako przyprawę do zup, sosów, ryb, twarożku, ziemniaków, potraw z jaj.


254. Rzęsa drobna


Rosliny lecznicze


Lemna minor L.

Roślina trwała, pływająca na powierzchni wody, tworząca często zwartą powłokę; człony pędowe okrągłe lub odwrotnie jajowate, całobrzegie, zielone, od spodu czerwonawe; kwiaty drobne, żółtawe; kwitnie: kwiecień-maj (zakwita bardzo rzadko).

Występowanie:

pospolita na wszystkich wodach stojących (stawy, rowy, kałuże).

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

jod, krzem

Witaminy:

C

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwgorączkowe, moczopędne, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, ściągające, przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

sok lub wyciąg alkoholowy z ziela - w chorobach tarczycy, nerek, pęcherza moczowego, w astmie, róży, schorzeniach alergicznych, w nieżytach oskrzeli i dróg oddechowych.

przymoczki nasączone sokiem z ziela - w owrzodzeniach skóry, czyrakach, wypryskach, grzybicach, róży.


255. Sadziec konopiasty


Rosliny lecznicze


Eupatorium cannabinum L.

Bylina, do 150 cm wys.; łodyga wzniesiona, gałęzista, krótko owłosiona; liście naprzemianległe, trójdzielne, o odcinkach lancetowatych, brzegiem grubo piłkowanych; koszyczki drobne, 4-6-kwiatowe, zebrane w gęste baldachogrona; kwiaty rurkowate, brudnoróżowe; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka z puchem.

Występowanie:

wilgotne łąki, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w pełni kwitnienia, oraz kłącza - na wiosnę lub jesienią.

Działanie:

moczopędne, cytostatyczne, przeciwzapalne, żółciotwórcze, żółciopędne, bakteriobójcze, antyseptyczne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, rozkurczowe, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kłączy i ziela - w chorobach wątroby, pęcherzyka żółciowego, układu pokarmowego, w braku łaknienia, bólach brzucha, kolce jelitowej, niedokwaśności, niestrawnościach, w osłabieniu czynności żołądka, miażdżycy, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, nawykowych zaparciach, chorobach układu pokarmowego u osób w podeszłym wieku.


256. Seler zwyczajny


Rosliny lecznicze


Apium graveolens L.

Roślina dwuletnia, do 50 cm wys., o aromatycznym zapachu; korzeń gruby, spichrzowy; łodyga naga, gałęzista; liście błyszczące, częściowo trójsieczne, częściowo pierzaste, o listkach jajowatych, brzegiem wrębnych; kwiaty niepozorne, żółtawobiałe, zebrane w drobne baldachy; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiany; czasem zdziczały.

Surowiec:

świeże korzenie spichrzowe, pozyskiwane od czerwca do października, oraz liście - w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, PP

Działanie:

odkażające, odtruwające, pobudzające czynności trawienne, przeciwmiażdżycowe, przeciwreumatyczne, metaboliczne, wzmacniające, moczopędne, krwiotwórcze, mineralizujące, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z korzeni i liści - w zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, chorobach wątroby i woreczka żółciowego, w miażdżycy, otyłości, chorobach nerek i pęcherza, w alergiach, neurozach, zaburzeniach seksualnych oraz jako środek wzmagający siły witalne i podnoszący odporność organizmu.

Zastosowanie kulinarne:

korzenie i liście selera są doskonałym warzywem przyprawowym, dodawanym do zup, rosołów, surówek, sałatek. Wskazane jest spożywanie ich na surowo. Korzenie jada się również gotowane lub marynowane.


257. Serdecznik pospolity


Rosliny lecznicze


Leonurus cardiaca L.

Bylina, do 150 cm wys., o poziomym, krótkim kłączu; łodyga wzniesiona, rozgałęziona, czworokanciasta, szorstka; liście parami, naprzeciwległe, dolne pięcio- lub siedmiokrotnie palczastosieczne, górne trójsieczne lub klapowe, z wierzchu ciemnozielone, od spodu białawe; kwiaty drobne, różowe, zebrane w gęste nibyokółki, wyrastające w kątach górnych liści; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

przydroża, przychacia, przypłocia, obrzeża lasów, rumowiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

uspokajające, nasercowe, rozkurczowe, obniżające ciśnienie krwi, przeciwcukrzycowe, moczopędne, ściągające, przeciwbiegunkowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w nadmiernej pobudliwości nerwowej, stanach napięcia i niepokoju, w bezsenności, histerii, nerwicach wegetatywnych, w dolegliwościach serca, nerwicy sercowo-naczyniowej, w tzw. sercu starczym, nadciśnieniu tętniczym krwi, nadczynności tarczycy, padaczce, początkowym stanie cukrzycy, w zaburzeniach trawiennych, wzdęciach, zaparciach nawykowych, niezbyt nasilonych biegunkach, w bolesnym miesiączkowaniu.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w uszkodzeniach skóry, ranach, bliznach, oparzeniach I i II stopnia.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie odprężające i uspokajające, przyspieszają gojenie oparzeń, okaleczeń, uszkodzeń skóry i drobnych dermatoz.


258. Siedmiopalecznik błotny


Rosliny lecznicze


Potentilla palustris L. (Comarum palustre L.)

Bylina lub półkrzew, do 90 cm wys., o wznoszących się pędach; kłącze czołgające się i rozgałęzione, pokryte łuszczącą się korą; łodyga drewniejąca, czerwono nabiegła, krótko owłosiona; liście nieparzystopierzaste, o 5-7 lancetowatych listkach, brzegiem grubo piłkowanych, z wierzchu ciemnozielone, nagie, od spodu niebieskozielone, na nerwach owłosione, siedzące; kwiaty purpurowe; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - niełupka.

Występowanie:

podtopione łąki, doły torfowe, brzegi wód stojących, miejsca podmokłe.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

antyseptyczne, napotne, przeciwkrwotoczne, ściągające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

ziele siedmiopalecznika stosuje się zazwyczaj w mieszankach ziołowych, utworzonych ze składników o podobnym działaniu, co zapewnia lepsze wyniki leczenia.

odwar z ziela - w przewlekłym i obfitym miesiączkowaniu, w krwawieniach w przewodzie pokarmowym, oddechowym i z narządów rodnych, w nieżytach i owrzodzeniach żołądka oraz jelita grubego.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, nerwobólach, zapaleniu stawów i mięśni.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela łagodzą dolegliwości reumatyczne, są pomocne w leczeniu chorób kobiecych.


259. Sitowie korzenioczepne


Rosliny lecznicze


Seirpus radicans Schkr.

Bylina, do 80 cm wys., tworząca podziemne rozłogi i wypuszczająca krótkie, ulistnione pędy płonne; łodyga trójkanciasta, cała ulistniona; liście szeroko równowąskie, płaskie, na brzegach szerokie, kwiaty zielone, zebrane w rozgałęzioną, kłosowatą rozrzutkę; kwitnie: maj-lipiec; owoc - kulisty orzeszek.

Występowanie:

bagniste nieużytki, brzegi wód, podmokłe łąki.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

uspokajające, nasenne, moczopędne, przeciwbólowe, odprężające, przeciwalergiczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nerwicy funkcjonalno-ruchowej, wegetatywnej, w histerii, padaczce, bezsenności, nerwobólach żołądka, moczeniu nocnym, alergii płciowej, migrenie. Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają odprężająco i uspokajająco, są pomocne w leczeniu chorób nerwowych.


260. Skalnica ziarenkowata


Rosliny lecznicze


Saxifraga granuiata L.

Bylina, do 40 cm wys., z różyczką nerkowatosercowatych liści odziomkowych, w kątach których występują bulwki, służące do rozmnażania się rośliny; łodyga skąpo ulistniona, u góry rozgałęziona, zakończona podbaldachem białych kwiatów; kwitnie: maj-lipiec; owoc - torebka.

Występowanie: polany, suche łąki, nasłonecznione zbocza.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, rozkurczowe, rozpuszczające kamienie nerkowe, moczowe, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

ziele skalnicy ziarenkowatej powinno być stosowane w mieszankach ziołowych, utworzonych ze składników o podobnym działaniu, przeznaczonych do leczenia schorzeń nerek, a przede wszystkim kamicy nerkowej i moczowej.


261. Skrzyp polny


Rosliny lecznicze


Equisetum arvense L.

Bylina, do 40 cm wys., z czarnymi podziemnymi rozłogami, z których na wiosnę wyrastają żółtawobrunatne pędy zarodnikowe, zakończone kłosem zarodnikowym, usychające po rozsianiu zarodników, a w lecie, okółkowo, zielone, rozgałęzione pędy płonne; łodyga szorstka, wewnątrz pusta, sztywna, ze względu na dużą zawartość krzemionki skrzypiąca przy zginaniu; zarodnikuje: marzec-kwiecień.

Występowanie:

pola, ugory, przydroża, rowy, zbocza.

Surowiec:

ziele (rozgałęzione pędy płonne, bez części dolnych), pozyskiwane od lipca do września.

Mikro- i makroelementy:

kobalt, żelazo, potas, mangan, krzem

Witaminy:

B, C

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, przeciwzapalne, rozkurczowe, uszczelniające, odtruwające, ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwreumatyczne, metaboliczne, wzmacniające, mineralizujące.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w chorobach nerek i pęcherza moczowego, w kamicy nerkowej, początkowym stanie cukrzycy, miażdżycy, gruźlicy, skazie moczanowej, chorobach reumatycznych, chorobach serca, obrzękach na tle niewydolności nerek i serca, w zbyt obfitym miesiączkowaniu, żylakach odbytu, złamaniach kości, łuszczycy, otyłości, we wszystkich chorobach podeszłego wieku oraz jako środek utrzymujący prawidłowy stan naczyń krwionośnych, kości, błon śluzowych, tkanki łącznej i poprawiający przemianę materii.

spożywanie sproszkowanego ziela skrzypu przez matki karmiące zapewnia utrzymanie właściwego poziomu krzemu we krwi i wzbogaca pokarm w mikroelementy. Zarodniki skrzypu w stanie surowym podaje się dzieciom jako środek mineralizujący organizm.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w chorobach reumatyczno-artretycznych, złamaniach, zwichnięciach i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela działają oczyszczająco na tkankę skóry, są pomocne w leczeniu trądzika i wyprysków skórnych, usuwają plamy i zmiany skórne, regenerują zmęczoną, schorowaną i trudną w pielęgnacji cerę.

tampony nasycone odwarem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela ułatwiają odnowę tkanki łącznej, zamykają pory, przyspieszają leczenie drobnych dermatoz, oparzeń i odleżyn, pojędrniają skórę.

Zastosowanie kulinarne:

zarodniki - można sporządzać doskonałe zupy.


262. Słonecznik bulwiasty


Rosliny lecznicze


Helianthus tuberosus L.

Bylina, do 2,5 m wys., z podziemnymi, podobnymi do ziemniaka bulwami; łodyga wzniesiona, pojedyncza lub słabo rozgałęziona; liście duże, jajowate, brzegiem grubo piłkowane, bardzo szorstkie; koszyczki kwiatowe szczytowe, pojedyncze do 10 cm średnicy; kwiaty brzeżne języczkowate, żółte, środkowe rurkowate, brunatne; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

uprawiany dla celów przemysłowych, paszowych i leczniczych.

Surowiec:

bulwy pozyskiwane jesienią.

Działanie:

przeciwcukrzycowe, moczopędne, osłaniające, wzmacniające, pobudzające, dietetyczne, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z bulw - w cukrzycy, nieżytach żołądka i dwunastnicy.

okłady ze zmiażdżonych bulw - w oparzeniach, owrzodzeniach, egzemach.

Zastosowanie kulinarne:

bulwy słonecznika można spożywać jak ziemniaki: gotowane, smażone, duszone, faszerowane, zapiekane. Stanowią też wartościowy dodatek do zup.


263. Słonecznik zwyczajny


Rosliny lecznicze


Helianthus annuus L.

Roślina jednoroczna, do 2,5 m wys.; łodyga wzniesiona, pojedyncza, prosta, szorstko owłosiona; liście duże, sercowate, brzegiem piłkowane, szorstkie; koszyczki kwiatowe bardzo duże, do 50 cm średnicy, zwisłe; kwiaty brzeżne języczkowate, żółte, środkowe rurkowate, brunatne; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - odwrotnie jajowata niełupka (bogata w olej).

Występowanie:

uprawiany (dla celów przemysłowych i gospodarczych).

Surowiec:

kwiaty (żółte, brzeżne kwiaty koszyczka), zbierane od lipca do września, oraz tarcze - przed dojrzewaniem owoców.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, B6, D, PP

Działanie:

przeciwgorączkowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i czynności trawienne, regenerujące, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów - w nieżytach błon śluzowych przewodu pokarmowego, niestrawnościach, braku łaknienia, chorobach gorączkowych oraz jako środek ułatwiający wchłanianie wylewów i krwawych wybroczyn.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w krwawych wybroczynach, krwiakach, stłuczeniach, uszkodzeniach naskórka, stanach zapalnych skóry i błon śluzowych, regenerują i spulchniają cerę twarzy.

wlewy doodbytowe odwaru z niedojrzałych tarcz słonecznika stosuje się w leczeniu żylaków odbytu.

tampony nasycone odwarem stosuje się w leczeniu żylaków odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z niedojrzałych tarcz słonecznika - w stanach zapalnych skóry, świądzieskóry, stłuczeniach, trądziku, owrzodzeniach, żylakach odbytu, krwiakach i wybroczynach podskórnych.

Zastosowanie kulinarne:

owoce (nasiona) spożywa się w stanie świeżym, służą też do wyrobów cukierniczych i otrzymywania oleju słonecznikowego.


264. Sosna zwyczajna


Rosliny lecznicze


Pinus siivestris L.

Drzewo iglaste, do 45 m wys., o prostym pniu, zakończonym parasolowatą koroną; kora pnia dołem gruba, głęboko popękana, brunatnoczer- wona, wyżej łuszcząca się warstwami, czerwonożółta; igły sztywne, zielone, błyszczące, wyrastające po dwie na krótkopędach; kwiaty żeńskie zebrane w szyszeczki, męskie w kotki; kwitnie: kwiecień - maj; owoc - szyszka z nasionami ze skrzydełkiem.

Występowanie:

pospolita; rośnie w borach, na wrzosowiskach, wydmach.

Surowiec:

szczytowe pączki, pozyskiwane (ze świeżo ściętych na wyrębie drzew) od kwietnia do listopada, oraz szczyty pędów - późną jesienią i zimą.

Działanie:

bakteriobójcze, wykrztuśne, pobudzające czynności wydzielnicze dróg oddechowych, odkażające, moczopędne, przeciwreumatyczne, przeciwbólowe, rozkurczowe, napotne.

Zastosowanie lecznicze:

syrop z pączków (zalecany zwłaszcza dzieciom) - w nieżytach dróg oddechowych, bólach gardła, anginie, przewlekłym suchym kaszlu.

odwar z pączków i pędów - w nieżytach górnych dróg oddechowych, jamy ustnej, gardła, przewodu pokarmowego, w astmie oskrzelowej, kokluszu, przyzębicy, chorobach reumatycznych, nerek i przewodów moczowych, w kwaśnicy moczowej.

odwar ze szczytów pędów (napój witaminizowany, zawierający 5 razy więcej kwasu askorbinowego od cytryny) zalecany jest chorym dzieciom, osobom ciężko pracującym, pracownikom nauki i studentom. Inhalacje z odwaru z pędów - w dolegliwościach płucnych, gardła, oskrzeli, w kaszlu, anginie oraz jako środek do regeneracji cery, przywracający skórze jędrność i ładny wygląd.

kataplazmy z papki z pączków i pędów - w bólach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z pędów łagodzą dolegliwości reumatyczne i skórne, choroby kobiece, płuc, oskrzeli, serca, nadwrażliwość nerwową i bezsenność, wzmacniają organizm, pobudzają krążenie obwodowe, odświeżają i oczyszczają skórę.


265. Stokrotka pospolita


Rosliny lecznicze


Bellis perennis L

Bylina, do 20 cm wys., o krótkim, pełzającym kłączu; łodyga naga lub owłosiona z pojedynczym, szczytowym koszyczkiem kwiatowym; liście łopatkowate, zebrane w przyziemną różyczkę; kwiaty brzeżne języczkowate, białe, często czerwonawo nabiegłe, środkowe rurkowate, żółte; kwitnie: kwiecień-październik; owoc - niełupka.

Występowanie:

pastwiska, miedze, rowy, łąki, trawniki, podwórza, przychacia.

Surowiec:

kwiaty i liście, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, pobudzające, moczopędne, bakteriobójcze, odtruwające, uszczelniające, ściągające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

kwiaty stokrotki rzadko stosuje się pojedynczo, a niemal wyłącznie w mieszankach ziołowych. Napar z kwiatów i liści stokrotki - w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła, oskrzeli, żołądka i jelit, w suchym, męczącym kaszlu z zaleganiem flegmy, w nadciśnieniu tętniczym krwi, miażdżycy, zaburzeniach czynności wątroby, wadliwej przemianie materii oraz jako środek odtruwający („czyszczący krew”).

kataplazmy ze świeżych liści i kwiatów łagodzą bóle stawów i mięśni.

przymoczki nasączone naparem z kwiatów są pomocne w stłuczeniach, zranieniach, stanach zapalnych skóry, otarciach, egzemach, róży, w obrzękach oraz wynaczynieniach po urazach i kontuzjach, uszczelniają włosowate naczynia krwionośne.

kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów działają wzmacniająco, uszczelniająco na naczynia krwionośne, przyspieszają gojenie ran, zmniejszają obrzęki.

Zastosowanie kulinarne:

kwiaty stokrotki można dodawać do sałatek i surówek.


266. Szakłak pospolity


Rosliny lecznicze


Rhamnus cathartica L.

Krzew dwupienny, do 3 m wys., ciernisty; gałązki szarobrunatne, połyskujące, naprzeciwległe, z cierniami na szczytach; liście naprzeciwległe, jajowate, brzegiem ząbkowane lub piłkowane, ogonkowe; kwiaty drobne, białe, zebrane w pączki, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-lipiec; owoc - czarny, połyskujący pestkowiec, wewnątrz zielony.

Występowanie:

lasy liściaste i ich obrzeża, zarośla, dąbrowy, nasłonecznione zbocza.

Surowiec:

owoce (dojrzewające, gdy zmieniły barwę zieloną na fioletowoczarną), zbierane we wrześniu, oraz kora - na wiosnę.

Działanie:

przeczyszczające, żółciopędne, żółciotwórcze, moczopędne, pobudzające, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

dwar z owoców lub kory - w nawykowych, atonicznych, spastycznych zaparciach (zwłaszcza u osób otyłych i w podeszłym wieku), w dolegliwościach przewodu pokarmowego, niestrawnościach, wzdęciach, dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego, zaburzeniach przemiany materii.

okłady ze zmiażdżonych świeżych owoców - w chorobach skórnych o podłożu bakteryjnym i grzybiczym, róży, łuszczycy.


267. Szałwia lekarska


Rosliny lecznicze


Salvia officinalis L.

Półkrzew, do 50 cm wys., filcowato owłosiony o balsamicznym zapachu; łodyga wznosząca się, rozgałęziona; liście naprzeciwległe, lancetowate, brzegiem drobno karbowane, pomarszczone, szarozielone, ogonkowe; kwiaty jasnofioletowe, zebrane w nibyokółki na szczytach łodyg; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

uprawiana.

Surowiec:

liście, zbierane w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, magnez, mangan, molibden, sód, nikiel, cynk

Witaminy:

A, B1 C, PP

Działanie:

bakteriobójcze, osłaniające, przeciwzapalne, ściągające, pobudzające, rozkurczowe, przeciwpotne, przeciwcukrzycowe, przeciwbólowe, wiatropędne.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z liści - w nieżytach przewodu pokarmowego, jamy ustnej, gardła, żołądka i jelit, w niedokwaśnościach, wzdęciach, biegunkach, stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, chorobach wątroby, nerek, w początkowym stanie cukrzycy, nadmiernej laktacji i samoistnym wycieku pokarmu, nadpobudliwości nerwowej, nadmiernej potliwości ciała, w zbyt skąpym miesiączkowaniu.

żucie liści wzmacnia dziąsła, leczy paradentozę.

okłady z liści szałwii (skropione octem) stosuje się w zwichnięciach, naciągnięciach ścięgien i stłuczeniach.

przymoczki nasączone naparem z liści - w stanach zapalnych skóry, owrzodzeniach, żylakach, wypryskach skórnych, odleżynach, oparzeniach, odmrożeniach, świądzie skóry, pokrzywce, świerzbiączce.

wlewy dopochwowe naparu z liści - w stanach nieżytowych pochwy i sromu, nieznacznych upławach, świądzie sromu.

tampony nasycone naparem - w stanach nieżytowych pochwy i sromu, nieznacznych upławach, świądzie sromu.

nasiadówki w naparze z liści są pomocne w leczeniu świądu i stanów zapalnych zewnętrznych narządów płciowych, żylaków odbytu.

kąpiele z dodatkiem naparu z liści łagodzą nadmierną potliwość ciała, działają oczyszczająco, odświeżająco, pobudzają krążenie, są pomocne w dolegliwościach skórnych.

kąpiele stóp w naparze z liści są pomocne w leczeniu zmian skórnych i grzybic, łagodzą nadmierną potliwość stóp.

Zastosowanie kulinarne:

suszone listki stosuje się jako przyprawę do potraw mięsnych, ryb, serów, farszy, zapiekanek, omletów, sałatek, marynat. Świeże listki dodaje się do sałatek, surówek i do kiszenia ogórków.


268. Szałwia muszkatołowa


Rosliny lecznicze


Salvia sclarea L.

Roślina dwuletnia, do 100 cm wys., o balsamicznym zapachu, wydająca w pierwszym roku rozetę liści, łodyga kanciasta, prosta, sztywna, owłosiona i ogruczolona; liście łodygowe naprzeciwległe, jajowate, lub sercowatojajowate, pomarszczone; kwiaty fioletowe lub różowe, zebrane w pozorne kłosy; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki.

Występowanie:

uprawiana (jako roślina lecznicza, przyprawowa i ozdobna).

Surowiec:

ziele (cała kwitnąca roślina), pozyskiwana w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, ściągające, przeciwbólowe, wiatropędne, antyseptyczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła, przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, w niedokwaśności, braku łaknienia, bólach brzucha, wzdęciach, chorobach nerek.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają odświeżająco, pobudzają krążenie krwi, przyspieszają gojenie uszkodzeń skóry (pozostawiają przyjemny, aromatyczny zapach).


269. Szarota błotna


Rosliny lecznicze


Filaginella ullginosa L. (Gnaphallum ullginosum L.)

Roślina jednoroczna, do 20 cm wys., filcowato, szaro owłosiona; łodyga rozgałęziona; liście drobne, podłużnie równowąskie, stępione, u nasady zwężone; koszyczki kwiatowe jajowate, zebrane w główkowate skupienia otoczone liśćmi; kwiaty żółtawobiałe, w kilku szeregach; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

podmokłe polany, ugory, rowy, brzegi wód, pola uprawne.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

rozkurczowe, uspokajające, obniżające ciśnienie krwi, przeciwpotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela - w nadciśnieniu tętniczym krwi, nerwicy serca, nerwicach wegetatywnych, histerii, bezsenności, wyczerpaniu nerwowym, nadmiernej potliwości ciała.

kąpiele z dodatkiem ziela działają odprężająco i uspokajająco, łagodzą nadmierną potliwość ciała.


270. Szczaw alpejski


Rosliny lecznicze


Rumex alpinus L.

Bylina, do 150 cm wys.; łodyga prosta, wzniesiona; liście odziomkowe duże, okrągłojajowate, wyższe szeroko jajowate, wszystkie brzegiem lekko karbowane, od spodu omszone; kwiatostan skupiony, gałęzisty, wiechowaty; kwiaty niepozorne, zielonkawe, sześcioczłonowe, zebrane w dwóch okółkach; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

tereny górskie, polany, hale; również uprawiany.

Surowiec:

ziele i liście, zbierane w okresie wegetacji.

Działanie:

wzmacniające, przeciwanemiczne, przeciwbiegunkowe, przeciwmiażdżycowe, metaboliczne, mineralizujące, witaminizujące, uszczelniające i uelastyczniające naczynia krwionośne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z ziela - w osłabieniu mięśnia sercowego, anemii, krwawieniach w przewodzie pokarmowym, biegunkach, stanach gorączkowych, gośćcu oraz jako środek ogólnie wzmacniający.

przymoczki nasączone sokiem z liści leczą drobne dermatozy.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela są pomocne w leczeniu dermatoz, świądu skóry, uszkodzeń ciała (stłuczenia, zwichnięcia).

Zastosowanie kulinarne;

świeże listki - można sporządzać sałatki, zupy, farsze.

listki można zakwaszać na zimę i konserwować.


271. Szczaw lancetowaty


Rosliny lecznicze


Rumex hydrolapathum Huds.

Bylina, do 2 m wys.; łodyga prosta, wzniesiona, u góry rozgałęziona, bruzdowana; liście odziomkowe duże, do 1 m dł., lancetowate, stępione, długoogonkowe; kwiaty niepozorne, zebrane w gałęzisty, wiechowaty kwiatostan; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

wilgotne łąki i rowy, brzegi wód.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane jesienią, oraz ziele - w okresie kwitnienia.

Związki chemiczne:

flawonoidy (m.in. rutyna, kwercetyna), garbniki pirogalolowe i pirokatechinowe, antrazwiązki, sole mineralne (zawierające w dużych ilościach żelazo), związki żywicowe, kwasy organiczne, cukry, witaminy.

Działanie:

przeciwbiegunkowe, przeciwanemiczne, bakteriobójcze, ściągające, wzmacniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), antyseptyczne, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z całej rośliny - w anemii, astmie oskrzelowej, nieżytach górnych dróg oddechowych, żołądka i jelit, w dolegliwości serca, osłabieniu mięśnia sercowego, słabych krwawieniach wewnętrznych, owrzodzeniach przewodu pokarmowego, gośćcu, przewlekłych biegunkach, zaburzeniach przemiany materii.

kataplazmy z papki z całej rośliny - w bólach reumatyczno-artretycznych, stanach zapalnych nerek, zapaleniu stawów i mięśni.

przymoczki nasączone odwarem z całej rośliny - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, zapaleniu korzonków nerwowych, nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy działają tonizująco i odprężająco, łagodzą bóle reumatyczne i są pomocne w leczeniu drobnych dermatoz.

Zastosowanie kulinarne:

świeże listki dodaje się do sałatek i surówek.

272. Szczaw zwyczajny


Rosliny lecznicze


Rumex acetosa L.

Bylina, do 1 m wys.; łodyga prosta, wzniesiona; liście jajowatolancetowate, w nasadzie oszczepowate; kwiaty zielonkawe, męskie, żeńskie i obupłciowe; kwiatostan luźny, gałęzisty, wiechowaty; kwitnie: maj-lipiec; owoc - trójkanciasty orzeszek.

Występowanie:

łąki, polany, skarpy, rowy.

Surowiec:

kłącza, liście i łodygi, pozyskiwane w okresie wegetacji.

Związki chemiczne:

flawonoidy (m.in.: hiperozyd, rutyna, witeksyna), garbniki, sole mineralne (zawierające w bardzo dużych ilościach żelazo), białka, lipidy, antrachininy (m.in.: emodyna, teina, nepodyna), kwasy organiczne (m.in.: szczawiowy, cytrynowy, jabłkowy, protokatechowy), kwaśny szczawian potasu, sole mineralne, witaminy.

Mikro- i makroelementy:

żelazo, potas, krzem

Witaminy:

A, B1, B2, C, K, P, PP

Działanie:

przeciwkrwotoczne, przeciwanemiczne, przeciwbiegunkowe, antyseptyczne, ściągające, wzmacniające, przeciwświądowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

sok z liści - w anemii, dolegliwościach serca, osłabieniu mięśnia sercowego, przewlekłych biegunkach, chorobach gorączkowych i reumatycznych, nieżycie przewodu pokarmowego, słabych krwawieniach wewnętrznych, owrzodzeniach, świądzie skóry.

kataplazmy z papki z ziela - w bólach reumatyczno-artretycznych.

przymoczki nasączone sokiem z liści - w drobnych dermatozach, świerzbiączce, świądzie skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z całej rośliny działają ściągająco, wzmacniająco, przeciw-świądowo, przyspieszają gojenie ran i uszkodzeń skóry, są pomocne w leczeniu drobnych dermatoz.

Zastosowanie kulinarne:

świeże listki dodaje się do surówek i sałatek.


273. Szczypiorek


Rosliny lecznicze


Allium schoenoprasum L.

Bylina, do 30 cm wys.; cebula mała, podłużna; liście rurkowate, cienkie; kwiaty drobne, niebieskoróżowe zebrane w okrągły baldachokształtny kwiatostan, okryty przed kwitnieniem białawą lub czerwonawą klapowaną okrywą; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - torebka.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach; czasem zdziczały na łąkach.

Surowiec:

liście, zbierane w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor, siarka, krzem

Witaminy:

A. B1,  B2, C, PP

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, pobudzające, wykrztuśne, mineralizujące, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok ze szczypiorku i jego liście zalecane są przede wszystkim jako środek witaminizujący, bakteriobójczy i wykrztuśny.

sok z liści i świeże liście - w przeziębieniach, uporczywym kaszlu, nieżycie górnych dróg oddechowych, grypie, anginie, anemii, chorobach układu pokarmowego, niestrawnościach, zaburzeniach przemiany materii.

Zastosowanie kulinarne:

szczypiorek jest zieleniną dostępną przez cały rok i powinien być często wykorzystywany w naszej kuchni. Stanowi znakomity dodatek do twarogu, jaj, surówek, sałatek, zup, dań mięsnych, pasztetów, omletów, farszy, past warzywnych.


274. Szparag lekarski


Rosliny lecznicze


Asparagus officinalis L.

Bylina dwupienna, do 150 cm wys.; kłącze grube, krótkie, mięsiste; łodyga wzniesiona, gałęzista; liście łuskowate, u nasady wydłużone w kolczastą ostrogę; gałęziaki iglaste w pęczkach; kwiaty białe lub zielonkawożółtawe, pojedyncze lub po dwa, zwisłe; kwitnie: maj-lipiec; owoc - czerwona jagoda.

Występowanie:

suche zbocza, zarośla, miedze; również uprawiany.

Surowiec:

cała roślina, pozyskiwana w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, sód, fosfor

Witaminy:

A, B1, B2, B6,, C, E. PP

Działanie:

moczopędne, rozpuszczające kamienie moczowe, osłaniające, bakteriobójcze, przeciwbólowe, wirusobójcze, przeczyszczające, wykrztuśne, odwadniające, przeciwnowotworowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwzapalne, krwiotwórcze.

Zastosowanie lecznicze:

sok z całej rośliny - w chorobach nerek, pęcherza moczowego, wątroby (marskość), w kamicy nerkowej, cukrzycy, nieżycie oskrzeli, suchym, przewlekłym kaszlu z zalegającą flegmą, w zaburzeniach przemiany materii, puchlinie wodnej, niedokrwistości, miażdżycy, nieżytach przewodu pokarmowego, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w stanach przedrakowych żołądka, niestrawnościach, stanach chorobliwego wychudzenia, chorobach skórnych i wieku starczego, w rekonwalescencji.

przymoczki nasączone sokiem z rośliny - w chorobach skórnych, trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, egzemach, łuszczycy, róży, owrzodzeniach żylakowatych podudzi, trądziku, odleżynach.

Zastosowanie kulinarne:

szparagi - można gotować zupy, przyrządzać sałatki i torty szparagowe, podawać je z wody lub zapieczone w cieście.

młode pędy są doskonałą jarzyną.


275. Szpinak warzywny


Rosliny lecznicze


Spinacia oleracea L.

Roślina dwupienna, jednoroczna lub dwuletnia, do 60 cm wys.; łodyga wzniesiona, prosta, rozgałęziona; liście strzałkowate lub trójkątne jajowate; kwiaty męskie zebrane w kłębiki tworzące kłosy, wyrastające z kątów liści lub na szczycie łodygi, kwiaty żeńskie drobne, zielonkawe, również w kłębikach; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - orzeszek.

Występowanie:

uprawiany.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie wegetacji.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, jod, potas, mangan, fosfor, selen

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, D, E. H, K. P, PP

Działanie:

wzmacniające, przeciwcukrzycowe, krwiotwórcze, obniżające ciśnienie krwi, mineralizujące, witaminizujące, dietetyczne.

Zastosowanie lecznicze:

sok z ziela - w nadciśnieniu tętniczym krwi, rekonwalescencji, anemii, początkowym stanie cukrzycy oraz jako środek ogólnie wzmacniający.

Sok ze szpinaku jest szczególnie zalecany osobom w podeszłym wieku, kobietom ciężarnym i dzieciom anemicznym, słabo rozwijającym się fizycznie i umysłowo.

Zastosowanie kulinarne:

szpinak jest rośliną wielowitaminową i stanowiącą doskonały środek odżywczy i dietetyczny. Można go suszyć, zamrażać, gotować i stosować w stanie świeżym jako dodatek do surówek.

suszone listki zawierają dwa razy więcej białka niż mleko w proszku. Ze świeżych posiekanych listków sporządza się duszoną jarzynę.

Przeciwwskazania:

Preparatów ze szpinaku nie należy stosować w kamicy nerkowej oraz podawać osobom o wadliwej przemianie materii z uwagi na dużą zawartość kwasu szczawiowego.


276. Śliwa tarnina


Rosliny lecznicze


Prunus spinosa L.

Krzew, do 3 m wys., ciernisty, gęsto rozgałęziony; liście podłużnie eliptyczne, brzegiem piłkowane; kwiaty białe, zwykle pojedyncze, na krótkiej szypułce; kwitnie (przed rozwojem liści): kwiecień-maj; owoc - drobny, kulisty, czarnosiny pestkowiec, w smaku cierpki.

Występowanie:

przydroża, miedze, obrzeża lasów, skarpy, zbocza, również sadzona w parkach i ogrodach (tworząca żywopłoty).

Surowiec:

kwiaty, zbierane w początkowym okresie kwitnienia, oraz owoce (w pełni dojrzałe, ale jeszcze twarde) - późną jesienią.

Działanie:

moczopędne, napotne, przeciwzapalne, odtruwające, bakteriobójcze, uszczelniające, przeciwkrwotoczne, przeczyszczające, zapierające (w dużych dawkach).

Zastosowanie lecznicze:

napar z kwiatów - w nieżytach jamy ustnej i gardła (jako płukanka), pęcherza moczowego i dróg moczowych, w kamicy nerkowej, wadliwej przemianie materii oraz jako środek uelastyczniający naczynia krwionośne.

odwar z kwiatów i owoców - w dolegliwościach prostaty, kamicy nerkowej i moczowej, w stanach zapalnych dróg moczowych, schorzeniach żołądkowo-jelitowych oraz jako środek przeczyszczający.

odwar z owoców - w słabo nasilonych nieżytach żołądka i jelit (zwłaszcza u dzieci i osób w podeszłym wieku), w nadmiernej fermentacji jelitowej, stanach zapalnych narządów rodnych.

wlewy dopochwowe odwaru z kwiatów i owoców - w stanach nieżytowych pochwy, nadżerkach i upławach.

Zastosowanie kulinarne:

owoce - można przyrządzać lecznicze soki, kompoty, konfitury i wina.


277. Świerk pospolity


Rosliny lecznicze


Picea abies (L.) Karst.

Drzewo iglaste, do 40 m wys., o stożkowatej, ostro zakończonej koronie; kora brunatnoczerwona; igły ostre, krótkie, romboidalne, osadzone pojedynczo; kwiaty rozdzielnopłciowe, w baziach; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - zwisająca szyszka z nasionami ze skrzydełkiem.

Występowanie:

pospolity w górach, również sadzony w parkach i ogrodach.

Surowiec:

liście (igły), pozyskiwane późną jesienią i zimą, oraz szczyty pędów - wczesną wiosną.

Działanie:

wykrztuśne, antyseptyczne, bakteriobójcze, napotne, odwadniające, przeciwbólowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), pobudzające krążenie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z pędów - w nieżytach jamy ustnej, gardła i dróg oddechowych oraz jako środek wykrztuśny i napotny.

kataplazmy z papki z pędów - w chorobach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach. Przymoczki nasączone odwarem z pędów są pomocne w stłuczeniach, zranieniach i schorzeniach skórnych o podłożu bakteryjnym.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści i pędów - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, bólach stawów i mięśni, oparzeniach, owrzodzeniach, po urazach ciała.


278. Świetlik łąkowy


Rosliny lecznicze


Euphrasia rostkoviana Hayne

Roślina jednoroczna, do 30 cm wys., silnie rozgałęziona; półpasożyt, głównie traw, o korzeniach wrastających do korzeni roślin łąkowych; liście jajowate, brzegiem ząbkowane, pokryte włoskami gruczołkowymi; kwiaty drobne, grzbieciste, na szczytach pędów, o płatkach górnych bladoliliowych, dolnych białych z fioletowymi żyłkami i żółtą plamką; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - torebka.

Występowanie:

łąki, pastwiska, obrzeża lasów, wrzosowiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, antyseptyczne, ściągające, rozkurczowe, przeciwbólowe, przeciwalergiczne, bakteriobójcze, odtruwające, uszczelniające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy czy olejowy z ziela - w nieżytach oskrzeli i dróg oddechowych, w astmie, zaburzeniach trawiennych, niedokwaśności, chorobach wątroby, kolce wątrobowej, żółtaczce, alergiach, migrenie, histerii, bezsenności, wyczerpaniu nerwowym, chorobach oczu.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w stanach zapalnych oczu, spojówek, powiek, woreczka łzowego, rogówki, tęczówki, w schorzeniach oczu z uciążliwym łzawieniem i wydzieliną ropną, w zmęczeniu wzroku, nadwrażliwości na światło.

wyciąg winny z ziela poprawia wzrok.

Właściwości lecznicze podobne do świetlika łąkowego ma świetlik wyprężony (Euphrasia stricta Host) oraz świetlik zwarty (Euphrasia curta (Fr.) Wettst.)


278a. Świetlik wyprężony


Rosliny lecznicze


Euphrasia stricta Host


278b. Świetlik zwarty


Rosliny lecznicze


Euphrasia curta (Fr.) Wettst.


279. Tasznik pospolity


Rosliny lecznicze


Capsella bursa-pastoris (L.) Med.

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, do 50 cm wys.; łodyga rozgałęziona; liście dolne duże, zebrane w różyczkę, zatokowo ząbkowane lub pierzastodzielne, ogonkowe, górne niepodzielone, siedzące; kwiaty białe lub różowe, drobne, zebrane w groniaste, szczytowe kwiatostany; kwitnie: kwiecień-listopad, owoc - sercowata łuszczynka.

Występowanie:

pola, pastwiska, ogrody, przydroża, przychacia.

Surowiec:

ziele (cały pęd nadziemny), pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwkrwotoczne (z wyjątkiem krwawień płucnych), przeciwbólowe, przeciwzapalne, moczopędne, obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

sok, odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w bolesnym i zbyt obfitym miesiączkowaniu, krwawieniach macicznych, w krwawieniach w przewodzie pokarmowym, z dróg moczowych i nosa, w niewydolności wątroby, zaburzeniach trawiennych, w nadciśnieniu tętniczym krwi.

tampony nasączone sokiem z ziela, wprowadzone do nosa tamują krwawienia.


280. Tatarak zwyczajny


Rosliny lecznicze


Acorus calamus L.

Bylina, do 1 m wys., aromatyczna, wytwarzająca długie, podwodne, walcowate, mocno rozgałęzione kłącza; liście szablaste, zaostrzone; kwiatostan kolbowaty, na szczycie nagiej, trójkanciastej łodygi; kwiaty białawożółte, drobne, niepozorne; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - czerwona jagoda (w naszych warunkach klimatycznych owoce nie zawiązują się).

Występowanie:

pochodzi z Azji; pospolity przy brzegach wód stojących, na podmokłych łąkach, moczarach, w rowach.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę lub jesienią.

Działanie:

pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i czynności trawienne, osłaniające, żółciopędne, rozkurczowe, uspokajające, moczopędne, wiatropędne, wzmacniające, przeciwzapalne, ściągające, bakteriobójcze, przeciwbólowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy - w zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia, bezkwasowości, bezsoczności, w nadmiernej fermentacji jelitowej, atonii żołądka, wzdęciach, kolce jelitowej, owrzodzeniach przewodu pokarmowego, nieżytach jamy ustnej i gardła, w astmie oskrzelowej, chorobach kobiecych i dróg moczowych, w stanach wyczerpania nerwowego i niepokoju, pomocniczo w padaczce.

Żucie suszonych kłączy (po posiłkach i przed snem) łagodzi bóle zębów i dziąseł, leczy paradentozę.

okłady-kataplazmy z papki z kłączy uśmierzają bóle reumatyczne i nerwobóle, są pomocne w leczeniu złamań, zwichnięć, próchnicy kości.

wlewy odwaru z kłączy i nasiadówki w odwarze - w stanach zapalnych pochwy, sromu, w nadżerkach, białych upławach, żylakach odbytu.

mycie głowy odwarem z kłączy jest pomocne w zapaleniu łojotokowym skóry na głowie i łupieżu, zapobiega wypadaniu włosów.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kłączy działają odprężająco, wzmacniająco, odświeżająco, pobudzają krążenie krwi, są pomocne w leczeniu owrzodzeń i świądu skóry, bezsenności i nadwrażliwości nerwowej.


281. Tojeść rozesłana


Rosliny lecznicze


Lysimachia nummularia L.

Bylina; łodyga płożąca i miejscami zakorzeniająca się, kanciasta, do 50 cm dł.; liście naprzeciwległe, okrągłojajowate, krótkoogonkowe; kwiaty dość duże, żółte, pojedyncze, wyrastające w kątach liści; kwitnie: maj-sierpień, owoc - kulista torebka.

Występowanie:

podmokłe łąki, pastwiska, zarośla, brzegi rzek i stawów.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, przeciwkrwotoczne, przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w przewlekłym i obfitym miesiączkowaniu, krwawieniach w przewodzie pokarmowym, przewlekłych krwawych biegunkach.

okłady-kataplazmy z papki z ziela - w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają oczyszczająco, ściągająco, są pomocne w leczeniu drobnych dermatoz.


282. Topola osika


Rosliny lecznicze


Populus tremula L.

Drzewo, do 20 m wys., o okrągławej koronie; kora pnia gładka, żółtoszara; liście okrągłojajowate, brzegiem tępo, nierówno ząbkowane; kwiaty rozdzielnopłciowe, zebrane w kołkowate kwiatostany; kwitnie: marzec-kwiecień, owoc - torebka z nasionami z puchem.

Występowanie:

lasy, zręby, zarośla, brzegi wód.

Surowiec:

pączki (gdy są pokryte łuskami żywicznymi) oraz młode listki, zbierane wczesną wiosną.

Działanie:

moczopędne, napotne, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe, ściągające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwgrzybicze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z pączków - w stanach zapalnych nerek, pęcherza i przewodów moczowych, w skazie moczanowej, nieżytach dróg oddechowych, grypie, przeziębieniach, zapaleniu oskrzeli, w dolegliwościach wątroby i śledziony.

okłady-kataplazmy z papki z pączków - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych, bólach stawów i mięśni, rwie kulszowej i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z pączków i liści - w owrzodzeniach żylakowatych nóg, trudno gojących się ranach, egzemach, żylakach.

nasiadówki w odwarze z pączków i liści stosuje się w chorobach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z pączków i liści - w owrzodzeniach, stanach zapalnych skóry, trudno gojących się ranach, żylakach, pęknięciach odbytu, w stanach zapalnych pochwy i sromu.


283. Torfowiec (mech)


Rosliny lecznicze


Sphagnum sp.

Mech, do 30 cm wys., tworzący gęste darnie; listki drobne, zbudowane z jednej warstwy komórek, z których jedne zawierają chlorofil (komórki żywe), inne mają zdolność chłonięcia wody z otoczenia (komórki martwe); w rozwoju przechodzi przemianę pokoleń, tzn. roślina ulistniona jest gametofitem, a puszka z zarodnikami sporofitem.

Występowanie:

torfowiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane od marca do listopada.

Działanie:

bakteriobójcze, wirusobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy ze świeżego ziela - w dolegliwościach artretyczno-reumatycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są pomocne w leczeniu owrzodzeń, egzem, trudno gojących się ran, grzybic, łuszczycy, róży, żylaków odbytu, liszajów, obrzęków.


284. Trędownik bulwiasty


Rosliny lecznicze


Scrophularia nodosa L.

Bylina, do 1 m wys., o nieprzyjemnym zapachu; kłącze bulwiasto zgrubiałe; łodyga czworokanciasta; liście naprzeciwległe, podłużnie jajowate, zaostrzone, u nasady sercowate, brzegiem podwójnie piłkowane; kwiaty zielonkawo- brunatne, zebrane w wiechowaty, szczytowy kwiatostan; kwitnie: czerwiec-sierpień, owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

cieniste lasy, zarośla, przypłocia, przychacia, brzegi potoków.

Surowiec:

kłącza i ziele, pozyskiwane w okresie wegetacji.

Działanie:

wzmacniające, przeciwzapalne, antyseptyczne, tonizujące pracę serca.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z kłączy i ziela ma zastosowanie jako środek wzmacniający mięsień sercowy.

przymoczki nasączone odwarem z kłączy i ziela - w owrzodzeniach, w stanach zapalnych i chorobach skóry.

Surowiec z trędownika bulwiastego stosuje się tylko w mieszankach ziołowych.

Uwaga. Preparaty z trędownika przyjmowane doustnie można stosować jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


285. Truskawka ananasowa


Rosliny lecznicze


Fragaria ananassa L.

Bylina, do 40 cm wys., tworząca rozgałęzione, nadziemne rozłogi; liście zebrane w przyziemnej rozecie, duże, trójlistkowe, brzegiem piłkowane, długoogonkowe; pęd owoconośny słabo rozgałęziony, wyrastający nieznacznie ponad liście, zakończony wierzchotkowatym kwiatostanem białych kwiatów, pojawiających się stopniowo od maja; owoc - wieloorzeszek, powstający przez zmięśnienie dna kwiatowego (tzw. owoc zbiorowy), czerwony, smaczny, pachnący.

Występowanie:

powszechnie uprawiana.

Surowiec:

owoce, zbierane od czerwca do sierpnia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, fosfor

Witaminy:

B. C. K.

Działanie:

moczopędne, przeciwbiegunkowe, pobudzające, metaboliczne, dietetyczne, witaminizują-ce, odświeżające, regenerujące, zmiękczające, tonizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców i świeże owoce - w zaburzeniach jelitowych, wadliwej przemianie materii, otyłości i niedokrwistości (zwłaszcza u dzieci).

przymoczki nasączone sokiem z owoców mają działanie wygładzające, odświeżające i odżywcze dla cery suchej, zwiotczałej, zwiększają elastyczność skóry.

Zastosowanie kulinarne:

owoce truskawki spożywa się w każdej postaci - świeże, konserwowane i mrożone.

świeże owoce są cennym surowcem dietetyczno-odżywczym, a sporządza się z nich takie przetwory jak: kompoty, dżemy, konfitury, soki, galaretki.


286. Turzyca piaskowa


Rosliny lecznicze


Carex arenaria L.

Bylina do 40 cm wys., o aromatycznym zapachu, szarozielona, szorstka; kłącza bardzo długie (do kilku metrów), pełzające, sznurowate; łodyga gruba, trójkanciasta, u góry szorstka, dołem pokryta czarniawymi pochwami; liście długości łodygi, sztywne, podłużne lancetowate, rynienkowate; kwiaty rozdzielnopłciowe zebrane w gęsty, kłosowaty, szczytowy kwiatostan; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - orzeszek otoczony pęcherzykiem.

Występowanie:

nadmorskie wydmy i piaszczyste lasy; również uprawiana.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

kłącza, pozyskiwane na wiosnę lub jesienią, oraz ziele - w okresie kwitnienia.

Działanie:

napotne, moczopędne, odtruwające, wykrztuśne, antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kłączy - w nieżytach oskrzeli, dróg oddechowych, nosogardzieli, jamy ustnej i gardła, w dolegliwościach nerek i pęcherza moczowego, w słabych krwawieniach w przewodzie pokarmowym i z dróg rodnych, w nadmiernej potliwości, skazie krwotocznej.

kataplazmy z papki z kłączy i ziela - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z kłączy - w owrzodzeniach i stanach zapalnych skóry, trudno gojących się ranach i innych dermatozach.


287. Uczep trójlistkowy


Rosliny lecznicze


Bidens tripartita L.

Roślina jednoroczna, do 90 cm wys.; łodyga wzniesiona, gałęzista, czerwono nabiegła, nieco owłosiona; liście naprzeciwległe, trój- lub pięciosieczne, z większym listkiem środkowym, brzegiem piłkowane, ciemnozielone; kwiaty zebrane w żółtobrunatne koszyczki kwiatowe, wzniesione lub zwisłe, na szczycie łodygi i jej odgałęzień; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - walcowata niełupka.

Występowanie:

brzegi wód stojących i rzek, rowy, podmokłe łąki.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, napotne, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), bakteriobójcze, antyseptyczne, odtruwające, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

napar z ziela uczepu jest lekiem szczególnie zalecanym słabo rozwijającym się dzieciom, osobom w podeszłym wieku i ogólnie osłabionym po przebytych chorobach, leczonych wysokimi dawkami preparatów syntetycznych.

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela - w dolegliwościach nerek, wątroby, węzłów chłonnych, w chorobach skórnych, skłonnościach do czyraczności, w rekonwalescencji, chorobach podeszłego wieku, w okresie przekwitania oraz jako środek ogólnie odtruwający.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w owrzodzeniach, otwartych i trudno gojących się ranach, świądzie skóry, owrzodzeniach żylakowatych nóg, trądziku.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela łagodzą stany zapalne skóry, są pomocne w leczeniu ran, owrzodzeń, odleżyn, świądu i innych zmian skórnych o podłożu bakteryjnym i alergicznym.


288. Ukwap dwupienny


Rosliny lecznicze


Antennaria dioica (L.) Gaertn.

Bylina dwupienna, do 20 cm wys., tworząca darnie i zakorzeniające się rozłogi; łodyga dołem płożąca, biało filcowato owłosiona; liście odziomkowe łopatkowate, tępe, z wierzchu zielone, od spodu filcowato owłosione, łodygowe równowąskie, przylegające do łodygi, ostre; koszyczki kwiatowe zebrane w baldachokształtną, szczytową wiechę; część roślin ma kwiaty różowe - żeńskie, część białe - męskie; kwitnie: maj-lipiec; owoc - niełupka z puchem.

Występowanie:

piaszczyste wzgórza, suche łąki, bory sosnowe.

Surowiec:

koszyczki kwiatowe, zbierane w okresie kwitnienia.

Działanie:

żółciopędne, ściągające, zmiękczające, pobudzające czynności trawienne i wydzielanie soku żołądkowego, przeciwzapalne, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów - w zaburzeniach czynnościowych wątroby, zastoju żółci, kamicy żółciowej, dyskinezie woreczka żółciowego, zaburzeniach trawiennych, bezsoczności, nieżytach przewodu pokarmowego.


289. Wawrzyn szlachetny


Rosliny lecznicze


Laurus nobilis L.

Małe drzewo lub krzew dwupienny, do 10 m wys., wiecznie zielony, o czarnej korze; liście naprzeciwległe, eliptyczne lub szeroko lancetowate, ostro zakończone, całobrzegie, z pofalowanymi brzegami, z wierzchu lśniące, od spodu jaśniejsze, o aromatycznym zapachu i gorzkie w smaku; kwiaty małe, białe lub różowe, wyrastające w kątach liści, zebrane w krótkie kwiatostany; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - czarna, jajowata, aromatyczna jagoda z oleistym nasieniem.

Występowanie:

uprawiany w ciepłych krajach; u nas w doniczkach.

Surowiec:

liście (importowane, nazywane potocznie liśćmi bobkowymi lub laurowymi).

Działanie:

przeciwzapalne, bakteriobójcze, antyseptyczne, oczyszczające, moczopędne, przeciwgrzybicze, regenerujące, osłaniające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), rozkurczowe.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z liści - w dolegliwościach żołądka i przewodu pokarmowego. Kataplazmy z papki z liści - w dolegliwościach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z liści mają działanie antyseptyczne i oczyszczające, pobudzają krążenie i poprawiają ukrwienie ciała (pozostawiają aromatyczny zapach). Kąpiele stóp w odwarze z liści są pomocne w leczeniu zmian skórnych, grzybic i swędzących wysypek.

Zastosowanie kulinarne:

suszone listki są znakomitą przyprawą kuchenną, stosowaną do aromatyzowania i nadawania pikantności potrawom. Dodaje się je do dań mięsnych, rybnych, sosów, zup, grzybów, marynat.


290. Werbena lekarska


Rosliny lecznicze


Verbena officinalis L.

Bylina, do 70 cm wys.; łodyga prosta, u góry rozgałęziona, czworokanciasta, szorstko owłosiona i ogruczolona; liście naprzeciwległe, wcinanokarbowane; kwiaty bladoliliowe, drobne, dwuwargowe, zebrane w nitkowate, kłosowate kwiatostany szczytowe; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - rozłupnia.

Występowanie:

pospolita roślina ruderalna; rośnie na przydrożach, kamieńcach, nieużytkach, ugorach, nad rzekami; również uprawiana w ogrodach.

Surowiec:

ziele, liście oraz kwiaty, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

wykrztuśne, wzmacniające, pobudzające, ściągające, przeciwbólowe, bakteriobójcze, moczopędne, żółciopędne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub. wyciąg alkoholowy z ziela - w nieżytach jamy ustnej, gardła, przewodu pokarmowego, w bezsoczności, braku łaknienia, w dolegliwościach wątroby, śledziony, pęcherza moczowego i dróg moczowych, w kamicy nerkowej i żółciowej oraz jako środek pobudzający system nerwowy, miesiączkowanie i wytwarzanie żółci.

wyciąg winny z kwiatów - w bólach migrenowych, wyczerpaniu, osłabieniu, niedokrwistości, w braku łaknienia (dawniej stosowany jako napój miłosny i środek na bezpłodność).

okłady ze świeżych liści mają zastosowanie w leczeniu owrzodzeń żylakowatych nóg, trudno gojących się ran i uszkodzeń skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają pobudzająco i odprężająco, są pomocne w stanach wyczerpania nerwowego i fizycznego, w stanach zapalnych skóry, ranach i owrzodzeniach.

Przeciwwskazania:

Preparatów z werbeny nie należy stosować podczas ciąży.


291. Wiązówka błotna


Rosliny lecznicze


Filipendula ulmaria (L.) Maxim.

Bylina, do 150 cm wys., o zdrewniałym, grubym, pełzającym kłączu; łodyga pojedyncza, wzniesiona, u góry rozgałęziona, słabo ulistniona, zakończona podbaldachem żółtawobiałych kwiatów; liście odziomkowe duże, przerywane pierzaste, łodygowe skrętoległe, złożone z 2-5 par szeroko jajowatych listków, zaostrzonych, brzegiem podwójnie ząbkowanych, z wierzchu ciemnozielonych, od spodu jaśniejszych; kwitnie: czerwiec-sierpień; owoc - śrubowato skręcona niełupka.

Występowanie:

wilgotne łąki, brzegi wód stojących i rzek, podmokłe zarośla; również sadzona (jako roślina ozdobna).

Surowiec:

kwiaty, zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, żółciopędne, napotne, ściągające, odtruwające, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwbiegunkowe, antyseptyczne, rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne.

Zastosowanie lecznicze:

napar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów - w grypie, przeziębieniach, dolegliwościach dróg oddechowych, w bólach stawów i mięśni, w krwiopluciu, biegunkach, dnie, puchlinie wodnej, chorobach nerek i pęcherza moczowego.

okłady-kataplazmy z papki z kwiatów - w chorobach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

nasiadówki w naparze z kwiatów - w chorobach kobiecych (upławy, stany zapalne sromu i pochwy).

kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatów - w chorobach reumatycznych, gośćcu, skazie moczanowej.


292. Wiązówka bulwkowa


Rosliny lecznicze


Filipendula vulgaris Moench. (F. hexapetala Gilib.)

Bylina, do 80 cm wys.; kłącze cienkie, korzenie bulwkowato zgrubiałe; łodyga wzniesiona, górą naga; liście głęboko pierzastowrębne, w odcinkach liściowych brzegiem piłkowanych lub wcinanych; kwiaty białe lub bladoróżowe, zebrane w wiechowate kwiatostany; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - owłosiona niełupka.

Występowanie:

suche łąki, ugory, zarośla, widne lasy - na glebach wapiennych.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane na wiosnę lub późną jesienią.

Działanie:

moczopędne, przeciwzapalne, żółciopędne, przeciwbólowe, ściągające, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w dolegliwościach wątroby, nerek i przewodów moczowych, w biegunkach, nieżytach przewodu pokarmowego, chorobach reumatycznych.

kataplazmy z papki z korzeni - w chorobach reumatyczno-artretycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni działają rozgrzewająco, pobudzają krążenie krwi i łagodzą bóle gośćcowe (pozostawiają aromatyczny zapach).


293. Widłak goździsty


Rosliny lecznicze


Lycopodium cl avatum L.

Bylina, do 150 cm wys.; pędy długie, płożące i zakorzeniające się, do 150 cm dł., ze wznoszącymi się odgałęzieniami bocznymi, pokryte gęsto drobnymi, lancetowatymi listkami, zakończone na szczytach białymi włoskami; kłosy zarodnionośne po dwa na rozwidlonych „szypułkach”; zarodnikuje: lipiec-wrzesień.

Roślina trująca (oprócz zarodników)!

Występowanie:

wrzosowiska, torfowiska, bory sosnowe i świerkowe.

Roślina chroniona (można obcinać tylko kłosy zarodnionośne).

Surowiec:

zarodniki, pozyskiwane w okresie zarodnikowania.

Działanie:

moczopędne, przeciwbólowe, przeciwzapalne, żółciopędne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg winny z zarodników - w schorzeniach wątroby, żołądka, nerek, pęcherza moczowego, w utrudnionym oddawaniu moczu.

zasypki zarodnikami są pomocne w leczeniu trudno gojących się ran i owrzodzeń.


294. Wielosił błękitny


Rosliny lecznicze


Polemonium coeruleum L.

Bylina, do 80 cm wys., o grubym kłączu; łodyga prosta, dołem naga, gładka, u góry żeberkowana, pokryta włoskami gruczołowatymi; liście nieparzystopierzaste, złożone z podłużnie jajowatych listków, zaostrzonych, całobrzegich; kwiaty niebieskie, zebrane w szczytową wiechę; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - torebka.

Występowanie:

torfowiska, mokre łąki, zarośla nad brzegami potoków i wód stojących.

Roślina chroniona.

Surowiec:

korzenie i kłącza, pozyskiwane w końcu maja i na początku czerwca.

Działanie:

wykrztuśne, uspokajające, przeciwzapalne, powlekające, bakteriobójcze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z korzeni i kłączy - w nieżytach górnych dróg oddechowych, oskrzeli, w przewlekłych katarach, kokluszu, gruźlicy płuc, owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy, w padaczce, bezsenności.

sproszkowane korzenie i kłącza - w owrzodzeniach żołądka i dwunastnicy.


295. Wierzba biała


Rosliny lecznicze


Salix alba L.

Drzewo, do 25 m wys., o rozłożystej koronie; kora pnia brunatnożółta lub jasnobrunatna; gałązki nagie, zwisające, giętkie, zielonawożółte; liście podłużnie lancetowate, zaostrzone, brzegiem piłkowane, od spodu jaśniejsze, szaro owłosione; kwiatostany kotkowate; kwitnie: kwiecień-maj, owoc - torebka z owłosionymi nasionami.

Występowanie:

bardzo pospolita; rośnie nad brzegami rzek i wód stojących, na rozlewiskach rzecznych, przy drogach, w wilgotnych lasach.

Surowiec:

kora i kwiatostany, zbierane wczesną wiosną.

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwbólowe, bakteriobójcze, antyseptyczne, moczopędne, przeciwgorączkowe, przeciwzakrzepowe, przeciwkrwotoczne, przeciwreumatyczne, przeciwbiegunkowe, przeciwpotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w chorobach reumatycznych i gorączkowych, w schorzeniach śledziony, nieżytach żołądka i jelit, w przeziębieniach, migrenie, bezsenności, kaszlu różnego pochodzenia, w biegunkach, chorobach naczyń krwionośnych.

okłady-kataplazmy z papki z kory - w chorobach reumatyczno-artretycznych, bólach stawów i mięśni, w nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z kory - w owrzodzeniach, trudno gojących się ranach, bakteryjnym zakażeniu skóry.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory i kwiatostanów działają orzeźwiająco, gojąco, przeciwświądowo, są pomocne w leczeniu chorób reumatycznych i skórnych, nadmiernej potliwości ciała.

kąpiele stóp w odwarze z kory są pomocne w leczeniu grzybic, w okaleczeniach i otarciach, przeciwdziałają poceniu się stóp.


296. Wierzba krucha


Rosliny lecznicze


Salix fragilis L.

Drzewo dwupienne, do 15 m wys., o rozłożystej koronie; kora brunatnożółta; gałązki bardzo łamliwe; liście lancetowate, długo zaostrzone, brzegiem piłkowane, nagie, z wierzchu ciemnozielone, od spodu niebieskawozielone; kwiatostany kotkowe; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - dwuklapowa torebka.

Występowanie:

pospolita; rośnie w wilgotnych lasach, na rozlewiskach rzecznych, przy rowach i drogach.

Surowiec:

kora, pozyskiwana na wiosnę.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, antyseptyczne, moczopędne, przeciwgorączkowe, przeciwreumatyczne, przeciwbiegunkowe, przeciwpotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w chorobach reumatycznych i gorączkowych, nieżytach żołądka i jelit, w biegunkach, przeziębieniach, kaszlu.

kataplazmy z papki z kory - w stanach zapalnych stawów, mięśni, w dnie, nerwobólach.

przymoczki nasączone odwarem z kory - w owrzodzeniach, stanach zapalnych skóry, w trądziku, wypryskach skórnych i nadmiernym poceniu się twarzy.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory działają odświeżająco i przeciwzapalnie, są pomocne w nadmiernej potliwości ciała i dolegliwościach reumatycznych.


297. Wierzba purpurowa


Rosliny lecznicze


Salix purpurea L.

Krzew dwupienny, do 6 m wys., o gałązkach młodych purpurowych, później oliwkowoszarych; liście łopatkowatolancetowate, najszersze powyżej połowy długości, zaostrzone, w dolnej części całobrzegie, w górnej piłkowane, nagie, od spodu sine; kwiatostany kotkowe; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - torebka z owłosionymi nasionami.

Występowanie:

brzegi rzek i potoków, starorzecza.

Surowiec:

kora, pozyskiwana wczesną wiosną.

Działanie:

bakteriobójcze, antyseptyczne, moczopędne, przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwbiegunkowe, przeciwreumatyczne, uspokajające, rozkurczowe, przeciwpotne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kory - w stanach gorączkowych, grypie, przeziębieniach, w dolegliwościach reumatycznych, przewlekłych biegunkach, nieżytach żołądka i jelit, w bezsenności, pomocniczo w migrenie i łuszczycy.

kataplazmy z papki z kory - w bólach reumatycznych i nerwobólach.

kąpiele z dodatkiem odwaru z kory są pomocne w leczeniu chorób reumatycznych i artretycznych, chorób i zakażeń skórnych (świąd, pokrzywka), nadmiernej potliwości ciała.


298. Wierzbówka kiprzyca


Rosliny lecznicze


Epilobium angustifolium L.


(Chamaenerion angustifolium (L.) Scop.)

Bylina, do 100 cm wys., o długim czołgającym się kłączu; łodyga prosta, wzniesiona; liście naprzeciwległe, lancetowate, zaostrzone, całobrzegie, od spodu szarozielone; kwiaty duże, fioletowo-różowo-purpurowe, zebrane w stożkowate grona; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - torebka z nasionami z puchem.

Występowanie:

zręby, leśne polany, wrzosowiska, żwirowiska, rumowiska, rowy, obrzeża lasów.

Surowiec:

liście, zbierane w okresie kwitnienia rośliny.

Działanie:

rozkurczowe, przeciwbólowe, uspokajające, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści - w migrenie, nerwobólach i kurczach mięśni, w bezsenności, bólach i zawrotach głowy, w wyczerpaniu nerwowym, moczeniu nocnym.

przymoczki nasączone naparem z liści - w owrzodzeniach, trudno gojących się ranach, zwichnięciach, odleżynach.

Zastosowanie kulinarne:

młode suszone listki można parzyć jak herbatę (napój ma smak herbaty chińskiej).


299. Wiesiołek dwuletni


Rosliny lecznicze


Oenothera biennis L.

Roślina dwuletnia, do 100 cm wys., o czerwonym korzeniu, wydająca w pierwszym roku różyczkę długoogonkowych liści, w drugim pędy kwiatowe; łodyga pojedyncza, wyprostowana, u góry rozgałęziona, gęsto ulistniona; liście odziomkowe podłużnie odwrotnie jajowate, łodygowe lancetowate, drobno ząbkowane, pokryte włoskami; kwiaty duże, jasnożółte, o przyjemnym zapachu, otwierające się wieczorem i przekwitające po 24 godzinach; kwitnie: kwiecień-sierpień; owoc - wydłużona torebka wielonasienna.

Występowanie:

nasypy kolejowe, skarpy przydrożne, ugory, nieużytki, brzegi rzek.

Surowiec:

nasiona (dojrzałe), pozyskiwane we wrześniu i w październiku, oraz liście - w okresie kwitnienia rośliny.

Działanie:

uodparniające, ogólnie wzmacniające, mineralizujące, uspokajające, przeciwmiażdżycowe, obniżające ciśnienie krwi, przeciwzakrzepowe, krwiotwórcze, przeciwalergiczne, przeciwcukrzycowe, ściągające.

Zastosowanie lecznicze:

sproszkowane nasiona wiesiołka (z dodatkiem nasion ogórecznika oraz kwiatów korzeni mniszka) należy podawać dzieciom od najmłodszych lat w celu właściwego ich rozwoju fizycznego i umysłowego. Jest to środek mineralizujący i witaminizujący ustrój, zwiększający odporność organizmu, osłaniający przed inwazją wirusów i bakterii.

sproszkowane nasiona - w zaburzeniach przemiany materii, w chorobach układu krwionośnego, w ogólnym osłabieniu oraz jako środek łagodzący objawy alergii i zwiększający odporność organizmu.

olej wiesiołkowy (Herbapol) ma zastosowanie lecznicze w chorobach skóry, wypryskach alergicznych, egzemie atopicznej, zespole przedmiesiączkowym, miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym krwi, stwardnieniu rozsianym, stanach przedzawałowych, chorobach serca, w artretyzmie reumatoidalnym, cukrzycy, chorobach nerek, schizofrenii, reguluje wydzielanie śliny i łez, łagodzi skutki alkoholizmu, ułatwia rozwój umysłowy dzieci.

napar z liści - w stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego, w zaburzeniach czynnościowych układu pokarmowego, astmie, kokluszu, anginie, przewlekłych biegunkach.

przymoczki nasączone odwarem z nasion - w owrzodzeniach skóry, wypryskach alergicznych, trądziku i innych zmianach skórnych.

Zastosowanie kulinarne:

korzeń pokrojony w plasterki, przyprawiony oliwą i octem lub ugotowany w bulionie, może stanowić smaczną przystawkę obiadową.


300. Wilczomlecz sosnka


Rosliny lecznicze


Euphorbia cyparissias L.

Bylina, do 40 cm wys., z sokiem mlecznym; łodyga szarozielona, u góry gałęzista, gęsto ulistniona, pędy płonne, nagie; liście skrętoległe, równowąskie; kwiaty siarkowożółte, zebrane w wieloramienną wierzchotkę; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - rozłupnia.

Roślina trująca!

Występowanie:

suche łąki, pastwiska, nasłonecznione wzgórza, nasypy kolejowe, przydroża.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwreumatyczne, drażniące, przeczyszczające, wymiotne, przeciwbólowe, bakteriobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

okłady ze zmiażdżonego świeżego ziela uśmierzają bóle reumatyczno-artretyczne i nerwobóle.

przymoczki nasączone sokiem z ziela służą do usuwania brodawek, kurzajek i odcisków.


301. Wilżyna ciernista


Rosliny lecznicze


Ononis spinosa L.

Bylina lub krzew ciernisty, do 60 cm wys.; łodyga rozgałęziona, dołem pokładająca się, ze skróconymi pędami przekształconymi w ciernie; liście drobne, trójlistkowe, o listkach owalnych, brzegiem piłkowanych, górne pojedyncze; kwiaty duże, motylkowe, różowe, zebrane w grona; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - strąk.

Występowanie:

pospolita; rośnie na suchych łąkach, ugorach, przydrożach.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane wczesną wiosną lub późną jesienią.

Działanie:

moczopędne, wykrztuśne, pobudzające, przeciwkrwotoczne, przeciwreumatyczne, przeciwzapalne, żółciopędne.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z korzeni - w ostrych i przewlekłych chorobach nerek, w skazie moczanowej, chorobach reumatycznych, schorzeniach przewodu pokarmowego, obstrukcjach, słabych krwawieniach wewnętrznych, chorobach skórnych.

nasiadówki w odwarze z korzeni - w świądzie sromu, nieżytach pochwy, krwawiących żylakach odbytu.

kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni - w chorobach reumatycznych, łuszczycy, w skłonnościach do wybroczyn z naczyń włosowatych.

Zastosowanie kulinarne:

młode pędy można spożywać jak sałatę lub mogą stanowić jeden ze składników sałatek jarzynowych.


302. Winorośl właściwa


Rosliny lecznicze


Vitis vinifera L.

Pnącze; pień zdrewniały; kora bruzdowana; pędy drewniejące, z wąsami czepnymi pochodzenia pędowego, pnące, do 30 m dł.; liście pojedyncze, dłoniastoklapowane, brzegiem ząbkowane, z wierzchu nagie, od spodu owłosione; kwiaty drobne, zielonożółte, wonne, zebrane w groniaste kwiatostany; kwitnie: czerwiec; owoc - jagoda.

Występowanie:

uprawiana (w wielu odmianach).

Surowiec:

owoce, pozyskiwane w okresie dojrzewania, oraz liście (gdy są lekko czerwonawo zabarwione) - w okresie zawiązywania się owoców.

Działanie:

moczopędne, odtruwające, przeciwanemiczne, przeciwgorączkowe.

Zastosowanie lecznicze:

napar z liści i sok z białych owoców - w chorobach nerek i pęcherza moczowego.

sok z czerwonych owoców – w schorzeniach przewodu pokarmowego, anemii, nieżytach jamy ustnej.


303. Wiśnia pospolita


Rosliny lecznicze


Prunus cerasus L (Cerasus vulgaris Mill.)

Drzewo lub krzew, do 3 m wys., o gałęziach brunatnoczerwonych, zwisających; liście jajowate lub okrągłe, brzegiem karbowanopiłkowane, błyszczące; kwiaty białe, pachnące, zebrane w baldachogrona, wyrastające z krótkich pędów; kwitnie: maj; owoc - kulisty, ciemnoczerwony pestkowiec o miękkim, jadalnym miąższu.

Występowanie:

powszechnie uprawiana (w wielu odmianach).

Surowiec:

liście, pozyskiwane w okresie dojrzewania owoców, owoce z szypułkami - w lipcu i sierpniu, oraz kora odmiany o czarnych owocach - jesienią.

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, jod, potas, magnez, fosfor

Witaminy:

A, B, C, E. P, PP

Działanie:

moczopędne, uspokajające, przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe, bakteriobójcze, przeciwreumatyczne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwpasożytnicze, odchudzające.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców jest skutecznym środkiem odchudzającym i moczopędnym, pomocnym w chorobach tarczycy i pęcherza moczowego.

odwar z kory - w nieżytach oskrzeli, w przewlekłym, męczącym kaszlu, w przeziębieniach, zaburzeniach nerwowych, bólach porodowych.

odwar z szypułek - w otyłości, czerwonce, w dolegliwościach nerwowych, biegunkach.

okłady ze świeżych zmiażdżonych liści - w obrzękach i zwichnięciach.

Zastosowanie kulinarne:

owoce wiśni można spożywać w każdej postaci - świeże, konserwowane, mrożone, kandyzowane. Świeże są cennym surowcem dietetycznym, a robi się z nich także przetwory, jak: soki, dżemy, konfitury, kompoty, galaretki, nalewki, wina.

świeże liście dodaje się do kiszenia ogórków.


304. Włóknouszek ukośny


Rosliny lecznicze


Inonotus obliquus (Pers. ex Fr.) Pil.

Grzyb wieloletni, pasożyt drzew; owocnik, tworzący nieregularną narośl, barwy ciemnobrązowej, o chropowatej powierzchni, w części środkowej jaśniejszy, bardzo twardy.

Występowanie:

u nas notowany rzadko (Wielkopolska, Bory Tucholskie, Siemianice); pasożytuje na drzewach, najczęściej brzozach, olszach, modrzewiu i jarzębinie.

Surowiec:

owocniki (narośla), odbijane od drzew brzozowych przez cały rok, ale najkorzystniej jesienią lub na wiosnę.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chrom, żelazo, potas, magnez, sód, siarka, krzem

Witaminy:

A, B1, B2, B6. C, E, H, K, P, PP

Działanie:

rozkurczowe, obniżające ciśnienie krwi, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe, pobudzające, wzmacniające, przeciwzapalne.

Zastosowanie lecznicze:

wyciąg alkoholowy z owocników - we wrzodach żołądka, w chorobach wątroby, śledziony, przewodu pokarmowego, w uporczywej nadkwasocie żołądka, w nadciśnieniu tętniczym krwi oraz pomocniczo w raku żołądka i płuc, w ziarnicy złośliwej.

Uwaga. Leczenie preparatami z włóknouszka należy przeprowadzać w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


305. Wrotycz pospolity


Rosliny lecznicze


Tanacetum vulgare L.

Bylina, do 150 cm wys., o silnym aromatycznym zapachu, rozrastająca się w duże kępy; łodyga wzniesiona, kanciasta, słabo rozgałęziona; liście duże, pojedynczo lub podwójnie pierzastosieczne, ciemnozielone, o listkach pierzastowrębnych, brzegiem piłkowanych; koszyczki kwiatowe niewielkie, złocistożółte, zebrane w szczytowe baldachogrona; kwitnie: lipiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

przychacia, przydroża, nasypy kolejowe, miedze, wzgórza, obrzeża lasów, brzegi rzek i stawów, polany, zarośla.

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów) oraz koszyczki kwiatowe, zbierane w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwpasożytnicze, przeciwreumatyczne, przeciwbólowe, pobudzające, insektobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

nacieranie wyciągiem alkoholowym z kwiatów jest skutecznym środkiem przeciw wszom głowowym i łonowym oraz świerzbowcom.

kataplazmy z ziela - w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe (glisty i owsiki).

Uwaga. Preparaty z wrotycza pospolitego, z uwagi na toksyczność zawartego w nim tujonu, nie mogą być przyjmowane doustnie.


306. Wrzos zwyczajny


Rosliny lecznicze


Calluna vulgaris (L.) Salisb.

Krzewinka, do 60 cm wys., silnie rozgałęziona, o gałązkach zakorzeniających się, silnie ulistnionych; liście zimozielone, bardzo drobne, równowąskie; kwiaty drobne, różowoliliowe, zebrane w jednostronne wielokwiatowe grona na szczytach gałązek; kwitnie: sierpień-październik; owoc - torebka.

Występowanie:

wrzosowiska, suche lasy sosnowe i brzozowe, zręby, polany leśne - przeważnie na glebach piaszczystych i kwaśnych.

Surowiec:

kwiaty oraz ziele (do 20 cm dł., bez części zdrewniałych), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

bakteriobójcze, moczopędne, rozkurczowe, przeciwzapalne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i czynności trawienne, antyseptyczne, uspokajające, napotne, przeciwbiegunkowe.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z kwiatów lub ziela - w stanach zapalnych nerek, miedniczek nerkowych, kłębków nerkowych, pęcherza, w kamicy nerkowej, gośćcu, skazie moczanowej, przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, w bezsoczności, biegunkach, chorobach wątroby i dróg żółciowych, w anemii, nerwicach, bezsenności, zaburzeniach przemiany materii.

kataplazmy z papki z kwiatów i ziela - w chorobach reumatyczno-artretycznych.

przymoczki nasączone odwarem z kwiatów - w regeneracji cery o skłonnościach do przetłuszczania i opanowanej trądzikiem.

nasiadówki w odwarze z ziela i kwiatów - w chorobach kobiecych.

kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają przeciwbólowo, przeciwzapalnie i uspokajająco, są pomocne w chorobach skórnych i kobiecych.


307. Ziarnopłon wiosenny


Rosliny lecznicze


Ranunculus ficaria L. (Ficaria verna Huds.)

Bylina, do 20 cm wys., o charakterystycznych bulwkach korzeniowych, tworząca często kobierce; łodyga wznosząca się i zakorzeniająca się w węzłach; liście skrętoległe, jajowatosercowate, błyszczące, brzegiem karbowane; kwiaty złocistożółte, pojedyncze, osadzone na długich, owłosionych szypułkach; kwitnie: marzec-kwiecień; owoc - niełupka.

Występowanie:

lasy liściaste, zarośla, zagajniki, łąki.

Surowiec:

bulwki korzeniowe, zbierane jesienią, oraz ziele - przed kwitnieniem.

Działanie:

przeciwkrwotoczne, bakteriobójcze, odtruwające, osłaniające, przeciwzapalne, mineralizujące, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z ziela łagodzi odczyny po ukąszeniach przez owady.

odwar z korzenia - w niewydolności krążenia obwodowego oraz jako środek przeciwbólowy i tamujący krwotoki.

przymoczki nasączone odwarem z ziela - w ranach i uszkodzeniach skóry, świerzbie, owrzodzeniach żylakowatych.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela stosuje się w leczeniu żylaków odbytu.

Zastosowanie kulinarne:

świeże listki (zawierające duże ilości witaminy C) można spożywać w formie witaminizującej sałatki wiosennej.


308. Ziemniak zwyczajny


Rosliny lecznicze


Solanum tuberosum L.

Bylina, do 80 cm wys., o gałęzistym kłączu z podziemnymi bulwami; łodyga gruba, gałęzista, wznosząca się; liście przerywane pojedynczo pierzastodzielne, o listkach jajowatych, kwiaty białe, różowe lub liliowe, zebrane w pozorne szczytowe kwiatostany; kwitnie: lipiec-sierpień; owoc - okrągława, zielona jagoda.

Występowanie:

ochodzi z Ameryki Południowej; u nas powszechnie uprawiany (w wielu odmianach).

Surowiec:

bulwy, pozyskiwane jesienią, oraz kwiaty - w okresie kwitnienia.

Mikro- i makroelementy:

wapń, chrom, żelazo, potas, magnez, sód, siarka, krzem

Witaminy:

A, B1, B2, B6. C, E, H, K, P, PP

Działanie:

moczopędne, osłaniające, wzmacniające.

Zastosowanie lecznicze:

sok z bulw - w nieżytach żołądka i dwunastnicy, przy zgadze.

napar z kwiatów - w nadciśnieniu tętniczym krwi i astmie oskrzelowej.

inhalacje z gotujących się ziemniaków w mundurkach - w astmie oskrzelowej, rozedmie płuc i suchym kaszlu z zaleganiem flegmy.

okłady z utartych świeżych bulw są pomocne w oparzeniach skóry, egzemach, łuszczycy, liszajach, łagodzą stany zapalne powiek.

wlewy doodbytowe skrobi ziemniaczanej - w nieżytach jelita grubego, w zatruciach pokarmowych oraz jako środek powlekający śluzówkę przewodu pokarmowego.

Zastosowanie kulinarne:

bulwy ziemniaka mają szerokie zastosowanie w naszej kuchni. Użytkowane są jako wysokokaloryczne pożywienie. Sporządza się z nich dania samodzielne i stosuje jako dodatek. Są też dobrym surowcem na zupę.


309. Zimowit jesienny


Rosliny lecznicze


Colchicum autumnale L.

Bylina, do 40 cm wys., z podziemną, jajowatą bulwą, pokrytą łuskami, z której jesienią wyrastają różowoliliowe, duże kwiaty o bardzo długiej rurce, a na wiosnę liście odziomkowe do 40 cm dł., podłużnie lancetowate, rozwijające się razem z owocem, później zasychające; kwitnie: sierpień-październik; owoc - torebka.

Roślina trująca!

Występowanie:

łąki, zwłaszcza podgórskie, pastwiska, nieużytki, ugory; również uprawiany.

Roślina pod ochroną częściową.

Surowiec:

bulwy, zbierane na wiosnę, oraz nasiona - w miarę dojrzewania.

Działanie:

przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwnowotworowe, pobudzające.

Zastosowanie lecznicze:

Uwaga. Preparaty z zimowita, z uwagi na silnie toksyczne właściwości tej rośliny, mogą być stosowane tylko pod ścisłą kontrolą lekarską. Polecane są w chorobach: nowotworowych, artretycznych, w osłabieniu mięśnia sercowego. Surowiec leczniczy stosuje się w postaciach: wyciągu alkoholowego, okładów i maści.


310. Złocień maruna


Rosliny lecznicze


Tanacetum parthenium L. (Chrysanthemum parthenium (L.) Bernh.

Bylina, do 60 cm wys., o aromatycznym zapachu; łodyga wzniesiona, rozgałęziona; liście jajowate, pierzastosieczne, o odcinkach podłużnie eliptycznych, brzegiem pierzastowrębnych; koszyczki kwiatowe do 2 cm średnicy; kwiaty brzeżne języczkowate, białe, środkowe rurkowate, żółte; kwiatostan baldachogroniasty; kwitnie: czerwiec-wrzesień; owoc - niełupka.

Występowanie:

przychacia, przydroża; często uprawiany (jako roślina ozdobna).

Surowiec:

ziele (kwitnące wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia.

Działanie:

pobudzające, przeciwpasożytnicze, insektobójcze.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela ma zastosowanie jedynie jako środek pobudzający miesiączkowanie.

nacieranie odwarem z ziela jest skutecznym środkiem przeciw wszom głowowym i łonowym, świerzbowcom, pchłom i komarom.

wlewy doodbytowe odwaru z ziela niszczą robaki jelitowe (glisty, owsiki), są pomocne w leczeniu żylaków odbytu.

mocny odwar z ziela ma również zastosowanie w weterynarii i używany jest do zwalczania mrówek, stonóg i innych owadów w gospodarstwach domowych.

spryskiwanie kwiatów i roślin odwarem (z dodatkiem rozpuszczonego szarego mydła) jest pomocne w niszczeniu mszyc i innych szkodników. Właściwości lecznicze podobne do złocienia maruny mają inne, pokrewne gatunki złocienia: złocień polny (Chrysanthemum segetum L.), złocień alpejski (Chrysanthemum alpinum L.), złocień okrągłolistny (Chrysanthemum rotundifolium W. K.).


310a. Złocień polny


Rosliny lecznicze


Chrysanthemum segetum L.


310b. Złocień alpejski


Rosliny lecznicze


Chrysanthemum alpinum L.


310c. Złocień okrągłolistny


Rosliny lecznicze


Chrysanthemum rotundifolium W. K.


311. Złotokap zwyczajny


Rosliny lecznicze


Laburnum anagyroides Med.

Krzew, do 5 m wys., o gałązkach szarozielonych; liście trójlistkowe, o listkach eliptycznych, od spodu owłosionych, długoogonkowe; kwiaty motylkowe, złocistożółte, zebrane w długie, zwisające grona; kwitnie: kwiecień-czerwiec; owoc - strąk.

Występowanie:

pochodzi z południowo-zachodniej Europy; u nas często sadzony w parkach i ogrodach.

Surowiec:

ziele (młode, ulistnione wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz nasiona

- we wrześniu i w październiku.

Działanie:

pobudzające, podnoszące ciśnienie krwi, przeciwbólowe, odtruwające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela i nasion - w astmie, rozedmie, niedociśnieniu tętniczym krwi, migrenie, jako środek pobudzający ośrodki oddechowy i naczynioruchowy oraz odwykowy w paleniu tytoniu.

Uwaga. Leczenie preparatami ze złotokapu można podejmować tylko w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


312. Żankiel zwyczajny


Rosliny lecznicze


Sanicula europaea L.

Bylina, do 50 cm wys., o grubym, czarnobrązowym kłączu i płożącym, kanciastym pędzie; liście odziomkowe dłoniasto złożone z 5 listków, brzegiem ząbkowanych, długoogonkowe; kwiaty drobne, białe lub różowe, zebrane w baldachy na szczytach łodyg; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - rozłupka z haczykowatymi wyrostkami czepnymi.

Występowanie:

cieniste i wilgotne lasy liściaste oraz mieszane.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane w środkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), bakteriobójcze, ściągające, regenerujące, odkażające.

Zastosowanie lecznicze:

odwar z ziela (jako płukanka) - w nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani.

przymoczki nasączone odwarem z ziela są pomocne w leczeniu otwartych, trudno gojących się ran, owrzodzeń żylakowatych nóg, egzem, liszajów oraz w pielęgnacji cery tłustej, opanowanej trądzikiem i wypryskami.


313. Żarnowiec miotlasty


Rosliny lecznicze


Cytisus scoparius

Krzew, do 150 cm wys., tworzący zarośla; gałązki wzniesione, czworokanciaste, zielone; liście szczytowe pojedyncze, środkowe i dolne trójlistkowe, o listkach drobnych, odwrotnie jajowatych, od spodu owłosionych; kwiaty duże, motylkowe, żółte, wyrastające pojedynczo w kątach liści; kwitnie: maj-czerwiec; owoc - czarny, spłaszczony strąk.

Roślina trująca!

Występowanie:

obrzeża lasów o glebach piaszczystych, nasłonecznione wzgórza, nieużytki; często sadzony (np. w celu utrwalania piasków).

Surowiec:

ziele (wierzchołki pędów), pozyskiwane w okresie kwitnienia, oraz kwiaty - w początkowym okresie kwitnienia.

Działanie:

moczopędne, nasercowe, wzmacniające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), obniżające ciśnienie krwi.

Zastosowanie lecznicze:

odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela i kwiatów - w przewlekłych schorzeniach wątroby i nerek, w chorobach reumatyczno-artretycznych, arytmii serca, nadciśnieniu tętniczym krwi oraz jako środek wzmacniający mięsień sercowy.

przymoczki nasączone odwarem z ziela i kwiatów - w owrzodzeniach, czyrakach, liszajach.

Uwaga. Preparaty z żarnowca przyjmowane doustnie można stosować jedynie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.


314. Żółtlica drobnokwiatowa


Rosliny lecznicze


Galinsoga parviflora Cav.

Roślina jednoroczna, do 60 cm wys., o krótkim, palowym korzeniu; łodyga u góry gałęzista, owłosiona; liście naprzeciwległe, jajowate, zaostrzone, brzegiem ząbkowane, owłosione, krótkoogonkowe; koszyczki kwiatowe drobne, na długich szypułkach; kwiaty brzeżne języczkowate, białe, środkowe rurkowate, żółte; kwitnie: czerwiec-październik; owoc - niełupka.

Występowanie:

ogrody, pola uprawne, przychacia, przydroża, nieużytki, ugory, rumowiska.

Surowiec:

ziele, pozyskiwane przed kwitnieniem.

Działanie:

przeciwzapalne, bakteriobójcze, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), osłaniające.

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki nasączone sokiem z ziela - w chorobach skórnych, egzemach, liszajach, wypryskach, trądziku, łuszczycy.

Zastosowanie kulinarne:

młode, świeże listki można dodawać do sałatek.

Właściwości lecznicze podobne do żółtlicy drobnokwiatowej ma żółtlica owłosiona (Galinsoga quadriradiata Ruiz et Pav.).


314a. Żółtlica owłosiona


Rosliny lecznicze


Galinsoga quadriradiata Ruiz et Pav.


315. Żurawina błotna


Rosliny lecznicze


Vaccinium oxycoccos L. (Oxycoccus quadripetalus Gilib.)

Krzewinka, do 50 cm wys., o delikatnych, płożących łodyżkach; liście zimozielone, drobne, jajowatoeliptyczne, brzegiem podwinięte, z wierzchu zielone, od spodu sinobiaławe; kwiaty różowe, na długich szypułkach, po 2 - 3 na szczytach gałązek; kwitnie: czerwiec-lipiec; owoc - kulista, czerwona, zimotrwała, soczysta jagoda, w smaku kwaśna.

Występowanie:

pospolita; rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych.

Surowiec:

owoce, zbierane od jesieni do wczesnej wiosny.

Mikro- i makroelementy:

wapń, kobalt, miedź, mangan, molibden, cynk

Witaminy:

A. B, C, P, PP

Działanie:

przeciwgorączkowe, pobudzające, antyseptyczne, orzeźwiające, mineralizujące, witaminizujące.

Zastosowanie lecznicze:

sok z owoców - w przeziębieniach, grypie, chorobach gorączkowych, nieżytach jamy ustnej i gardła, w anginie, przewlekłym, męczącym kaszlu, w zapaleniu oskrzeli, zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia i złym przyswajaniu pokarmów, w anemii, zapaleniu nerek, kamicy nerkowej, chorobach wątroby, nadciśnieniu tętniczym krwi.

Zastosowanie kulinarne:

owoce, z uwagi na dużą zawartość pektyn, mają szerokie zastosowanie w przetwórstwie domowym. Przyrządza się z nich: soki, syropy, kisiele, dżemy, konfitury i galaretki. Zalane wodą w słoju owoce żurawiny można przechowywać miesiącami.


316. Żywokost lekarski


Rosliny lecznicze


Symphytum officinale L.

Bylina, do 100 cm wys., szorstko owłosiona; korzeń palowy, gruby, stożkowaty, czarny, rozgałęziony; łodyga wzniesiona, czworokanciasta, gruba; liście duże, szorstko owłosione, jajowate lub lancetowate; kwiaty zwisłe, purpurowofioletowe lub białe, zebrane w skrętki; kwitnie: maj-lipiec; owoc - rozłupnia, rozpadająca się na 4 orzeszki.

Występowanie:

wilgotne łąki i rowy, brzegi wód, nadwodne zarośla.

Surowiec:

korzenie, pozyskiwane wczesną wiosną lub późną jesienią.

Działanie:

osłaniające, ściągające, powlekające, zmiękczające, przeciwzapalne, przyspieszające gojenie (ziarninowanie), przeciwkrwotoczne, regenerujące.

Zastosowanie lecznicze:

okłady-kataplazmy z papki korzeni - w złamaniach, zwichnięciach, po urazach, w schorzeniach reumatyczno-artretycznych.

przymoczki nasączone odwarem z korzeni - w owrzodzeniach, oparzeniach, odleżynach, odmrożeniach, odmrozinach, trudno gojących się ranach, owrzodzeniach żylakowatych, egzemach, innych trudnych do leczenia dermatozach.

Uwaga. Preparaty z żywokostu, z uwagi na toksyczne właściwości alkaloidów pirolizydynowych występujących w surowcu, mają wyłącznie zewnętrzne zastosowanie lecznicze.


317. Żywotnik zachodni


Rosliny lecznicze


Thuja occidentalis L.

Drzewo iglaste, do 20 m wys., o koronie początkowo piramidalnej, później jajowatej; gałązki spłaszczone, igły łuskowatojajowate, ułożone dachówkowato, o nieprzyjemnym zapachu; kwiaty zielonkawe, niepozorne; nasiona płaskie, oskrzydlone, dojrzewające w ciągu 160-180 dni; kwitnie: kwiecień-maj (przez 6-12 dni).

Roślina trująca!

Występowanie:

często sadzony w parkach i ogrodach.

Surowiec:

szczyty gałązek, pozyskiwane w okresie wegetacji.

Działanie:

bakteriobójcze, przeciwzapalne, regenerujące, przyspieszające gojenie (ziarninowanie).

Zastosowanie lecznicze:

przymoczki nasączone odwarem z gałązek służą do usuwania zgrubień skóry, brodawek, kurzajek i plam skórnych.

Uwaga. Preparaty z żywotnika zachodniego, z uwagi na toksyczne właściwości rośliny, mają wyłącznie zewnętrzne zastosowanie lecznicze.


KRÓTKIE CHARAKTERYSTYKI INNYCH ROŚLIN LECZNICZYCH

318. Arbuz zwyczajny


Rosliny lecznicze


Citrullus vulgaris (L.) Schrad.

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

owoce

Zastosowanie lecznicze:

niedomagania systemu sercowo-naczyniowego, choroby nerek i dróg moczowych, żółtaczka, zapalenie jelita grubego, dna, niedokrwistość


319. Awokado (smaczliwka właściwa)


Rosliny lecznicze


Persea americana Mill.

Występowanie:

hodowane w doniczkach

Surowiec:

liście i owoce


Zastosowanie lecznicze:

anemia, nadciśnienie tętnicze krwi, bez kwaśność, brak łaknienia, zatrucia pokarmowe


320. Barwinek różyczkowy


Rosliny lecznicze


Vinca rosea L.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach, próby hodowli tkankowej

Surowiec:

ziele (szczyty pędów)

Zastosowanie lecznicze:

stany zagrożenia chorobą nowotworową, białaczka limfatyczna, mięśniaki różnych narządów, ziarnica złośliwa; stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


321. Bażyna czarna


Rosliny lecznicze


Empetrum nigrum L.

Występowanie:

torfowiska, hale

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

jako środek wzmacniający, witaminizujący, przeciwszkorbutowy


322. Bergenia grubolistna


Rosliny lecznicze


Bergenia crassifolia (L.) Fritsch.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza i dróg moczowych


323. Borowik szlachetny


Rosliny lecznicze


Boletus edulis Bull. ex Fr.

Występowanie:

lasy iglaste i liściaste

Surowiec:

owocniki

Zastosowanie lecznicze:

trudno ustępujące zmiany skórne, rogowacenie białe, róża, egzemy, owrzodzenia, odmrożenia, zatrucia metalami ciężkimi, stany zagrożenia chorobą nowotworową


324. Borówka bagienna


Rosliny lecznicze


Vaccinium uliginosum L

Występowanie:

torfowiska, podmokłe lasy iglaste

Surowiec:

owoce i liście

Zastosowanie lecznicze:

schorzenia żołądkowo-jelitowe, stany zapalne pęcherza i dróg moczowych, biegunki


325. Buk zwyczajny


Rosliny lecznicze


Fagus sylvatica L.

Występowanie:

lasy liściaste

Surowiec:

kora, owoce (bukwie)

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty przewodu oddechowego, jamy ustnej, gardła i oskrzeli, suchy przewlekły kaszel


326. Bylica miotłowa


Rosliny lecznicze


Artemisia scoparia W.et K.

Występowanie:

nieużytki, kamieńce

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

dolegliwości i stany zapalne nerek, pęcherza moczowego, kamica nerkowa


327. Cibora jadalna


Rosliny lecznicze


Cyperus esculentus L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

bulwy

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty oskrzeli i żołądka, nerwice, puchlina wodna, chorobliwe wychudzenie


328. Cieciorka pstra


Rosliny lecznicze


Coronilla varia L.

Występowanie:

łąki, miedze, zarośla

Surowiec:

ziele (w fazie przekwitania)

Zastosowanie lecznicze:

jako środek uszczelniający naczynia krwionośne, bezsenność, osłabienie mięśnia sercowego, puchlina wodna; stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


329. Cytryniec chiński


Rosliny lecznicze


Schizartdra chinensis Baill.

Występowanie:

uprawiany w ogrodach

Surowiec:

owoce

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka, jelit i oskrzeli, astma oskrzelowa, rozedma, koklusz, zaburzenia trawienne, biegunki, choroby serca, nerek i wątroby, nadciśnienie tętnicze krwi, jako środek podnoszący sprawność fizyczną i umysłową, poprawiający wzrok


330. Czubajka kania


Rosliny lecznicze


Macrolepiota procera Sing.

Występowanie:

pastwiska, polany, lasy liściaste, zagajniki

Surowiec:

owocniki

Zastosowanie lecznicze:

anemia, stany zagrożenia chorobą nowotworową, jako środek odtruwający przy zatruciach metalami ciężkimi


331. Czyściec prosty


Rosliny lecznicze


Stachys recta L.

Występowanie:

suche wzgórza, dąbrowy, bory sosnowe

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

owrzodzenia, egzemy, liszajowatość, inne dermatozy


332. Dereń właściwy


Rosliny lecznicze


Cornus mas L.

Występowanie:

sadzony w parkach

Surowiec:

owoce

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia żołądkowo-jelitowe, jako środek dietetyczny


333. Doględa wielka


Rosliny lecznicze


Grindelia robusta Nutt.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty oskrzeli, astma oskrzelowa, suchy, przewlekły kaszel, choroby skórne o podłożu alergicznym


334. Drakiew polna (świerzbnica)


Rosliny lecznicze


Knautia arvensis (L.) Coult.

Występowanie:

miedze, pola, łąki, przydroża

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

owrzodzenia, wypryski i wysypki skórne, trądzik, liszaje, egzemy, źle gojące się rany


335. Eukaliptus gałkowy


Rosliny lecznicze


Eucalyptus globulus Lab.

Występowanie:

hodowany w doniczkach i szklarniach

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty jamy ustnej, gardła, oskrzeli, za palenie opłucnej, otwarte rany, owrzodzenia, złamania, zwichnięcia


336. Fiołek wonny


Rosliny lecznicze


Viola odorata L.

Występowanie:

lasy, zarośla, ogrody

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty i choroby górnych dróg oddechowych


337. Gorczycznik pospolity


Rosliny lecznicze


Barbaraea vulgaris R. Br.

Występowanie:

przydroża, łąki, zarośla

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zaburzenia przemiany materii


338. Gorysz miarz


Rosliny lecznicze


Peucedanum ostruthium (L.) Koch.

Występowanie:

łąki, brzegi potoków

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bóle brzucha, niestrawność, dermatozy


339. Gorysz pagórkowy


Rosliny lecznicze


Peucedanum oreoselinum (L.) Mnch.

Występowanie:

suche zbocza, łąki, zarośla

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

dolegliwości żołądka i nerek, nadmierna nerwowość, bezsenność


340. Herbata prawdziwa (chińska)


Rosliny lecznicze


Thea sinensis L.

Występowanie:

hodowana w doniczkach

Surowiec:

liście (import)

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne, zatrucia pokarmowe, mdłości, stany podgorączkowe, zawroty głowy, zmęczenie umysłowe i fizyczne


341. Huba lekarska


Rosliny lecznicze


Fomes officinalis (Vill.) Neum.

Występowanie:

lasy liściaste i mieszane

Surowiec:

owocniki

Zastosowanie lecznicze:

choroby gorączkowe, gruźlica, nerwice, niedokrwistość, biegunki, owrzodzenia


342. Huba lśniąca


Rosliny lecznicze


Ganoderma lucidum (Leyss. ex Fr.) Karst.

Występowanie:

lasy liściaste

Surowiec:

owocniki (narośla)

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty jamy ustnej i gardła, angina, rany i uszkodzenia skóry, owrzodzenia, trądzik, inne dermatozy


343. Imbir lekarski


Rosliny lecznicze


Zingiber officinale Roscoe

Występowanie:

hodowany w doniczkach

Surowiec:

kłącza (import)

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne z wymiotami, przewlekłe stany zapalne jelit, bezmocz, choroby nerek i pęcherza moczowego


344. Jabłoń dzika


Rosliny lecznicze


Malus sylvestris (L.) Mill.

Występowanie:

lasy liściaste, miedze, przydroża, ugory

Surowiec:

owoce

Mikro- i makroelementy:

kobalt, miedź, żelazo, potas, mangan

Witaminy:

A, B1, B2, B6, C, E, K, P, PP

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty przewodu pokarmowego, niestrawność, zatrucia pokarmowe, biegunki, jako środek witaminizujący i mineralizujący


345. Karczoch zwyczajny


Rosliny lecznicze


Cynara scolymus L.

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby wątroby, miażdżyca, dna, białkomocz, cukrzyca, choroby reumatyczne, kamica moczanowa, kamica żółciowa, niewydolność nerek, zaburzenia przemiany materii, jako środek obniżający poziom cholesterolu we krwi


346. Kmin rzymski


Rosliny lecznicze


Cuminum cyminum L.

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

nasiona

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne, bóle brzucha, wzdęcia, niestrawność, nieregularne wypróżnienia, bezsenność, jako środek zwiększający laktację


347. Kokorycz pełna


Rosliny lecznicze


Corydalis solida Sm.

Roślina trująca

Występowanie:

lasy liściaste, zarośla

Surowiec:

bulwy

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia miesiączkowania, robaczyca jelitowa; - stosować w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


348. Komosa piżmowa


Rosliny lecznicze


Chenopodium ambrosiodes L.

Roślina trująca

Występowanie:

czasem hodowana w ogródkach i zdziczała (przychacia, przydroża)

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

robaczyca jelitowa (wlewy)


349. Kosaciec żółty


Rosliny lecznicze


Iris pseudoacorus L.

Występowanie:

mokre łąki, brzegi stawów

Surowiec:

kłącza

Zastosowanie lecznicze:

jako środek przeciwzapalny i powlekający w stanach zapalnych błon śluzowych oraz środek wymiotny


350. Lukrecja gładka


Rosliny lecznicze


Glycyrrhiza glabra L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

korzenie i kłącza

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty górnych dróg oddechowych, uporczywy kaszel, nieżyty żołądka, dwunastnicy i jelit, otyłość, choroby układu nerwowego, reumatyczno-artretyczne, kobiece, schorzenia prostaty, niewydolność krążenia obwodowego, żylaki podudzi i odbytu, nadczynność tarczycy, wole


351. Lulek czarny


Rosliny lecznicze


Hyoscyamus niger L.

Roślina mocno toksyczna

Występowanie:

przydroża, rumowiska

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

choroby reumatyczno-artretyczne (okłady)


352. Łączeń baldaszkowy


Rosliny lecznicze


Butomus umbellatus L.

Występowanie:

bagna, moczary, rowy, płytkie wody

Surowiec:

kłącza

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka i jelit, choroby nerek, puchlina wodna


353. Łoboda ogrodowa


Rosliny lecznicze


Atriplex hortensis L.

Występowanie:

czasem uprawiana i zdziczała (przychacia, przydroża)

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

jako środek wzmacniający, mineralizujący i witaminizujący


354. Łyszczec wiechowaty


Rosliny lecznicze


Gypsophila paniculata Fisch.

Roślina chroniona

Występowanie:

piaski, ugory, zbocza

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty dróg oddechowych, oskrzeli przewlekły, męczący kaszel z zaleganiem flegmy, choroby nerek i wątroby


355. Marek szerokolistny


Rosliny lecznicze


Sium latifolium L.

Występowanie:

stawy, szuwary, rowy; również uprawiany

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka i jelit, brak łaknienia, kamica nerkowa, brak miesiączkowania, gruźlica płuc, impotencja


356. Marzymięta grzebieniasta


Rosliny lecznicze


Elsholtzia ciliata (Thumb.) Hyl.

Występowanie:

pola, ogrody, przydroża

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty górnych dróg oddechowych, przeziębienia, kaszel, choroby kobiece


357. Maślanka wiązkowa (opieńka)


Rosliny lecznicze


Hypholoma fasciculare (Huds. ex Fr.) Kumm.

Występowanie:

pnie drzew

Surowiec:

owocniki

Zastosowanie lecznicze:

przewlekłe biegunki


358. Mącznica lekarska


Rosliny lecznicze


Arctosłaphylos uva-ursi L.

Roślina pod ochroną częściową

Występowanie:

lasy sosnowe

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza i dróg moczowych, białkomocz, puchlina wodna, przerost gruczołu krokowego (prostaty)


359. Męczennica cielista


Rosliny lecznicze


Passiflora incarnata L.

Występowanie:

hodowana w doniczkach

Surowiec: ziele

Zastosowanie lecznicze:

nadciśnienie tętnicze krwi, nerwice, nad pobudliwość nerwowa, migrena, bezsenność, nerwobóle, dolegliwości okresu przekwitania


360. Mięta polna


Rosliny lecznicze


Mentha arvensis L.

Występowanie:

bagniste łąki, pola, ugory, rowy

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia żołądkowe, wzdęcia, odbija nie, bóle brzucha, nadmierna fermentacja jelit oraz choroby gorączkowe


361. Miłorząb dwuklapowy


Rosliny lecznicze


Ginkgo biloba L.

Występowanie:

parki, ogrody

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia krążenia obwodowego, choroby naczyń krwionośnych, astma oskrzelowa, miażdżyca, stany przedzawałowe, jako środek poprawiający ukrwienie mózgu oraz środek rozrzedzający krew


362. Miodunka plamista


Rosliny lecznicze


Pulmonaria officinalis L.

Występowanie:

cieniste lasy, zarośla

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

przewlekły kaszel, grypa, przeziębienia, nieżyty oskrzeli, rozedma


363. Mleczaj rydz


Rosliny lecznicze


Lactarius deliciosus S.F. Gray

Występowanie:

lasy liściaste, polany

Surowiec:

owocniki (sok i miąższ)

Zastosowanie lecznicze:

choroby skórne, owrzodzenia, rany wywołane bakteriami chorobotwórczymi, egzemy, róża


364. Morszczyn pęcherzykowaty


Rosliny lecznicze


Fucus vesiculosus L.

Występowanie:

płytkie wody Bałtyku

Surowiec:

plechy

Zastosowanie lecznicze:

niedoczynność tarczycy, otyłość, nawykowe zaparcia, chorobliwe wychudzenie, dolegliwości podeszłego wieku, zaburzenia przemiany materii


365. Morwa biała


Rosliny lecznicze


Morus alba L.

Występowanie:

sadzona w ogrodach, parkach

Surowiec:

owoce

Zastosowanie lecznicze:

jako środek lekko rozwalniający


366. Nawrot lekarski


Rosliny lecznicze


Lithospermum officinale L.

Występowanie:

zarośla, wzgórza, obrzeża lasów

Surowiec:

korzenie, ziele, owoce

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza i dróg moczowych, kamica moczowa


367. Niezapominajka polna


Rosliny lecznicze


Myosotis arvensis (L.) Hill.

Występowanie:

lasy, pola, wzgórza

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

przewlekłe nieżyty dróg oddechowych i oskrzeli, gruźlica płuc, przewlekły, męczący kaszel z zaleganiem flegmy


368. Okrzyn szerokolistny


Rosliny lecznicze


Laserpitium latifolium L.

Występowanie:

widne zarośla, łąki, skaliste zbocza

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia żołądkowo-jelitowe, choroby nerek i pęcherza moczowego, nieregularne miesiączkowanie


369. Orlik pospolity


Rosliny lecznicze


Aquilegia vulgaris L.

Roślina chroniona

Występowanie:

zręby, nasłonecznione zarośla; również hodowany

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

dolegliwości woreczka żółciowego, dyskinezą woreczka żółciowego, skąpomocz, słabe wydzielanie żółci


370. Ożanka czosnkowa


Rosliny lecznicze


Teucrium scordium L.

Występowanie:

bagniste łąki, rowy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

krwawe biegunki, czerwonka, słabe krwawienia wewnętrzne, żylaki odbytu


371. Papryka roczna


Rosliny lecznicze


Capsicum annuum L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

owoce

Zastosowanie lecznicze:

choroby reumatyczno-artretyczne, rwa kulszowa, zapalenie korzonków nerwowych


372. Parietaria lekarska


Rosliny lecznicze


Parietaria officinalis L.

Występowanie:

przydroża, przymurza, przychacia

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka i jelit, zaburzenia trawienne, brak łaknienia, zaburzenia przemiany materii


373. Pieczarka prawdziwa


Rosliny lecznicze


Agaricus campestris L. ex Fr.

Występowanie:

pastwiska; również uprawiana

Surowiec:

owocniki

Mikro- i makroelementy:

miedź, selen, cynk

Zastosowanie lecznicze:

owrzodzenia, egzemy, trądzik, uszkodzenia skóry


374. Pieprzyca siewna


Rosliny lecznicze


Lepidium sativum L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

ziele

Mikro- i makroelementy:

wapń. żelazo, magnez, mangan, siarka, krzem, cynk

Witaminy:

B1, B2, C, E, K

Zastosowanie lecznicze:

jako środek mineralizujący i witaminizujący


375. Pietruszka zwyczajna


Rosliny lecznicze


Petroselinum crispum (Mill.) Nym.

Występowanie:

powszechnie uprawiana

Surowiec:

korzenie, liście, owoce

Mikro- i makroelementy:

wapń, miedź, żelazo, potas, magnez, siarka, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, C, E, PP

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne, brak łaknienia, bóle brzucha, wzdęcia, stany zapalne nerek i pęcherza moczowego, skąpomocz, atonia jelit


376. Pigwa pospolita


Rosliny lecznicze


Cydonia oblonga Mill.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

owoce

Mikro- i makroelementy:

chlor, żelazo, potas, magnez, mangan, nikiel, fosfor, siarka, cynk

Witaminy:

A, B1, B2, C, P

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka i jelit, owrzodzenia jelitowe, choroby skórne, otyłość, zaburzenia przemiany materii


377. Płesznik czerwonkawy


Rosliny lecznicze


Pulicaria dysenterica (L.) Bernh.

Występowanie:

podmokłe łąki, rowy, brzegi wód, pastwiska

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

przewlekłe krwawe biegunki, czerwonka


378. Pływacz zwyczajny


Rosliny lecznicze


Utricularia vulgaris L.

Występowanie:

moczary, stawy, rowy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza moczowego i dróg moczowych, skąpomocz, oparzenia, owrzodzenia, róża, otwarte rany


379. Pomocnik baldaszkowy


Rosliny lecznicze


Chimaphila umbeliata L.

Roślina chroniona

Występowanie:

suche bory sosnowe

Surowiec: ziele

Zastosowanie lecznicze:

stany zapalne pęcherza moczowego, początkowe stany cukrzycy, jako środek antyseptyczny i wzmacniający


380. Przegorzan kulisty


Rosliny lecznicze


Echinops sphaerocephalus L.

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

ziele i owoce

Zastosowanie lecznicze:

schorzenia nerwów obwodowych, paraliż nerwu twarzowego; stosować w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


381. Przęstka pospolita


Rosliny lecznicze


Hippuris vulgaris L.

Występowanie:

bagna, brzegi wód stojących

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

owrzodzenia, oparzenia, róża, wypryski skórne, otwarte rany, egzemy


382. Przytulia czepna


Rosliny lecznicze


Galium aparine L.

Występowanie:

lasy, zarośla, pola uprawne

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

kamica żółciowa i nerkowa, skąpomocz, puchlina wodna, biegunki, słabe krwawienia wewnętrzne, dermatozy


383. Psianka czarna


Rosliny lecznicze


Solanum nigrum L.

Roślina trująca

Występowanie:

chwast ogrodowy i polny

Surowiec: ziele

Zastosowanie lecznicze:

nerwobóle; - stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


384. Pszonak drobnokwiatowy


Rosliny lecznicze


Erysimum cheiranthoides L.

Występowanie:

chwast upraw, łąki, przydroża

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby i dolegliwości serca; stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


385. Rdest plamisty


Rosliny lecznicze


Polygonum persicaria L

Występowanie:

pola, ogrody, rowy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

owrzodzenia skóry, owrzodzenia żylakowate nóg, pęknięcia sutków, inne trudno gojące się rany i dermatozy


386. Rdest ziemnowodny


Rosliny lecznicze


Polygonum amphibium L.

Występowanie:

mokre łąki, brzegi stawów, wody płynące

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza i przewodów moczowych, kamica nerkowa


387. Rdestnica pływająca


Rosliny lecznicze


Potamogeton natans L.

Występowanie:

wody stojące

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia jelitowe, kolki, biegunki) dermatozy, swędzące wysypki


388. Rdestnica przeszyta


Rosliny lecznicze


Potamogeton perfoliatus L.

Występowanie:

wody stojące

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia jelitowe, kolki, biegunki, dermatozy


389. Rogatek sztywny


Rosliny lecznicze


Ceratophyllum demersum L.

Występowanie:

stawy i jeziora

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

nadciśnienie tętnicze krwi, choroby gorączkowe, żółtaczka, grypa, przeziębienia, róża, dermatozy


390. Rozwar wielkokwiatowy


Rosliny lecznicze


Platycodon grandiflorum ADC

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty jamy ustnej, gardła, oskrzeli schorzenia wątroby i woreczka żółciowego


391. Rzepa biała (kapusta polna)


Rosliny lecznicze


Brassica rapa L.

Występowanie:

uprawiana (w licznych odmianach)

Surowiec:

korzenie

Mikro- i makroelementy:

wapń, chlor, fosfor

Witaminy:

A, B2, B6, C, PP

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty dróg oddechowych, oskrzeli, zaburzenia trawienne, obstrukcje, jako środek stymulujący system sercowo-naczyniowy oraz środek dietetyczny


392. Rzepień pospolity


Rosliny lecznicze


Xanthium strumarium L.

Występowanie:

przychacia, przydroża, rowy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

przewlekłe biegunki, dermatozy


393. Rzęśl wiosenna


Rosliny lecznicze


Callitriche verna L.

Występowanie:

wody stojące i płynące

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza moczowego i dróg moczowych, stany zapalne oczu i spojówek, oparzenia i uszkodzenia skóry


394. Rzodkiew czarna


Rosliny lecznicze


Raphanus sativus L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

korzenie

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, fosfor, siarka

Witaminy:

A, B1, B2, C, PP


Zastosowanie lecznicze:

choroby wątroby, atonia woreczka żółciowego, kamica żółciowa i nerkowa, nieżyty dróg oddechowych, żołądka i jelit, zaburzenia trawienne, paraliż języka, owrzodzenia


395. Sit rozpierzchły


Rosliny lecznicze


Juncus effusus L.

Występowanie:

mokradła

Surowiec:

nasiona

Zastosowanie lecznicze:

krwotoki, biegunki, bezsenność


396. Sit skupiony


Rosliny lecznicze


Juncus conglomeratus L.

Występowanie:

mokradła

Surowiec:

nasiona

Zastosowanie lecznicze:

biegunki, krwotoki, jako środek nasenny


397. Sitowiec nadmorski


Rosliny lecznicze


Scirpus maritimus L

Występowanie:

brzegi wód, rowy

Surowiec:

rozłogi z bulwkami

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek i pęcherza moczowego, zaburzenia trawienne, biegunki, zaburzenia miesiączkowania, brak laktacji, bóle porodowe, krwotoki maciczne


398. Siwiec żółty


Rosliny lecznicze


Glaucium fiavum Cr.

Występowanie:

uprawiany

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

kamica żółciowa, zapalenie i dyskineza pęcherzyka żółciowego, astma oskrzelowa, rozedma, gruźlica płuc, przewlekły uporczywy kaszel


399. Skrzyp błotny


Rosliny lecznicze


Equisetum fluviatile L.

Występowanie:

brzegi wód

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

krwawienia wewnętrzne, krwawienia z nosa, przeziębienia, grypa, schorzenia pęcherza i dróg moczowych


400. Soja zwyczajna


Rosliny lecznicze


Glycine max (L.) Merr.

Występowanie:

uprawiana w USA

Surowiec:

mączka sojowa z nasion (import)

Zastosowanie lecznicze:

nadciśnienie tętnicze krwi, miażdżyca, stany przed- i pozawałowe, jako środek zmniejszający krzepnięcie krwi i obniżający poziom cholesterolu we krwi, środek ogólnie wzmacniający i tonizujący układ


401. Spirodela wielokorzeniowa


Rosliny lecznicze


Spirodela polyrrhiza (L.) Schleiden

Występowanie:

wody stojące, stawy, bagna

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

stany zapalne stawów i mięśni, gościec, dna, róża, zwichnięcia, obrzęki


402. Starzec zwyczajny


Rosliny lecznicze


Senecio vulgaris L.

Występowanie:

pola, ogrody, ugory

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby wątroby i nerek, zbyt obfite miesiączkowanie, krwotoki z nosa, dermatozy


403. Stroiczka rozdęta


Rosliny lecznicze


Lobelia inflata L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

ziele (szczyty pędów)

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty oskrzeli, astma oskrzelowa, rozedma płuc, stany duszności w podeszłym wieku


404. Stulisz lekarski


Rosliny lecznicze


Sisymbrium officinale (L.) Scop.

Występowanie:

przydroża, miedze, przychacia

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty oskrzeli i dróg oddechowych, nadciśnienie tętnicze krwi, słabe wewnętrzne krwawienia


405. Szanta zwyczajna


Rosliny lecznicze


Marrubium vulgare L.

Występowanie:

uprawiana; miejsca ruderalne

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty oskrzeli i dróg oddechowych, choroby wątroby i woreczka żółciowego, zaburzenia trawienne, nieregularne miesiączkowanie, dermatozy


406. Szarłat szorstki


Rosliny lecznicze


Amaranthus retroflexus L.

Występowanie:

chwast upraw okopowych

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty jamy ustnej, gardła, oskrzeli, angina, biegunki


407. Szczaw nadmorski


Rosliny lecznicze


Rumex maritimus L.

Występowanie:

brzegi rzek, rowy, przydroża

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

oparzenia i krwawienia


408. Szczaw omszony


Rosliny lecznicze


Rumex confertus Willd.

Występowanie:

suche wzgórza, łąki

Surowiec:

kłącza z korzeniami

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty przewodu pokarmowego, biegunki


409. Szczaw polny


Rosliny lecznicze


Rumex acetosella L

Występowanie:

ugory, pastwiska

Surowiec:

ziele i kłącza

Zastosowanie lecznicze:

anemia, niedomagania serca, choroby gorączkowe, gościec, zaburzenia trawienne, biegunki, grypa, przeziębienia, jako środek wzmacniający i przeciwkrwotoczny


410. Szczaw wodny


Rosliny lecznicze


Rumex aquaticus L.

Występowanie:

brzegi rzek, stawów, rowy

Surowiec:

korzenie i owoce

Zastosowanie lecznicze:

krwawe biegunki, zaparcia, krwotoki wewnętrzne


411. Szczawik zajęczy


Rosliny lecznicze


Oxalis acetosella L.

Występowanie:

wilgotne zarośla, zagajniki, cieniste lasy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby gorączkowe, przeziębienia, kaszel, niedokrwistość


412. Szczeć pospolita


Rosliny lecznicze


Dipsacus sylvestris Huds.

Występowanie:

brzegi rzek, zarośla, przydroża

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

przetoki odbytnicze, żylaki odbytu, owrzodzenia, drobne dermatozy


413. Świbka błotna


Rosliny lecznicze


Triglochin palustris L.

Występowanie:

mokradła, torfowiska, brzegi wód

Surowiec:

kłącza

Zastosowanie lecznicze:

przewlekłe nieżyty dróg oddechowych i oskrzeli, gruźlica płuc, rozedma


414. Tarczownica islandzka


Rosliny lecznicze


Cetraria islandica (L.) Ach.

Roślina pod ochroną częściową

Występowanie:

bory sosnowe, skały, zbocza

Surowiec:

plechy

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, zaburzenia trawienne, brak łaknienia


415. Tobołki polne


Rosliny lecznicze


Thlaspi arvense L.

Występowanie:

chwast polny i ogrodowy

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby reumatyczno-artretyczne


416. Trybula leśna


Rosliny lecznicze


Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm.

Występowanie:

wilgotne łąki, lasy, zarośla

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

schorzenia pęcherza moczowego, nieży ty dróg oddechowych i oskrzeli, prze wlekły kaszel, przeziębienia, grypa


417. Trybula ogrodowa


Rosliny lecznicze


Anthriscus cerefolium (L.) Hoffm.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty przewodu oddechowego i oskrzeli, przeziębienia, grypa, uporczywy kaszel, jako środek pobudzający laktację


418. Twardzioszek przydrożny


Rosliny lecznicze


Marasmius oreades (Bolt, ex Fr.)Fr.

Występowanie:

przydroża, place tartaczne

Surowiec:

owocniki

Zastosowanie lecznicze:

stany zapalne dróg żółciowych i moczowych, choroby tarczycy, biegunki, róża, egzemy, liszaje, inne dermatozy


419. Urzet barwierski


Rosliny lecznicze


Isatis tinctoria L.

Występowanie:

gliniaste przydroża i zbocza; uprawiany

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty żołądka, zaburzenia trawienne, choroby śledziony


420. Wanilia płaskolistna


Rosliny lecznicze


Vanilla pianifolia Andr.

Występowanie:

hodowana w doniczkach i szklarniach

Surowiec:

owoce („laski” wanilii)

Zastosowanie lecznicze:

wyczerpanie fizyczne i nerwowe, gościec, przeziębienia, jako środek wzmacniający mięsień sercowy


421. Warzucha lekarska


Rosliny lecznicze


Cochlearia officinalis L.

Występowanie:

uprawiana

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne, zatrucia pokarmowe, bóle brzucha, dziąseł, zębów, nad ciśnienie tętnicze krwi


422. Wełnianka pochwowata


Rosliny lecznicze


Eriophorum vaginatum L.

Występowanie:

torfowiska

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty przewodu pokarmowego, żołądka i jelit, niestrawność, bóle brzucha, kolki, wzdęcia


423. Wełnianka szerokolistna


Rosliny lecznicze


Eriophorum iatifoiium Hoppe

Występowanie:

torfowiska niskie

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby nerek, pęcherza moczowego, skąpomocz, robaczyca jelitowa


424. Wężymord czarny


Rosliny lecznicze


Scorzonera hispanica L

Występowanie:

łąki śródleśne, zarośla; hodowany

Surowiec:

korzenie

Mikro- i makroelementy:

wapń, żelazo, potas, magnez, sód

Witaminy:

A, B1, B2,C, E, PP

Zastosowanie lecznicze:

osłabienie mięśnia sercowego, jako środek pobudzający jego czynność


425. Wierzbownica drobnokwiatowa


Rosliny lecznicze


Epilobium parviflorum Schreb.

Występowanie:

brzegi stawów, rzek, rowy

Surowiec: ziele

Zastosowanie lecznicze:

stany zapalne i przerost gruczołu krokowego (prostaty)


426. Wszewłoga górska


Rosliny lecznicze


Meum athamanticum Jacq.

Występowanie:

łąki górskie

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

zaburzenia trawienne, brak łaknienia, bóle brzucha, niestrawność, zaburzenia miesiączkowania


427. Złoć polna


Rosliny lecznicze


Gagea arvensis Dum

Występowanie:

łąki, pola

Surowiec:

cebule

Zastosowanie lecznicze:

epilepsja, stany zapalne skóry, owrzodzenia, egzemy, liszajowatość, jako środek wymiotny


428. Zostera morska (tasiemnica)


Rosliny lecznicze


Zostera marina L.

Występowanie:

wody Bałtyku

Surowiec:

ziele

Zastosowanie lecznicze:

choroby tarczycy, miażdżyca, jako środek przeciwkrwotoczny


429. Żmijowiec zwyczajny


Rosliny lecznicze


Echium vulgare L.

Występowanie:

ugory, suche wzgórza

Surowiec:

korzenie

Zastosowanie lecznicze:

padaczka, słabe krwawienia wewnętrzne, nieżyty oskrzeli, suchy przewlekły kaszel, bezsenność; stosować wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą


430. Żyworódka pierzasta


Rosliny lecznicze


Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken.

Występowanie:

hodowana w doniczkach

Surowiec:

liście

Zastosowanie lecznicze:

nieżyty jamy ustnej, gardła, krtani, paradentoza, owrzodzenia żylakowate, odleżyny, oparzenia, otwarte rany, owrzodzenia, trądzik skórny

INDEKS CHORÓB WYSTĘPUJĄCYCH U LUDZI (WYBÓR)

Poniżej dokonano podziału chorób na 15 zasadniczych grup (oznaczonych cyframi rzymskimi), z których każda dotyczy innego układu ustrojowego człowieka, a mianowicie:

I. Choroby serca

II. Choroby układu krążenia i krwi

III. Choroby układu oddechowego

IV. Choroby górnych dróg oddechowych

V. Choroby jamy ustnej

VI. Choroby układu pokarmowego

VII. Choroby wątroby, dróg żółciowych, trzustki i śledziony

VIII. Choroby układu moczowego

IX. Choroby przemiany materii

X. Choroby alergiczne

XI. Choroby układu ruchu

XII. Choroby skóry

XIII. Choroby kobiece

XIV. Choroby oczu

XV. Choroby układu nerwowego

Wymienione grupy chorób podzielone zostały na konkretne schorzenia, przy których nazwie występuje zestaw cyfr arabskich (ustawionych rosnąco). Każda cyfra odpowiada numerowi rośliny leczniczej w Atlasie i oznacza, że surowiec tejże rośliny ma zastosowanie w leczeniu schorzenia, przy którym została wymieniona. Należy podkreślić, że nie wszystkie zioła zostały wyszczególnione w tym indeksie. Dobór właściwych składników w dużym stopniu zależy bowiem od przebiegu choroby i cech indywidualnych człowieka, a więc powinien być pozostawiony lekarzowi fitoterapeucie. Ograniczono się jedynie do podania podstawowych gatunków ziół działających bezpośrednio bodźcowo na układ immunologiczny organizmu ludzkiego, jak też ziół o znaczeniu pomocniczym w wytwarzaniu interferonu oraz pobudzającym układ nerwowy do produkcji prostoglandyn (substancji pełniących rolę regulatorów wielu procesów fizjologicznych). A zatem pod cyframi arabskimi „kryją się” zioła, które powinny stanowić co najmniej 50% składników mieszanek stosowanych do leczenia schorzeń podanych w indeksie. Odpowiednio dobrany surowiec roślinny jest pomocny również w zwalczaniu infekcji wirusowych i bakteryjnych, ma duże znaczenie profilaktyczne, poprawia mechanizmy odpornościowe organizmu i doprowadza do równowagi jego układu odpornościowego. Leczenie ziołami wymaga długiego czasu, cierpliwości, wytrwałości, a nawet samozaparcia, dając zawsze pozytywne efekty i brak skutków ubocznych, jednak przy zachowaniu kilku podstawowych zasad:

1. Przed podjęciem leczenia należy najpierw poddać się szczegółowemu badaniu lekarskiemu, w celu uzyskania właściwego rozpoznania choroby.

2. Leczenie cięższych schorzeń preparatami z roślin można przeprowadzać wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą.

3. Zioła, które będą stosowane w leczeniu, najlepiej zebrać samemu, w czasie urlopu lub niedzielnych wypadów za miasto, względnie nabyć je z pewnego źródła.

4. Ziół nie należy zbierać z tzw. terenów skażonych, to znaczy znajdujących się w pobliżu ośrodków przemysłowych oraz tras i dróg o nasilonym ruchu samochodowym, z nasypów kolejowych, śmietnisk i rumowisk, gdyż surowiec leczniczy pochodzący z takich miejsc może tylko pogłębić chorobę, zamiast ją wyleczyć.

5. Zebrane rośliny lecznicze muszą być właściwie wysuszone i odpowiednio przechowywane, gdyż decyduje to w dużym stopniu o ich wartości leczniczej.

6. Do użytku wewnętrznego należy przyrządzić lek z 5-7 rodzajów surowca (ziół, najlepiej z różnych rodzin systematycznych) o podobnym zastosowaniu, gdyż występuje wtedy wzajemne potęgowanie ich działania farmakologicznego (synergizm) i uzupełnianie się substancji czynnych niezbędnych do przywrócenia równowagi zdrowotnej.

7. Postać leku roślinnego przygotowywanego do doustnego przyjmowania powinna wynikać przede wszystkim ze skuteczności jego działania oraz dogodności stosowania. Wyciągi wodne są nietrwałą postacią leku, toteż nie wolno ich przygotowywać na zapas (najpraktyczniej jest je przygotowywać w termosach, do jednodniowego użycia). Korzystniejszą od wyciągów wodnych postacią leków ziołowych są wyciągi alkoholowe. Mają one większą trwałość, są praktyczniejsze w użyciu i bogatsze w substancje czynne, których większość łatwiej rozpuszcza się w alkoholu aniżeli w wodzie. W schorzeniach wątroby, przewodów żółciowych, woreczka żółciowego, nerek oraz trzustki jest wskazane przyjmowanie wyciągów olejowych.

8. Po sześciomiesięcznym leczeniu należy zasięgnąć porady lekarza fitoterapeuty, gdyż dobre efekty lecznicze przynosi zmiana receptury.

9. Choroby reumatyczno-artretyczne, skórne, kobiece i alergiczne muszą być leczone nie tylko objawowo, ale również przyczynowo. Wskazana jest kuracja lekami stosowanymi wewnętrznie, w postaci naparów, odwarów i innych wyciągów, ale i zewnętrznie, w formie okładów, kataplazmów, przymoczek i kąpieli leczniczych.

Przestrzeganie wymienionych zasad oraz stosowanie odpowiednich surowców roślinnych - to warunki konieczne do uzyskania pozytywnych wyników leczenia. W racjonalnym do schorzenia doborze leczniczych surowców roślinnych może być pomocny poniższy wykaz.

I. CHOROBY SERCA

Dychawica (astma) sercowa (napadowa duszność nocna):

6. Aronia czarnoowocowa

70. Fasola zwykła

75. Głóg jednoszyjkowy

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

149. Macierzanka piaskowa

157. Marchew siewna

165. Mięta pieprzowa

177. Nawłoć pospolita

199. Pięciornik gęsi

243. Różeniec górski

257. Serdecznik pospolity

313. Żarnowiec miotlasty

Dusznica bolesna (dławica piersiowa):

6. Aronia czarnoowocowa

22. Bodziszek cuchnący

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

121. Konwalia majowa

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

146. Lucerna siewna

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

257. Serdecznik pospolity

313. Żarnowiec miotlasty

Częstoskurcz serca:

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

127. Kozłek lekarski

143. Lipa drobnoIistna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

166. Miłek wiosenny

238. Rozmaryn lekarski

257. Serdecznik pospolity

291. Wiązówka błotna

Nerwica serca:

4. Arcydzięgiel litwor

8. Babka piaskowa

41. Chmiel zwyczajny

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

149. Macierzanka piaskowa

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

195. Pasternak zwyczajny

199. Pięciornik gęsi

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

257. Serdecznik pospolity

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

384. Pszonak drobnokwiatowy

Niewydolność krążenia:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

15. Bazylia ogrodowa

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

92. Janowiec barwierski

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

103. Jodła pospolita

104. Kalina koralowa

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

112. Kocanki piaskowe

117. Komosa strzałkowata

119. Koniczyna łąkowa

121. Konwalia majowa

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

145. Lubczyk lekarski

166. Miłek wiosenny

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

179. Nostrzyk żółty

185. Oman wielki

189. Ostrożeń polny

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

233. Rdest wężownik

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

272. Szczaw zwyczajny

291. Wiązówka błotna

307. Ziarnopłon wiosenny

313. Żarnowiec miotlasty

318. Arbuz zwyczajny

329. Cytryniec chiński

350. Lukrecja gładka

361. Miłorząb dwuklapowy

384. Pszonak drobnokwiatowy

409. Szczaw polny

424. Wężymord czarny

Niewydolność wieńcowa:

6. Aronia czarnoowocowa

16. Berberys zwyczajny

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

41. Chmiel zwyczajny

44. Cytryna zwyczajna

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

77. Gorczyca jasna

92. Janowiec barwierski

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

103. Jodła pospolita

110. Kminek zwyczajny

117. Komosa strzałkowata

121. Konwalia majowa

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

143. Lipa drobnoIistna

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

166. Miłek wiosenny

217. Poziomka pospolita

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

270. Szczaw alpejski

272. Szczaw zwyczajny

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

313. Żarnowiec miotlasty

318. Arbuz zwyczajny

344. Jabłoń dzika

350. Lukrecja gładka

384. Pszonak drobnokwiatowy

424. Wężymord czarny

Zapalenie mięśnia sercowego:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

22. Bodziszek cuchnący

41. Chmiel zwyczajny

66. Dziki bez czarny

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

103. Jodła pospolita

104. Kalina koralowa

121. Konwalia majowa

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

145. Lubczyk lekarski

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

166. Miłek wiosenny

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

191. Ostróżeczka polna

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

272. Szczaw zwyczajny

306. Wrzos zwyczajny

328. Cieciorka pstra

329. Cytryniec chiński

384. Pszonak drobnokwiatowy

420. Wanilia płaskolistna

424. Wężymord czarny

Zapalenie wsierdzia i osierdzia serca:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

16. Berberys zwyczajny

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

41. Chmiel zwyczajny

51. Czosnek pospolity

66. Dziki bez czarny

75. Głóg jednoszyjkowy

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

104. Kalina koralowa

121. Konwalia majowa

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

166. Miłek wiosenny

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

191. Ostróżeczka polna

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

306. Wrzos zwyczajny

313. Żarnowiec miotlasty

II. CHOROBY UKŁADU KRĄŻENIA I KRWI

Błędnica:

6. Aronia czarnoowocowa

20. Bluszczyk kurdybanek

33. Burak zwyczajny

37. Bylica pospolita

43. Cykoria podróżnik

79. Goryczka żółta

95. Jasnota biała

103. Jodła pospolita

116. Komosa biała

117. Komosa strzałkowata

119. Koniczyna łąkowa

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

132. Krwawnik pospolity

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

185. Oman wielki

190. Ostrożeń warzywny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

236. Rokitnik zwyczajny

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

263. Słonecznik zwyczajny

265. Stokrotka pospolita

270. Szczaw alpejski

272. Szczaw zwyczajny

280. Tatarak zwyczajny

320. Barwinek różyczkowy

Miażdżyca tętnic (arterioskleroza):

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

45. Czarnuszka siewna

46. Cząber ogrodowy

51. Czosnek pospolity

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

82. Grejpfrut

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

166. Miłek wiosenny

171. Mydlnica lekarska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

221. Przelot pospolity

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

344. Jabłoń dzika

345. Karczoch zwyczajny

350. Lukrecja gładka

361. Miłorząb dwuklapowy

364. Morszczyn pęcherzykowaty

400. Soja zwyczajna

428. Zostera morska (tasiemnica)

Naczyniowa skaza krwotoczna:

8. Babka piaskowa

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

157. Marchew siewna

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

328. Cieciorka pstra

361. Miłorząb dwuklapowy

428. Zostera morska (tasiemnica)

Nadciśnienie tętnicze krwi:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

14. Barwinek pospolity

25. Borówka czarna

36. Bylica piołun

38. Cebula zwyczajna

51. Czosnek pospolity

59. Dymnica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

95. Jasnota biała

98. Jemioła pospolita

121. Konwalia majowa

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

160. Marzanka wonna

168. Mniszek pospolity

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

234. Robinia akacjowa

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

267. Szałwia lekarska

275. Szpinak warzywny

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

315. Żurawina błotna

319. Awokado (smaczliwka właściwa)

329. Cytryniec chiński

359. Męczennica cielista

389. Rogatek sztywny

400. Soja zwyczajna

421. Warzucha lekarska

Niedokrwistość (anemia):

6. Aronia czarnoowocowa

16. Berberys zwyczajny

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

36. Bylica piołun

66. Dziki bez czarny

75. Głóg jednoszyjkowy

77. Gorczyca jasna

79. Goryczka żółta

91. Jałowiec pospolity

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

95. Jasnota biała

103. Jodła pospolita

116. Komosa biała

117. Komosa strzałkowata

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

163. Miechunka rozdęta

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

190. Ostrożeń warzywny

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

270. Szczaw alpejski

272. Szczaw zwyczajny

275. Szpinak warzywny

280. Tatarak zwyczajny

315. Żurawina błotna

318. Arbuz zwyczajny

319. Awokado (smaczliwka właściwa)

330. Czubajka kania

341. Huba lekarska

344. Jabłoń dzika

409. Szczaw polny

411. Szczawik zajęczy

Obrzęki nóg:

18. Biedrzeniec mniejszy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

95. Jasnota biała

104. Kalina koralowa

107. Kasztanowiec pospolity

139. Lebiodka pospolita

162. Melisa lekarska

166. Miłek wiosenny

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

192. Owies zwyczajny

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

238. Rozmaryn lekarski

243. Różeniec górski

249. Rutwica lekarska

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Podciśnienie tętnicze krwi (niedociśnienie):

16. Berberys zwyczajny

36. Bylica piołun

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

92. Janowiec barwierski

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

145. Lubczyk lekarski

151. Majeranek ogrodowy

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

175. Nasturcja ogrodowa

199. Pięciornik gęsi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

Stwardnienie zarostowe tętnic:

8. Babka piaskowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

104. Kalina koralowa

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

171. Mydlnica lekarska

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

230. Rdest ostrogorzki

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

278. Świetlik łąkowy

279. Tasznik pospolity

350. Lukrecja gładka

361. Miłorząb dwuklapowy

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Wylew (udar mózgu):

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

200. Pięciornik kurze ziele

217. Poziomka pospolita

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

361. Miłorząb dwuklapowy

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Zakrzepowe zapalenie żylaków odbytu:

5. Arnika górska

32. Bukwica zwyczajna

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

57. Drapacz lekarski

59. Dymnica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

107. Kasztanowiec pospolity

118. Koniczyna biała

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

165. Mięta pieprzowa

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

263. Słonecznik zwyczajny

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Zakrzepowe zapalenie żył:

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

32. Bukwica zwyczajna

36. Bylica piołun

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

45. Czarnuszka siewna

57. Drapacz lekarski

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

129. Kruszyna pospolita

140. Len zwyczajny

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

185. Oman wielki

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Zakrzepowo-zarostowe zapalenie naczyń krwionośnych (choroba Buergera):

4. Arcydzięgiel litwor

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

32. Bukwica zwyczajna

36. Bylica piołun

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

144. Lnica pospolita

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

179. Nostrzyk żółty

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

193. Pałka szerokolistna

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

223. Przełącznik leśny

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

263. Słonecznik zwyczajny

287. Uczep trój listkowy

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

350. Lukrecja gładka

361. Miłorząb dwuklapowy

364. Morszczyn pęcherzykowaty

Zimne stopy:

16. Berberys zwyczajny

41. Chmiel zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

127. Kozłek lekarski

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

Żylaki odbytu (hemoroidy, guzki krwawnicze):

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

43. Cykoria podróżnik

59. Dymnica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

73. Glistnik jaskółcze ziele

84. Gryka zwyczajna

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

139. Lebiodka pospolita

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

217. Poziomka pospolita

230. Rdest ostrogorzki

233. Rdest wężownik

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

289. Wawrzyn szlachetny

307. Ziarnopłon wiosenny

350. Lukrecja gładka

370. Ożanka czosnkowa

412. Szczeć pospolita

Żylaki podudzi:

5. Arnika górska

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

25. Borówka czarna

39. Centuria pospolita

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

57. Drapacz lekarski

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

129. Kruszyna pospolita

130. Krwawnica pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

144. Lnica pospolita

160. Marzanka wonna

178. Niecierpek pospolity

179. Nostrzyk żółty

188. Ostropest plamisty

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

239. Róża dzika

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

287. Uczep trój listkowy

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

301. Wilżyna ciernista

307. Ziarnopłon wiosenny

III. CHOROBY UKŁADU ODDECHOWEGO

Dychawica oskrzelowa (astma):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

11. Bagno zwyczajne

18. Biedrzeniec mniejszy

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

37. Bylica pospolita

51. Czosnek pospolity

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

89. Hyzop lekarski

115. Kolendra siewna

120. Koniczyna polna

123. Koper włoski

124. Kopytnik pospolity

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

179. Nostrzyk żółty

185. Oman wielki

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

218. Poziomką wysoka

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

271. Szczaw lancetowaty

276. Śliwa tarnina

278. Świetlik łąkowy

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

308. Ziemniak zwyczajny

329. Cytryniec chiński

333. Doględa wielka

361. Miłorząb dwuklapowy

398. Siwiec żółty

403. Stroiczka rozdęta

Gruźlica płuc:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

95. Jasnota biała

112. Kocanki piaskowe

123. Koper włoski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

185. Oman wielki

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

201. Piwonia lekarska

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

217. Poziomka pospolita

218. Poziomką wysoka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

279. Tasznik pospolity

294. Wielosił błękitny

341. Huba lekarska

355. Marek szerokolistny

367. Niezapominajka polna

398. Siwiec żółty

399. Skrzyp błotny

Grypa (przeziębienia):

4. Arcydzięgiel litwor

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

44. Cytryna zwyczajna

48. Czereśnia ptasia

57. Drapacz lekarski

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

118. Koniczyna biała

125. Kosaciec niemiecki

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

136. Kurka (pieprznik jadalny)

143. Lipa drobnoIistna

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

175. Nasturcja ogrodowa

192. Owies zwyczajny

195. Pasternak zwyczajny

201. Piwonia lekarska

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

273. Szczypiorek

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

315. Żurawina błotna

356. Marzymięta grzebieniasta

362. Miodunka plamista

389. Rogatek sztywny

399. Skrzyp błotny

409. Szczaw polny

411. Szczawik zajęczy

416. Trybula leśna

417. Trybula ogrodowa

420. Wanilia płaskolistna

Kaszel różnego pochodzenia:

8. Babka piaskowa

15. Bazylia ogrodowa

18. Biedrzeniec mniejszy

19. Bluszcz pospolity

20. Bluszczyk kurdybanek

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

42. Chrzan pospolity

48. Czereśnia ptasia

51. Czosnek pospolity

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

74. Głowienka pospolita

84. Gryka zwyczajna

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

118. Koniczyna biała

123. Koper włoski

124. Kopytnik pospolity

125. Kosaciec niemiecki

127. Kozłek lekarski

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

141. Lepiężnik różowy

143. Lipa drobnoIistna

145. Lubczyk lekarski

146. Lucerna siewna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

180. Ogórecznik lekarski

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

192. Owies zwyczajny

198. Pierwiosnek lekarski

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

249. Rutwica lekarska

250. Rzepik pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

273. Szczypiorek

282. Topola osika

294. Wielosił błękitny

325. Buk zwyczajny

333. Doględa wielka

350. Lukrecja gładka

354. Łyszczec wiechowaty

356. Marzymięta grzebieniasta

362. Miodunka plamista

367. Niezapominajka polna

389. Rogatek sztywny

391. Rzepa biała (kapusta polna)

398. Siwiec żółty

411. Szczawik zajęczy

414. Tarczownica islandzka

416. Trybula leśna

417. Trybula ogrodowa

Krwawienia płucne słabe:

24. Borówka brusznica

98. Jemioła pospolita

132. Krwawnik pospolity

157. Marchew siewna

165. Mięta pieprzowa

171. Mydlnica lekarska

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

230. Rdest ostrogorzki

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

409. Szczaw polny

429. Żmijowiec zwyczajny

Krztusiec (koklusz):

11. Bagno zwyczajne

17. Biedrzeniec anyż

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

111, Knieć błotna

123. Koper włoski

124. Kopytnik pospolity

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

192. Owies zwyczajny

198. Pierwiosnek lekarski

219. Prawoślaz lekarski

223. Przełącznik leśny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

276. Śliwa tarnina

299. Wiesiołek dwuletni

329. Cytryniec chiński

Nieżyt oskrzeli (stan zapalny):

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

19. Bluszcz pospolity

22. Bodziszek cuchnący

48. Czereśnia ptasia

51. Czosnek pospolity

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

84. Gryka zwyczajna

89. Hyzop lekarski

91. Jałowiec pospolity

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

102. Jeżyna popielica

111, Knieć błotna

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

123. Koper włoski

124. Kopytnik pospolity

127. Kozłek lekarski

130. Krwawnica pospolita

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

141. Lepiężnik różowy

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

180. Ogórecznik lekarski

185. Oman wielki

198. Pierwiosnek lekarski

201. Piwonia lekarska

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

246. Rumianek pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

273. Szczypiorek

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

294. Wielosił błękitny

325. Buk zwyczajny

327. Cibora jadalna

329. Cytryniec chiński

333. Doględa wielka

335. Eukaliptus gałkowy

350. Lukrecja gładka

354. Łyszczec wiechowaty

356. Marzymięta grzebieniasta

362. Miodunka plamista

367. Niezapominajka polna

390. Rozwar wielokwiatowy

391. Rzepa biała (kapusta polna)

394. Rzodkiew czarna

403. Stroiczka rozdęta

404. Stulisz lekarski

405. Szanta zwyczajna

413. Świbka błotna

414. Tarczownica islandzka

416. Trybula leśna

417. Trybula ogrodowa

Nieżyt tchawicy (stan zapalny):

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

123. Koper włoski

125. Kosaciec niemiecki

130. Krwawnica pospolita

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

187. Orzech włoski

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

264. Sosna zwyczajna

294. Wielosił błękitny

299. Wiesiołek dwuletni

335. Eukaliptus gałkowy

350. Lukrecja gładka

354. Łyszczec wiechowaty

356. Marzymięta grzebieniasta

390. Rozwar wielokwiatowy

391. Rzepa biała (kapusta polna)

394. Rzodkiew czarna

404. Stulisz lekarski

405. Szanta zwyczajna

414. Tarczownica islandzka

416. Trybula leśna

417. Trybula ogrodowa

430. Żyworódka pierzasta

Obrzęk płuc:

4. Arcydzięgiel litwor

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

112. Kocanki piaskowe

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

145. Lubczyk lekarski

162. Melisa lekarska

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

IV. CHOROBY GÓRNYCH DRÓG ODDECHOWYCH

Katar nosowo-gardzielowy:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

171. Mydlnica lekarska

203. Podbiał pospolity

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

350. Lukrecja gładka

Krwotoki z nosa:

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

49. Czosnaczek pospolity

74. Głowienka pospolita

98. Jemioła pospolita

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

399. Skrzyp błotny

402. Starzec zwyczajny

Nieżyt gardła (stan zapalny):

10. Babka zwyczajna

18. Biedrzeniec mniejszy

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

102. Jeżyna popielica

103. Jodła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

130. Krwawnica pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

185. Oman wielki

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

233. Rdest wężownik

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

272. Szczaw zwyczajny

273. Szczypiorek

280. Tatarak zwyczajny

287. Uczep trójlistkowy

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

312. Żankiel zwyczajny

313. Żarnowiec miotlasty

315. Żurawina błotna

325. Buk zwyczajny

335. Eukaliptus gałkowy

336. Fiołek wonny

342. Huba lśniąca

350. Lukrecja gładka

354. Łyszczec wiechowaty

356. Marzymięta grzebieniasta

367. Niezapominajka polna

394. Rzodkiew czarna

406. Szarłat szorstki

417. Trybula ogrodowa

430. Żyworódka pierzasta

Nieżyt nosa przewlekły (przewlekłe stany zapalne):

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

66. Dziki bez czarny

98. Jemioła pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

160. Marzanka wonna

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

177. Nawłoć pospolita

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

306. Wrzos zwyczajny

325. Buk zwyczajny

336. Fiołek wonny

350. Lukrecja gładka

354. Łyszczec wiechowaty

356. Marzymięta grzebieniasta

Owrzodzenie przełyku:

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

77. Gorczyca jasna

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

177. Nawłoć pospolita

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

233. Rdest wężownik

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

270. Szczaw alpejski

Pleśniawki:

5. Arnika górska

72. Gąska żółta

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

Zapalenie krtani:

4. Arcydzięgiel litwor

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

38. Cebula zwyczajna

41. Chmiel zwyczajny

50. Czosnek niedźwiedzi

51. Czosnek pospolity

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

103. Jodła pospolita

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

177. Nawłoć pospolita

193. Pałka szerokolistna

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

201. Piwonia lekarska

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

233. Rdest wężownik

246. Rumianek pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

315. Żurawina błotna

325. Buk zwyczajny

336. Fiołek wonny

406. Szarłat szorstki

Zapalenie migdałków (angina):

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

23. Bodziszek czerwony

38. Cebula zwyczajna

42. Chrzan pospolity

50. Czosnek niedźwiedzi

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

103. Jodła pospolita

123. Koper włoski

136. Kurka (pieprznik jadalny)

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

165. Mięta pieprzowa

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

250. Rzepik pospolity

268. Szałwia muszkatołowa

342. Huba lśniąca

406. Szarłat szorstki

Zapalenie ucha środkowego:

22. Bodziszek cuchnący

51. Czosnek pospolity

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

162. Melisa lekarska

226. Przytulia właściwa

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

268. Szałwia muszkatołowa

Zapalenie zatok obocznych nosa:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

10. Babka zwyczajna

15. Bazylia ogrodowa

20. Bluszczyk kurdybanek

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

41. Chmiel zwyczajny

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

107. Kasztanowiec pospolity

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

179. Nostrzyk żółty

239. Róża dzika

246. Rumianek pospolity

257. Serdecznik pospolity

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

316. Żywokost lekarski

V. Choroby jamy ustnej

Nieżyt jamy ustnej:

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

23. Bodziszek czerwony

25. Borówka czarna

32. Bukwica zwyczajna

36. Bylica piołun

43. Cykoria podróżnik

45. Czarnuszka siewna

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

65. Dzięgiel leśny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

74. Głowienka pospolita

75. Głóg jednoszyjkowy

77. Gorczyca jasna

100. Jesion wyniosły

103. Jodła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

113. Kocimiętka właściwa

117. Komosa strzałkowata

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

128. Krowiak podwinięty

132. Krwawnik pospolity

136. Kurka (pieprznik jadalny)

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

180. Ogórecznik lekarski

187. Orzech włoski

196. Pelargonia wonna

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

233. Rdest wężownik

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

275. Szpinak warzywny

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

312. Żankiel zwyczajny

335. Eukaliptus gałkowy

342. Huba lśniąca

390. Rozwar wielokwiatowy

406. Szarłat szorstki

408. Szczaw omszony

430. Żyworódka pierzasta

Nieżyt przyzębień (stan zapalny):

5. Arnika górska

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

36. Bylica piołun

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

65. Dzięgiel leśny

72. Gąska żółta

84. Gryka zwyczajna

113. Kocimiętka właściwa

117. Komosa strzałkowata

125. Kosaciec niemiecki

136. Kurka (pieprznik jadalny)

143. Lipa drobnoIistna

144. Lnica pospolita

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

165. Mięta pieprzowa

180. Ogórecznik lekarski

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

236. Rokitnik zwyczajny

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

246. Rumianek pospolity

247. Rumianek bezpromieniowy

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

312. Żankiel zwyczajny

349. Kosaciec żółty

390. Rozwar wielokwiatowy

430. Żyworódka pierzasta

Paradentoza (paradontoza, przyzębica):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

42. Chrzan pospolity

43. Cykoria podróżnik

49. Czosnaczek pospolity

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

103. Jodła pospolita

117. Komosa strzałkowata

125. Kosaciec niemiecki

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

128. Krowiak podwinięty

138. Lawenda lekarska

145. Lubczyk lekarski

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

206. Połonicznik nagi

219. Prawoślaz lekarski

234. Robinia akacjowa

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

247. Rumianek bezpromieniowy

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

421. Warzucha lekarska

430. Żyworódka pierzasta

Zapalenie okostnej i ozębnej:

18. Biedrzeniec mniejszy

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

65. Dzięgiel leśny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

84. Gryka zwyczajna

103. Jodła pospolita

113. Kocimiętka właściwa

117. Komosa strzałkowata

125. Kosaciec niemiecki

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

342. Huba lśniąca

421. Warzucha lekarska

Zapalenie wrzodziejące jamy ustnej:

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

38. Cebula zwyczajna

45. Czarnuszka siewna

49. Czosnaczek pospolity

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

77. Gorczyca jasna

103. Jodła pospolita

113. Kocimiętka właściwa

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

138. Lawenda lekarska

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

157. Marchew siewna

165. Mięta pieprzowa

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

219. Prawoślaz lekarski

233. Rdest wężownik

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

275. Szpinak warzywny

280. Tatarak zwyczajny

342. Huba lśniąca

349. Kosaciec żółty

390. Rozwar wielokwiatowy

421. Warzucha lekarska

430. Żyworódka pierzasta

VI. Choroby układu pokarmowego

Bębnica (wzdęcia):

4. Arcydzięgiel litwor

8. Babka piaskowa

21. Bobrek trójlistkowy

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

34. Bylica boże drzewko

36. Bylica piołun

41. Chmiel zwyczajny

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

77. Gorczyca jasna

79. Goryczka żółta

91. Jałowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

122. Koper ogrodowy

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

185. Oman wielki

199. Pięciornik gęsi

209. Por warzywny

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

251. Rzewień dłoniasty

257. Serdecznik pospolity

262. Słonecznik bulwiasty

271. Szczaw lancetowaty

272. Szczaw zwyczajny

280. Tatarak zwyczajny

312. Żankiel zwyczajny

337. Gorczycznik pospolity

338. Gorysz miarz

339. Gorysz pagórkowy

346. Kmin rzymski

360. Mięta polna

375. Pietruszka zwyczajna

387. Rdestnica pływająca

388. Rdestnica przeszyta

422. Wełnianka pochwowata

Biegunki:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

8. Babka piaskowa

22. Bodziszek cuchnący

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

32. Bukwica zwyczajna

34. Bylica boże drzewko

36. Bylica piołun

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

83. Grusza pospolita

84. Gryka zwyczajna

95. Jasnota biała

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

120. Koniczyna polna

130. Krwawnica pospolita

139. Lebiodka pospolita

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

177. Nawłoć pospolita

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

187. Orzech włoski

195. Pasternak zwyczajny

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

236. Rokitnik zwyczajny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

251. Rzewień dłoniasty

267. Szałwia lekarska

271. Szczaw lancetowaty

272. Szczaw zwyczajny

281. Tojeść rozesłana

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

324. Borówka bagienna

329. Cytryniec chiński

341. Huba lekarska

344. Jabłoń dzika

357. Maślanka wiązkowa (opieńka)

377. Płesznik czerwonkawy

382. Przytulia czepna

387. Rdestnica pływająca

388. Rdestnica przeszyta

392. Rzepień pospolity

395. Sit rozpierzchły

396. Sit skupiony

397. Sitowiec nadmorski

406. Szarłat szorstki

408. Szczaw omszony

409. Szczaw polny

410. Szczaw wodny

418. Twardzioszek przydrożny

422. Wełnianka pochwowata

Czerwonka:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

83. Grusza pospolita

145. Lubczyk lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

192. Owies zwyczajny

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

230. Rdest ostrogorzki

233. Rdest wężownik

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

370. Ożanka czosnkowa

377. Płesznik czerwonkawy

410. Szczaw wodny

Czkawka:

75. Głóg jednoszyjkowy

122. Koper ogrodowy

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

Kolka jelitowa:

4. Arcydzięgiel litwor

17. Biedrzeniec anyż

35. Bylica estragon

37. Bylica pospolita

57. Drapacz lekarski

59. Dymnica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

74. Głowienka pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

138. Lawenda lekarska

141. Lepiężnik różowy

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

190. Ostrożeń warzywny

199. Pięciornik gęsi

236. Rokitnik zwyczajny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

306. Wrzos zwyczajny

337. Gorczycznik pospolity

338. Gorysz miarz

340. Herbata prawdziwa (chińska)

346. Kmin rzymski

375. Pietruszka zwyczajna

387. Rdestnica pływająca

388. Rdestnica przeszyta

391. Rzepa biała (kapusta polna)

422. Wełnianka pochwowata

426. Wszewłoga górska

Krwawienia w przewodzie pokarmowym słabe:

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

23. Bodziszek czerwony

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

77. Gorczyca jasna

83. Grusza pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

120. Koniczyna polna

130. Krwawnica pospolita

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

157. Marchew siewna

199. Pięciornik gęsi

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

230. Rdest ostrogorzki

239. Róża dzika

242. Róża stulistna

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

270. Szczaw alpejski

281. Tojeść rozesłana

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

370. Ożanka czosnkowa

382. Przytulia czepna

395. Sit rozpierzchły

396. Sit skupiony

399. Skrzyp błotny

409. Szczaw polny

410. Szczaw wodny

429. Żmijowiec zwyczajny

Kurcze żołądka:

1. Agawa amerykańska

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

34. Bylica boże drzewko

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

79. Goryczka żółta

83. Grusza pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

141. Lepiężnik różowy

387, 391, 422, 426

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

158. Marchewnik anyżowy

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

185. Oman wielki

192. Owies zwyczajny

219. Prawoślaz lekarski

223. Przełącznik leśny

246. Rumianek pospolity

280. Tatarak zwyczajny

313. Żarnowiec miotlasty

337. Gorczycznik pospolity

338. Gorysz miarz

339. Gorysz pagórkowy

340. Herbata prawdziwa (chińska)

346. Kmin rzymski

360. Mięta polna

387. Rdestnica pływająca

391. Rzepa biała (kapusta polna)

422. Wełnianka pochwowata

426. Wszewłoga górska

Mdłości, wymioty:

4. Arcydzięgiel litwor

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

20. Bluszczyk kurdybanek

39. Centuria pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

122. Koper ogrodowy

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

179. Nostrzyk żółty

195. Pasternak zwyczajny

223. Przełącznik leśny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

267. Szałwia lekarska

338. Gorysz miarz

340. Herbata prawdziwa (chińska)

343. Imbir lekarski

346. Kmin rzymski

350. Lukrecja gładka

360. Mięta polna

387. Rdestnica pływająca

388. Rdestnica przeszyta

391. Rzepa biała (kapusta polna)

405. Szanta zwyczajna

414. Tarczownica islandzka

421. Warzucha lekarska

422. Wełnianka pochwowata

Nadkwaśność:

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

39. Centuria pospolita

73. Glistnik jaskółcze ziele

79. Goryczka żółta

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

123. Koper włoski

124. Kopytnik pospolity

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

151. Majeranek ogrodowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

201. Piwonia lekarska

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

230. Rdest ostrogorzki

236. Rokitnik zwyczajny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

308. Ziemniak zwyczajny

350. Lukrecja gładka

Nerwobóle żołądka:

4. Arcydzięgiel litwor

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

68. Dziurawiec zwyczajny

88. Huba pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

141. Lepiężnik różowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

185. Oman wielki

195. Pasternak zwyczajny

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

231. Rdest ptasi

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

280. Tatarak zwyczajny

346. Kmin rzymski

359. Męczennica cielista

387. Rdestnica pływająca

422. Wełnianka pochwowata

Niedokwaśność (bezkwasowość):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

34. Bylica boże drzewko

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

42. Chrzan pospolity

43. Cykoria podróżnik

51. Czosnek pospolity

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

79. Goryczka żółta

89. Hyzop lekarski

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

105. Kapusta warzywna

115. Kolendra siewna

119. Koniczyna łąkowa

122. Koper ogrodowy

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

175. Nasturcja ogrodowa

179. Nostrzyk żółty

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

188. Ostropest plamisty

196. Pelargonia wonna

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

251. Rzewień dłoniasty

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

263. Słonecznik zwyczajny

278. Świetlik łąkowy

280. Tatarak zwyczajny

290. Werbena lekarska

306. Wrzos zwyczajny

319. Awokado (smaczliwka właściwa)

344. Jabłoń dzika

Niestrawność (zaburzenia trawienne):

1. Agawa amerykańska

4. Arcydzięgiel litwor

13. Barszcz zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

32. Bukwica zwyczajna

33. Burak zwyczajny

34. Bylica boże drzewko

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

38. Cebula zwyczajna

39. Centuria pospolita

42. Chrzan pospolity

43. Cykoria podróżnik

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

65. Dzięgiel leśny

68. Dziurawiec zwyczajny

69. Farbownik lekarski

72. Gąska żółta

79. Goryczka żółta

83. Grusza pospolita

88. Huba pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

119. Koniczyna łąkowa

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

158. Marchewnik anyżowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

167. Mirt zwyczajny

179. Nostrzyk żółty

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

193. Pałka szerokolistna

195. Pasternak zwyczajny

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

222. Przestąp dwupienny

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

238. Rozmaryn lekarski

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

251. Rzewień dłoniasty

252. Rzeżucha gorzka

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

290. Werbena lekarska

299. Wiesiołek dwuletni

313. Żarnowiec miotlasty

315. Żurawina błotna

319. Awokado (smaczliwka właściwa)

324. Borówka bagienna

329. Cytryniec chiński

332. Dereń właściwy

337. Gorczycznik pospolity

338. Gorysz miarz

339. Gorysz pagórkowy

340. Herbata prawdziwa (chińska)

343. Imbir lekarski

344. Jabłoń dzika

346. Kmin rzymski

360. Mięta polna

368. Okrzyn szerokolistny

372. Parietaria lekarska

375. Pietruszka zwyczajna

391. Rzepa biała (kapusta polna)

394. Rzodkiew czarna

397. Sitowiec nadmorski

409. Szczaw polny

414. Tarczownica islandzka

419. Urzet barwierski

421. Warzucha lekarska

422. Wełnianka pochwowata

426. Wszewłoga górska

Nieżyt żołądka i jelit:

1. Agawa amerykańska

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

8. Babka piaskowa

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

25. Borówka czarna

33. Burak zwyczajny

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

57. Drapacz lekarski

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

69. Farbownik lekarski

72. Gąska żółta

79. Goryczka żółta

83. Grusza pospolita

91. Jałowiec pospolity

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

105. Kapusta warzywna

107. Kasztanowiec pospolity

115. Kolendra siewna

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

158. Marchewnik anyżowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

187. Orzech włoski

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

219. Prawoślaz lekarski

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

294. Wielosił błękitny

298. Wierzbówka kiprzyca

299. Wiesiołek dwuletni

324. Borówka bagienna

327. Cibora jadalna

329. Cytryniec chiński

340. Herbata prawdziwa (chińska)

343. Imbir lekarski

350. Lukrecja gładka

352. Łączeń baldaszkowy

355. Marek szerokolistny

372. Parietaria lekarska

376. Pigwa pospolita

394. Rzodkiew czarna

408. Szczaw omszony

414. Tarczownica islandzka

419. Urzet barwierski

Odbijanie:

8. Babka piaskowa

17. Biedrzeniec anyż

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

34. Bylica boże drzewko

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

65. Dzięgiel leśny

68. Dziurawiec zwyczajny

79. Goryczka żółta

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

132. Krwawnik pospolity

165. Mięta pieprzowa

195. Pasternak zwyczajny

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

223. Przełącznik leśny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

263. Słonecznik zwyczajny

276. Śliwa tarnina

340. Herbata prawdziwa (chińska)

346. Kmin rzymski

360. Mięta polna

387. Rdestnica pływająca

414. Tarczownica islandzka

421. Warzucha lekarska

Osłabienie żołądka:

4. Arcydzięgiel litwor

13. Barszcz zwyczajny

21. Bobrek trójlistkowy

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

57. Drapacz lekarski

65. Dzięgiel leśny

68. Dziurawiec zwyczajny

79. Goryczka żółta

83. Grusza pospolita

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

236. Rokitnik zwyczajny

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

268. Szałwia muszkatołowa

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

299. Wiesiołek dwuletni

313. Żarnowiec miotlasty

321. Bażyna czarna

324. Borówka bagienna

355. Marek szerokolistny

387. Rdestnica pływająca

414. Tarczownica islandzka

Owrzodzenia żołądka i dwunastnicy:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

10. Babka zwyczajna

13. Barszcz zwyczajny

37. Bylica pospolita

39. Centuria pospolita

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

69. Farbownik lekarski

70. Fasola zwykła

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

77. Gorczyca jasna

88. Huba pospolita

105. Kapusta warzywna

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

172. Nagietek lekarski

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

187. Orzech włoski

192. Owies zwyczajny

200. Pięciornik kurze ziele

212. Porzeczka czarna

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

234. Robinia akacjowa

236. Rokitnik zwyczajny

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

309. Zimowit jesienny

350. Lukrecja gładka

376. Pigwa pospolita

414. Tarczownica islandzka

Puchlina wodna (wodobrzusze):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

8. Babka piaskowa

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

36. Bylica piołun

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

67. Dziki bez hebd

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

88. Huba pospolita

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

124. Kopytnik pospolity

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

143. Lipa drobnoIistna

162. Melisa lekarska

177. Nawłoć pospolita

203. Podbiał pospolity

238. Rozmaryn lekarski

243. Różeniec górski

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

291. Wiązówka błotna

299. Wiesiołek dwuletni

327. Cibora jadalna

328. Cieciorka pstra

352. Łączeń baldaszkowy

358. Mącznica lekarska

382. Przytulia czepna

Robaczyca jelitowa (glisty, owsiki):

25. Borówka czarna

34. Bylica boże drzewko

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

40. Chaber bławatek

42. Chrzan pospolity

45. Czarnuszka siewna

48. Czereśnia ptasia

51. Czosnek pospolity

60. Dynia zwyczajna

73. Glistnik jaskółcze ziele

79. Goryczka żółta

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

181. Ogórek uprawny

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

251. Rzewień dłoniasty

305. Wrotycz pospolity

347. Kokorycz pełna

423. Wełnianka szerokolistna

Skurcz wpustu przełyku:

4. Arcydzięgiel litwor

21. Bobrek trójlistkowy

39. Centuria pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

91. Jałowiec pospolity

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

141. Lepiężnik różowy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

158. Marchewnik anyżowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

Stany przedrakowe jelita grubego (zagrożenia):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

34. Bylica boże drzewko

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

187. Orzech włoski

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

212. Porzeczka czarna

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

304. Włóknouszek ukośny

330. Czubajka kania

Stany przedrakowe żołądka (zagrożenia):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

98. Jemioła pospolita

105. Kapusta warzywna

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

157. Marchew siewna

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

185. Oman wielki

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

233. Rdest wężownik

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

264. Sosna zwyczajna

280. Tatarak zwyczajny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

304. Włóknouszek ukośny

330. Czubajka kania

Świąt odbytu:

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

71. Fiołek trójbarwny

107. Kasztanowiec pospolity

118. Koniczyna biała

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

180. Ogórecznik lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

230. Rdest ostrogorzki

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

316. Żywokost lekarski

Tasiemiec:

36. Bylica piołun

129. Kruszyna pospolita

150. Macierzanka pospolita

305. Wrotycz pospolity

Uchyłkowość przełyku:

140. Len zwyczajny

148. Łopian większy

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

162. Melisa lekarska

172. Nagietek lekarski

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

227. Przywrotnik pasterski

235. Rojnik murowy

Zapalenie jelit:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

20. Bluszczyk kurdybanek

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

32. Bukwica zwyczajna

33. Burak zwyczajny

34. Bylica boże drzewko

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

48. Czereśnia ptasia

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

57. Drapacz lekarski

62. Dziewanna kutnerowata

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

89. Hyzop lekarski

91. Jałowiec pospolity

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

105. Kapusta warzywna

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

119. Koniczyna łąkowa

122. Koper ogrodowy

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

158. Marchewnik anyżowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

179. Nostrzyk żółty

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

192. Owies zwyczajny

193. Pałka szerokolistna

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

235. Rojnik murowy

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

298. Wierzbówka kiprzyca

299. Wiesiołek dwuletni

313. Żarnowiec miotlasty

343. Imbir lekarski

376. Pigwa pospolita

Zapalenie przełyku:

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

77. Gorczyca jasna

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

197. Perz właściwy

203. Podbiał pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

299. Wiesiołek dwuletni

316. Żywokost lekarski

Zaparcia stolca:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

17. Biedrzeniec anyż

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

77. Gorczyca jasna

91. Jałowiec pospolity

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

95. Jasnota biała

98. Jemioła pospolita

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

144. Lnica pospolita

145. Lubczyk lekarski

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

171. Mydlnica lekarska

185. Oman wielki

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

246. Rumianek pospolity

251. Rzewień dłoniasty

263. Słonecznik zwyczajny

266. Szakłak pospolity

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

346. Kmin rzymski

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

365. Morwa biała

Zatrucia pokarmowe:

4. Arcydzięgiel litwor

20. Bluszczyk kurdybanek

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

32. Bukwica zwyczajna

51. Czosnek pospolity

68. Dziurawiec zwyczajny

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

119. Koniczyna łąkowa

120. Koniczyna polna

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

233. Rdest wężownik

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

280. Tatarak zwyczajny

319. Awokado (smaczliwka właściwa)

330. Czubajka kania

340. Herbata prawdziwa (chińska)

344. Jabłoń dzika

421. Warzucha lekarska

Zgaga:

4. Arcydzięgiel litwor

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

32. Bukwica zwyczajna

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

79. Goryczka żółta

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

115. Kolendra siewna

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

185. Oman wielki

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

308. Ziemniak zwyczajny

375. Pietruszka zwyczajna

VII. Choroby wątroby, dróg żółciowych, trzustki i śledziony

Dyskineza pęcherzyka żółciowego:

16. Berberys zwyczajny

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

32. Bukwica zwyczajna

41. Chmiel zwyczajny

68. Dziurawiec zwyczajny

107. Kasztanowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

143. Lipa drobnoIistna

144. Lnica pospolita

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

216. Poziewnik szorstki

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

246. Rumianek pospolity

253. Rzeżucha łąkowa

294. Wielosił błękitny

369. Orlik pospolity

398. Siwiec żółty

405. Szanta zwyczajna

Kamica żółciowa:

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

57. Drapacz lekarski

59. Dymnica pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

112. Kocanki piaskowe

115. Kolendra siewna

123. Koper włoski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

159. Marzana barwierska

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

188. Ostropest plamisty

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

257. Serdecznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

306. Wrzos zwyczajny

315. Żurawina błotna

382. Przytulia czepna

389. Rogatek sztywny

390. Rozwar wielokwiatowy

394. Rzodkiew czarna

398. Siwiec żółty

402. Starzec zwyczajny

405. Szanta zwyczajna

Kolka wątrobowa:

5. Arnika górska

18. Biedrzeniec mniejszy

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

74. Głowienka pospolita

112. Kocanki piaskowe

141. Lepiężnik różowy

159. Marzana barwierska

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

299. Wiesiołek dwuletni

345. Karczoch zwyczajny

390. Rozwar wielokwiatowy

394. Rzodkiew czarna

405. Szanta zwyczajna

Marskość wątroby:

16. Berberys zwyczajny

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

57. Drapacz lekarski

60. Dynia zwyczajna

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

78. Goryczak żółciowy

88. Huba pospolita

91. Jałowiec pospolity

105. Kapusta warzywna

110. Kminek zwyczajny

112. Kocanki piaskowe

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

185. Oman wielki

188. Ostropest plamisty

195. Pasternak zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

251. Rzewień dłoniasty

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

299. Wiesiołek dwuletni

313. Żarnowiec miotlasty

315. Żurawina błotna

345. Karczoch zwyczajny

354. Łyszczec wiechowaty

389. Rogatek sztywny

394. Rzodkiew czarna

402. Starzec zwyczajny

Stany zapalne dróg żółciowych:

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

24. Borówka brusznica

34. Bylica boże drzewko

35. Bylica estragon

36. Bylica piołun

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

56. Dąbrówka rozłogowa

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

112. Kocanki piaskowe

129. Kruszyna pospolita

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

199. Pięciornik gęsi

230. Rdest ostrogorzki

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

345. Karczoch zwyczajny

369. Orlik pospolity

418. Twardzioszek przydrożny

Stłuszczenie wątroby;

39. Centuria pospolita

43. Cykoria podróżnik

60. Dynia zwyczajna

67. Dziki bez hebd

78. Goryczak żółciowy

91. Jałowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

126. Kozieradka pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

165. Mięta pieprzowa

179. Nostrzyk żółty

187. Orzech włoski

188. Ostropest plamisty

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

287. Uczep trójlistkowy

299. Wiesiołek dwuletni

345. Karczoch zwyczajny

394. Rzodkiew czarna

402. Starzec zwyczajny

405. Szanta zwyczajna

Zaburzenia czynnościowe śledziony:

4. Arcydzięgiel litwor

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

78. Goryczak żółciowy

88. Huba pospolita

89. Hyzop lekarski

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

110. Kminek zwyczajny

111, Knieć błotna

112. Kocanki piaskowe

115. Kolendra siewna

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

140. Len zwyczajny

168. Mniszek pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

290. Werbena lekarska

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

419. Urzet barwierski

Zaburzenia czynnościowe trzustki:

4. Arcydzięgiel litwor

15. Bazylia ogrodowa

34. Bylica boże drzewko

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

41. Chmiel zwyczajny

59. Dymnica pospolita

73. Glistnik jaskółcze ziele

79. Goryczka żółta

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

229. Purchawka chropowata

238. Rozmaryn lekarski

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

Zaburzenia czynnościowe wątroby i pęcherzyka żółciowego:

1. Agawa amerykańska

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

24. Borówka brusznica

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

34. Bylica boże drzewko

35. Bylica estragon

37. Bylica pospolita

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

57. Drapacz lekarski

60. Dynia zwyczajna

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

78. Goryczak żółciowy

88. Huba pospolita

91. Jałowiec pospolity

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

141. Lepiężnik różowy

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

159. Marzana barwierska

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

290. Werbena lekarska

299. Wiesiołek dwuletni

318. Arbuz zwyczajny

329. Cytryniec chiński

345. Karczoch zwyczajny

354. Łyszczec wiechowaty

394. Rzodkiew czarna

398. Siwiec żółty

402. Starzec zwyczajny

405. Szanta zwyczajna

VIII. Choroby układu moczowego

Bezmocz (skąpomocz):

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

60. Dynia zwyczajna

70. Fasola zwykła

75. Głóg jednoszyjkowy

78. Goryczak żółciowy

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

119. Koniczyna łąkowa

129. Kruszyna pospolita

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

146. Lucerna siewna

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

163. Miechunka rozdęta

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

261. Skrzyp polny

291. Wiązówka błotna

343. Imbir lekarski

369. Orlik pospolity

375. Pietruszka zwyczajna

378. Pływacz zwyczajny

382. Przytulia czepna

423. Wełnianka szerokolistna

Białkomocz:

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

129. Kruszyna pospolita

200. Pięciornik kurze ziele

206. Połonicznik nagi

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

291. Wiązówka błotna

343. Imbir lekarski

358. Mącznica lekarska

Bolesne oddawanie moczu:

18. Biedrzeniec mniejszy

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

60. Dynia zwyczajna

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

98. Jemioła pospolita

115. Kolendra siewna

129. Kruszyna pospolita

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

192. Owies zwyczajny

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

238. Rozmaryn lekarski

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

301. Wilżyna ciernista

313. Żarnowiec miotlasty

Kamica nerkowa fosforanowo-węglanowa:

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

43. Cykoria podróżnik

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

91. Jałowiec pospolity

119. Koniczyna łąkowa

135. Kukurydza zwyczajna

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

157. Marchew siewna

159. Marzana barwierska

168. Mniszek pospolity

178. Niecierpek pospolity

195. Pasternak zwyczajny

206. Połonicznik nagi

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

306. Wrzos zwyczajny

326. Bylica miotłowa

355. Marek szerokolistny

366. Nawrot lekarski

382. Przytulia czepna

386. Rdest ziemnowodny

394. Rzodkiew czarna

402. Starzec zwyczajny

Kamica nerkowa moczanowa:

8. Babka piaskowa

16. Berberys zwyczajny

22. Bodziszek cuchnący

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

67. Dziki bez hebd

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

110. Kminek zwyczajny

112. Kocanki piaskowe

119. Koniczyna łąkowa

124. Kopytnik pospolity

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

135. Kukurydza zwyczajna

143. Lipa drobnoIistna

145. Lubczyk lekarski

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

159. Marzana barwierska

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

195. Pasternak zwyczajny

196. Pelargonia wonna

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

206. Połonicznik nagi

211. Porzeczka agrest

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

234. Robinia akacjowa

237. Rozchodnik ostry

238. Rozmaryn lekarski

261. Skrzyp polny

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

287. Uczep trójlistkowy

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

301. Wilżyna ciernista

303. Wiśnia pospolita

306. Wrzos zwyczajny

315. Żurawina błotna

326. Bylica miotłowa

366. Nawrot lekarski

Kamica nerkowa szczawianowo-wapniowa:

16. Berberys zwyczajny

24. Borówka brusznica

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

66. Dziki bez czarny

67. Dziki bez hebd

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

91. Jałowiec pospolity

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

159. Marzana barwierska

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

206. Połonicznik nagi

219. Prawoślaz lekarski

221. Przelot pospolity

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

279. Tasznik pospolity

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

306. Wrzos zwyczajny

308. Ziemniak zwyczajny

315. Żurawina błotna

326. Bylica miotłowa

Krwiomocz:

25. Borówka czarna

72. Gąska żółta

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

107. Kasztanowiec pospolity

140. Len zwyczajny

200. Pięciornik kurze ziele

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

306. Wrzos zwyczajny

Moczenie nocne:

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

60. Dynia zwyczajna

68. Dziurawiec zwyczajny

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

Niewydolność nerek:

18. Biedrzeniec mniejszy

22. Bodziszek cuchnący

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

32. Bukwica zwyczajna

33. Burak zwyczajny

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

60. Dynia zwyczajna

66. Dziki bez czarny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

91. Jałowiec pospolity

92. Janowiec barwierski

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

144. Lnica pospolita

145. Lubczyk lekarski

148. Łopian większy

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

160. Marzanka wonna

163. Miechunka rozdęta

164. Mierznica czarna

166. Miłek wiosenny

172. Nagietek lekarski

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

181. Ogórek uprawny

185. Oman wielki

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

249. Rutwica lekarska

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

266. Szakłak pospolity

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

288. Ukwap dwupienny

291. Wiązówka błotna

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

318. Arbuz zwyczajny

326. Bylica miotłowa

329. Cytryniec chiński

339. Gorysz pagórkowy

343. Imbir lekarski

352. Łączeń baldaszkowy

354. Łyszczec wiechowaty

358. Mącznica lekarska

378. Pływacz zwyczajny

402. Starzec zwyczajny

405. Szanta zwyczajna

Przerost gruczołu krokowego:

1. Agawa amerykańska

5. Arnika górska

16. Berberys zwyczajny

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

38. Cebula zwyczajna

54. Dąb czerwony

60. Dynia zwyczajna

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

226. Przytulia właściwa

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

261. Skrzyp polny

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

282. Topola osika

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

350. Lukrecja gładka

358. Mącznica lekarska

425. Wierzbownica drobnokwiatowa

Stany zapalne i dolegliwości moczowodów:

16. Berberys zwyczajny

18. Biedrzeniec mniejszy

20. Bluszczyk kurdybanek

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

83. Grusza pospolita

89. Hyzop lekarski

91. Jałowiec pospolity

107. Kasztanowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

148. Łopian większy

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

163. Miechunka rozdęta

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

175. Nasturcja ogrodowa

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

180. Ogórecznik lekarski

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

287. Uczep trójlistkowy

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

322. Bergenia grubolistna

324. Borówka bagienna

326. Bylica miotłowa

358. Mącznica lekarska

366. Nawrot lekarski

375. Pietruszka zwyczajna

378. Pływacz zwyczajny

386. Rdest ziemnowodny

393. Rzęśl wiosenna

399. Skrzyp błotny

418. Twardzioszek przydrożny

Stany zapalne i dolegliwości pęcherza moczowego:

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

83. Grusza pospolita

89. Hyzop lekarski

91. Jałowiec pospolity

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

125. Kosaciec niemiecki

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

180. Ogórecznik lekarski

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

190. Ostrożeń warzywny

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

217. Poziomka pospolita

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

266. Szakłak pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

322. Bergenia grubolistna

324. Borówka bagienna

326. Bylica miotłowa

343. Imbir lekarski

354. Łyszczec wiechowaty

358. Mącznica lekarska

366. Nawrot lekarski

368. Okrzyn szerokolistny

375. Pietruszka zwyczajna

378. Pływacz zwyczajny

379. Pomocnik baldaszkowy

386. Rdest ziemnowodny

393. Rzęśl wiosenna

397. Sitowiec nadmorski

399. Skrzyp błotny

416. Trybula leśna

423. Wełnianka szerokolistna

Zapalenie gruczołu krokowego (prostaty):

1. Agawa amerykańska

16. Berberys zwyczajny

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

54. Dąb czerwony

60. Dynia zwyczajna

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

140. Len zwyczajny

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

180. Ogórecznik lekarski

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

190. Ostrożeń warzywny

191. Ostróżeczka polna

199. Pięciornik gęsi

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

223. Przełącznik leśny

225. Przymiotno kanadyjskie

226. Przytulia właściwa

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

276. Śliwa tarnina

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

287. Uczep trójlistkowy

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

350. Lukrecja gładka

358. Mącznica lekarska

376. Pigwa pospolita

425. Wierzbownica drobnokwiatowa

Zapalenie nerek:

8. Babka piaskowa

17. Biedrzeniec anyż

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

33. Burak zwyczajny

40. Chaber bławatek

46. Cząber ogrodowy

51. Czosnek pospolity

60. Dynia zwyczajna

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

83. Grusza pospolita

89. Hyzop lekarski

91. Jałowiec pospolity

107. Kasztanowiec pospolity

112. Kocanki piaskowe

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

134. Kuklik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

145. Lubczyk lekarski

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

178. Niecierpek pospolity

187. Orzech włoski

195. Pasternak zwyczajny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

266. Szakłak pospolity

279. Tasznik pospolity

282. Topola osika

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

305. Wrotycz pospolity

306. Wrzos zwyczajny

315. Żurawina błotna

326. Bylica miotłowa

329. Cytryniec chiński

343. Imbir lekarski

352. Łączeń baldaszkowy

354. Łyszczec wiechowaty

358. Mącznica lekarska

366. Nawrot lekarski

368. Okrzyn szerokolistny

375. Pietruszka zwyczajna

378. Pływacz zwyczajny

386. Rdest ziemnowodny

393. Rzęśl wiosenna

397. Sitowiec nadmorski

IX. Choroby przemiany materii

Cukrzyca:

6. Aronia czarnoowocowa

8. Babka piaskowa

14. Barwinek pospolity

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

66. Dziki bez czarny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

105. Kapusta warzywna

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

134. Kuklik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

157. Marchew siewna

168. Mniszek pospolity

181. Ogórek uprawny

187. Orzech włoski

193. Pałka szerokolistna

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

249. Rutwica lekarska

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

262. Słonecznik bulwiasty

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

275. Szpinak warzywny

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

379. Pomocnik baldaszkowy

Nadczynność tarczycy:

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

31. Bukszpan zwyczajny

48. Czereśnia ptasia

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

106. Karbieniec pospolity

127. Kozłek lekarski

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

165. Mięta pieprzowa

179. Nostrzyk żółty

197. Perz właściwy

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

428. Zostera morska (tasiemnica)

Niedoczynność tarczycy:

4. Arcydzięgiel litwor

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

43. Cykoria podróżnik

68. Dziurawiec zwyczajny

89. Hyzop lekarski

112. Kocanki piaskowe

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

146. Lucerna siewna

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

226. Przytulia właściwa

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

261. Skrzyp polny

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

364. Morszczyn pęcherzykowaty

418. Twardzioszek przydrożny

Otyłość:

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

48. Czereśnia ptasia

59. Dymnica pospolita

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

77. Gorczyca jasna

82. Grejpfrut

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

160. Marzanka wonna

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

217. Poziomka pospolita

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

249. Rutwica lekarska

251. Rzewień dłoniasty

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

276. Śliwa tarnina

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

303. Wiśnia pospolita

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

376. Pigwa pospolita

Rekonwalescencja:

1. Agawa amerykańska

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

16. Berberys zwyczajny

24. Borówka brusznica

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

38. Cebula zwyczajna

48. Czereśnia ptasia

51. Czosnek pospolity

60. Dynia zwyczajna

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

88. Huba pospolita

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

120. Koniczyna polna

126. Kozieradka pospolita

139. Lebiodka pospolita

146. Lucerna siewna

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

192. Owies zwyczajny

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

229. Purchawka chropowata

236. Rokitnik zwyczajny

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

247. Rumianek bezpromieniowy

253. Rzeżucha łąkowa

264. Sosna zwyczajna

299. Wiesiołek dwuletni

302. Winorośl właściwa

321. Bażyna czarna

353. Łoboda ogrodowa

374. Pieprzyca siewna

391. Rzepa biała (kapusta polna)

394. Rzodkiew czarna

400. Soja zwyczajna

409. Szczaw polny

Skaza moczanowa (dna, artretyzm):

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

33. Burak zwyczajny

36. Bylica piołun

38. Cebula zwyczajna

42. Chrzan pospolity

47. Czeremcha zwyczajna

57. Drapacz lekarski

66. Dziki bez czarny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

76. Gorczyca czarna

82. Grejpfrut

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

99. Jesion mannowy

100. Jesion wyniosły

103. Jodła pospolita

105. Kapusta warzywna

107. Kasztanowiec pospolity

116. Komosa biała

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

135. Kukurydza zwyczajna

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

152. Mak lekarski

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

160. Marzanka wonna

163. Miechunka rozdęta

166. Miłek wiosenny

169. Muchomor czerwony

171. Mydlnica lekarska

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

180. Ogórecznik lekarski

187. Orzech włoski

189. Ostrożeń polny

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

234. Robinia akacjowa

239. Róża dzika

240. Róża francuska

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

270. Szczaw alpejski

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

287. Uczep trójlistkowy

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

318. Arbuz zwyczajny

350. Lukrecja gładka

351. Lulek czarny

371. Papryka roczna

401. Spirodela wielokorzeniowa

415. Tobołki polne

Skaza wysiękowa:

5. Arnika górska

6. Aronia czarnoowocowa

71. Fiołek trójbarwny

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

107. Kasztanowiec pospolity

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

160. Marzanka wonna

164. Mierznica czarna

187. Orzech włoski

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

Wole zwykłe:

29. Brzoza brodawkowata

31. Bukszpan zwyczajny

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

127. Kozłek lekarski

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

187. Orzech włoski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

226. Przytulia właściwa

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

297. Wierzba purpurowa

350. Lukrecja gładka

364. Morszczyn pęcherzykowaty

428. Zostera morska (tasiemnica)

Wychudzenie:

4. Arcydzięgiel litwor

8. Babka piaskowa

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

43. Cykoria podróżnik

68. Dziurawiec zwyczajny

79. Goryczka żółta

88. Huba pospolita

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

97. Jastrzębiec kosmaczek

123. Koper włoski

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

154. Malina właściwa

157. Marchew siewna

158. Marchewnik anyżowy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

237. Rozchodnik ostry

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

251. Rzewień dłoniasty

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

321. Bażyna czarna

327. Cibora jadalna

364. Morszczyn pęcherzykowaty

400. Soja zwyczajna

Zaburzenia przemiany materii:

4. Arcydzięgiel litwor

6. Aronia czarnoowocowa

8. Babka piaskowa

16. Berberys zwyczajny

17. Biedrzeniec anyż

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

42. Chrzan pospolity

43. Cykoria podróżnik

44. Cytryna zwyczajna

48. Czereśnia ptasia

57. Drapacz lekarski

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

77. Gorczyca jasna

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

112. Kocanki piaskowe

119. Koniczyna łąkowa

122. Koper ogrodowy

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

227. Przywrotnik pasterski

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

239. Róża dzika

241. Róża pomarszczona

243. Różeniec górski

249. Rutwica lekarska

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

364. Morszczyn pęcherzykowaty

372. Parietaria lekarska

376. Pigwa pospolita

400. Soja zwyczajna

X. Choroby alergiczne

Egzema (wypryski alergiczne):

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

13. Barszcz zwyczajny

19. Bluszcz pospolity

20. Bluszczyk kurdybanek

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

41. Chmiel zwyczajny

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

112. Kocanki piaskowe

115. Kolendra siewna

122. Koper ogrodowy

126. Kozieradka pospolita

128. Krowiak podwinięty

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

134. Kuklik pospolity

136. Kurka (pieprznik jadalny)

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

144. Lnica pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

187. Orzech włoski

188. Ostropest plamisty

190. Ostrożeń warzywny

195. Pasternak zwyczajny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

262. Słonecznik bulwiasty

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

270. Szczaw alpejski

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

287. Uczep trójlistkowy

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

323. Borowik szlachetny

333. Doględa wielka

334. Driakiew polna (świerzbnica)

363. Mleczaj rydz

381. Przęstka pospolita

Gorączka sienna (katar sienny):

32. Bukwica zwyczajna

37. Bylica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

67. Dziki bez hebd

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

96. Jasnota różowa

115. Kolendra siewna

122. Koper ogrodowy

126. Kozieradka pospolita

129. Kruszyna pospolita

139. Lebiodka pospolita

143. Lipa drobnoIistna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

189. Ostrożeń polny

190. Ostrożeń warzywny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

298. Wierzbówka kiprzyca

Migrena (bóle głowy):

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

17. Biedrzeniec anyż

32. Bukwica zwyczajna

37. Bylica pospolita

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

59. Dymnica pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

79. Goryczka żółta

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

115. Kolendra siewna

124. Kopytnik pospolity

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

143. Lipa drobnoIistna

162. Melisa lekarska

167. Mirt zwyczajny

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

250. Rzepik pospolity

261. Skrzyp polny

278. Świetlik łąkowy

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

305. Wrotycz pospolity

359. Męczennica cielista

Odczyny alergiczne (polekowe, pokarmowe, miejscowe):

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

115. Kolendra siewna

119. Koniczyna łąkowa

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

167. Mirt zwyczajny

168. Mniszek pospolity

197. Perz właściwy

203. Podbiał pospolity

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

223. Przełącznik leśny

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

280. Tatarak zwyczajny

287. Uczep trójlistkowy

299. Wiesiołek dwuletni

344. Jabłoń dzika

Pokrzywka:

1. Agawa amerykańska

2. Aloes drzewiasty

4. Arcydzięgiel litwor

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

37. Bylica pospolita

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

76. Gorczyca czarna

79. Goryczka żółta

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

99. Jesion mannowy

100. Jesion wyniosły

115. Kolendra siewna

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

146. Lucerna siewna

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

187. Orzech włoski

190. Ostrożeń warzywny

193. Pałka szerokolistna

197. Perz właściwy

198. Pierwiosnek lekarski

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

221. Przelot pospolity

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

254. Rzęsa drobna

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

275. Szpinak warzywny

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

Świąd skóry:

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

94. Jarzmianka większa

100. Jesion wyniosły

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

119. Koniczyna łąkowa

140. Len zwyczajny

145. Lubczyk lekarski

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

XI. Choroby układu ruchu

Gorączka reumatyczna (zapalenie stawów):

1. Agawa amerykańska

17. Biedrzeniec anyż

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

41. Chmiel zwyczajny

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

112. Kocanki piaskowe

115. Kolendra siewna

122. Koper ogrodowy

126. Kozieradka pospolita

128. Krowiak podwinięty

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

134. Kuklik pospolity

136. Kurka (pieprznik jadalny)

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

144. Lnica pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

187. Orzech włoski

188. Ostropest plamisty

190. Ostrożeń warzywny

195. Pasternak zwyczajny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

250. Rzepik pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

262. Słonecznik bulwiasty

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

270. Szczaw alpejski

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

287. Uczep trójlistkowy

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

401. Spirodela wielokorzeniowa

415. Tobołki polne

Gościec stawowo-mięśniowy:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

11. Bagno zwyczajne

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

42. Chrzan pospolity

48. Czereśnia ptasia

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

76. Gorczyca czarna

77. Gorczyca jasna

81. Grążel żółty

84. Gryka zwyczajna

98. Jemioła pospolita

103. Jodła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

129. Kruszyna pospolita

135. Kukurydza zwyczajna

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

148. Łopian większy

168. Mniszek pospolity

169. Muchomor czerwony

171. Mydlnica lekarska

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

190. Ostrożeń warzywny

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

234. Robinia akacjowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

272. Szczaw zwyczajny

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

287. Uczep trójlistkowy

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

359. Męczennica cielista

401. Spirodela wielokorzeniowa

409. Szczaw polny

415. Tobołki polne

420. Wanilia płaskolistna

Gościec zwyrodnieniowy:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

11. Bagno zwyczajne

19. Bluszcz pospolity

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

40. Chaber bławatek

42. Chrzan pospolity

46. Cząber ogrodowy

48. Czereśnia ptasia

51. Czosnek pospolity

57. Drapacz lekarski

59. Dymnica pospolita

65. Dzięgiel leśny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

74. Głowienka pospolita

75. Głóg jednoszyjkowy

76. Gorczyca czarna

77. Gorczyca jasna

79. Goryczka żółta

81. Grążel żółty

84. Gryka zwyczajna

91. Jałowiec pospolity

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

103. Jodła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

118. Koniczyna biała

119. Koniczyna łąkowa

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

151. Majeranek ogrodowy

152. Mak lekarski

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

163. Miechunka rozdęta

168. Mniszek pospolity

169. Muchomor czerwony

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

180. Ogórecznik lekarski

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

206. Połonicznik nagi

212. Porzeczka czarna

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

234. Robinia akacjowa

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

248. Ruta zwyczajna

249. Rutwica lekarska

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

267. Szałwia lekarska

272. Szczaw zwyczajny

277. Świerk pospolity

280. Tatarak zwyczajny

281. Tojeść rozesłana

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

300. Wilczomlecz sosnka

301. Wilżyna ciernista

306. Wrzos zwyczajny

401. Spirodela wielokorzeniowa

416. Trybula leśna

Krzywica:

16. Berberys zwyczajny

32. Bukwica zwyczajna

37. Bylica pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

126. Kozieradka pospolita

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

236. Rokitnik zwyczajny

250. Rzepik pospolity

261. Skrzyp polny

299. Wiesiołek dwuletni

Zespół bolesnego barku i łokcia:

11. Bagno zwyczajne

16. Berberys zwyczajny

19. Bluszcz pospolity

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

33. Burak zwyczajny

39. Centuria pospolita

42. Chrzan pospolity

48. Czereśnia ptasia

50. Czosnek niedźwiedzi

51. Czosnek pospolity

71. Fiołek trójbarwny

76. Gorczyca czarna

84. Gryka zwyczajna

99. Jesion mannowy

100. Jesion wyniosły

107. Kasztanowiec pospolity

126. Kozieradka pospolita

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

152. Mak lekarski

157. Marchew siewna

170. Muchotrzew polny

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

231. Rdest ptasi

236. Rokitnik zwyczajny

249. Rutwica lekarska

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

282. Topola osika

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

301. Wilżyna ciernista

350. Lukrecja gładka

359. Męczennica cielista

401. Spirodela wielokorzeniowa

415. Tobołki polne

Zwyrodnienie stawów kolanowych i rąk:

11. Bagno zwyczajne

19. Bluszcz pospolity

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

42. Chrzan pospolity

43. Cykoria podróżnik

45. Czarnuszka siewna

48. Czereśnia ptasia

59. Dymnica pospolita

66. Dziki bez czarny

70. Fasola zwykła

76. Gorczyca czarna

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

107. Kasztanowiec pospolity

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

169. Muchomor czerwony

197. Perz właściwy

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

212. Porzeczka czarna

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

276. Śliwa tarnina

291. Wiązówka błotna

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

316. Żywokost lekarski

401. Spirodela wielokorzeniowa

415. Tobołki polne

XII. Choroby skóry

Brodawki, kurzajki:

42. Chrzan pospolity

73. Glistnik jaskółcze ziele

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

235. Rojnik murowy

237. Rozchodnik ostry

317. Żywotnik zachodni

Czyraki, owrzodzenia, rany i inne dermatozy :

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

51. Czosnek pospolity

68. Dziurawiec zwyczajny

73. Glistnik jaskółcze ziele

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

111, Knieć błotna

126. Kozieradka pospolita

128. Krowiak podwinięty

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

147. Łopian pajęczynowaty

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

203. Podbiał pospolity

223. Przełącznik leśny

229. Purchawka chropowata

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

254. Rzęsa drobna

261. Skrzyp polny

265. Stokrotka pospolita

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

287. Uczep trójlistkowy

290. Werbena lekarska

331. Czyściec prosty

334. Driakiew polna (świerzbnica)

363. Mleczaj rydz

373. Pieczarka prawdziwa

378. Pływacz zwyczajny

381. Przęstka pospolita

382. Przytulia czepna

385. Rdest plamisty

387. Rdestnica pływająca

388. Rdestnica przeszyta

389. Rogatek sztywny

392. Rzepień pospolity

394. Rzodkiew czarna

402. Starzec zwyczajny

412. Szczeć pospolita

418. Twardzioszek przydrożny

430. Żyworódka pierzasta

Drożdżyca jamy ustnej:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

36. Bylica piołun

42. Chrzan pospolity

50. Czosnek niedźwiedzi

51. Czosnek pospolity

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

78. Goryczak żółciowy

88. Huba pospolita

99. Jesion mannowy

100. Jesion wyniosły

127. Kozłek lekarski

128. Krowiak podwinięty

140. Len zwyczajny

146. Lucerna siewna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

171. Mydlnica lekarska

200. Pięciornik kurze ziele

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

299. Wiesiołek dwuletni

Grzybica stóp:

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

42. Chrzan pospolity

50. Czosnek niedźwiedzi

51. Czosnek pospolity

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

117. Komosa strzałkowata

128. Krowiak podwinięty

130. Krwawnica pospolita

131. Krwawnik kichawiec

136. Kurka (pieprznik jadalny)

146. Lucerna siewna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

157. Marchew siewna

168. Mniszek pospolity

169. Muchomor czerwony

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

231. Rdest ptasi

235. Rojnik murowy

237. Rozchodnik ostry

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

254. Rzęsa drobna

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

Liszaj zwykły:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

32. Bukwica zwyczajna

36. Bylica piołun

39. Centuria pospolita

40. Chaber bławatek

51. Czosnek pospolity

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

100. Jesion wyniosły

116. Komosa biała

146. Lucerna siewna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

177. Nawłoć pospolita

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

229. Purchawka chropowata

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

314. Żółtlica drobnokwiatowa

323. Borowik szlachetny

331. Czyściec prosty

373. Pieczarka prawdziwa

Łuszczyca:

4. Arcydzięgiel litwor

21. Bobrek trójlistkowy

29. Brzoza brodawkowata

57. Drapacz lekarski

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

77. Gorczyca jasna

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

117. Komosa strzałkowata

140. Len zwyczajny

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

162. Melisa lekarska

171. Mydlnica lekarska

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

254. Rzęsa drobna

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

299. Wiesiołek dwuletni

341. Huba lekarska

342. Huba lśniąca

Nadmierna potliwość ciała:

32. Bukwica zwyczajna

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

89. Hyzop lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

145. Lubczyk lekarski

148. Łopian większy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

182. Olsza czarna

183. Olsza szara

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

233. Rdest wężownik

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

Owrzodzenie żylakowate:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

10. Babka zwyczajna

22. Bodziszek cuchnący

32. Bukwica zwyczajna

38. Cebula zwyczajna

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

60. Dynia zwyczajna

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

69. Farbownik lekarski

72. Gąska żółta

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

88. Huba pospolita

105. Kapusta warzywna

107. Kasztanowiec pospolity

113. Kocimiętka właściwa

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

128. Krowiak podwinięty

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

141. Lepiężnik różowy

144. Lnica pospolita

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

157. Marchew siewna

160. Marzanka wonna

172. Nagietek lekarski

179. Nostrzyk żółty

180. Ogórecznik lekarski

187. Orzech włoski

199. Pięciornik gęsi

290. Werbena lekarska

307. Ziarnopłon wiosenny

316. Żywokost lekarski

331. Czyściec prosty

334. Driakiew polna (świerzbnica)

341. Huba lekarska

342. Huba lśniąca

363. Mleczaj rydz

373. Pieczarka prawdziwa

378. Pływacz zwyczajny

385. Rdest plamisty

Róża:

21. Bobrek trójlistkowy

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

60. Dynia zwyczajna

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

84. Gryka zwyczajna

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

88. Huba pospolita

112. Kocanki piaskowe

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

229. Purchawka chropowata

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

254. Rzęsa drobna

257. Serdecznik pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

287. Uczep trójlistkowy

290. Werbena lekarska

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

294. Wielosił błękitny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

314. Żółtlica drobnokwiatowa

323. Borowik szlachetny

363. Mleczaj rydz

378. Pływacz zwyczajny

389. Rogatek sztywny

401. Spirodela wielokorzeniowa

Stany przedrakowe skóry:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

4. Arcydzięgiel litwor

8. Babka piaskowa

10. Babka zwyczajna

16. Berberys zwyczajny

41. Chmiel zwyczajny

68. Dziurawiec zwyczajny

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

105. Kapusta warzywna

119. Koniczyna łąkowa

126. Kozieradka pospolita

128. Krowiak podwinięty

136. Kurka (pieprznik jadalny)

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

226. Przytulia właściwa

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

236. Rokitnik zwyczajny

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

323. Borowik szlachetny

330. Czubajka kania

Trądzik pospolity:

4. Arcydzięgiel litwor

6. Aronia czarnoowocowa

7. Babka lancetowata

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

20. Bluszczyk kurdybanek

22. Bodziszek cuchnący

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

38. Cebula zwyczajna

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

59. Dymnica pospolita

60. Dynia zwyczajna

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

72. Gąska żółta

81. Grążel żółty

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

110. Kminek zwyczajny

113. Kocimiętka właściwa

127. Kozłek lekarski

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

144. Lnica pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

186. Orzech laskowy (leszczyna pospolita)

187. Orzech włoski

192. Owies zwyczajny

197. Perz właściwy

200. Pięciornik kurze ziele

203. Podbiał pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

221. Przelot pospolity

223. Przełącznik leśny

229. Purchawka chropowata

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

254. Rzęsa drobna

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

287. Uczep trójlistkowy

295. Wierzba biała

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

308. Ziemniak zwyczajny

313. Żarnowiec miotlasty

314. Żółtlica drobnokwiatowa

331. Czyściec prosty

334. Driakiew polna (świerzbnica)

342. Huba lśniąca

373. Pieczarka prawdziwa

430. Żyworódka pierzasta

XIII. Choroby kobiece

Alergia płciowa:

4. Arcydzięgiel litwor

20. Bluszczyk kurdybanek

29. Brzoza brodawkowata

40. Chaber bławatek

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

160. Marzanka wonna

163. Miechunka rozdęta

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

187. Orzech włoski

215. Poziewnik pstry

216. Poziewnik szorstki

223. Przełącznik leśny

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

250. Rzepik pospolity

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

299. Wiesiołek dwuletni

Bolesne miesiączkowanie:

36. Bylica piołun

37. Bylica pospolita

57. Drapacz lekarski

68. Dziurawiec zwyczajny

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

145. Lubczyk lekarski

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

227. Przywrotnik pasterski

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

305. Wrotycz pospolity

306. Wrzos zwyczajny

347. Kokorycz pełna

368. Okrzyn szerokolistny

397. Sitowiec nadmorski

Brak miesiączkowania:

4. Arcydzięgiel litwor

18. Biedrzeniec mniejszy

30. Brzoza omszona

36. Bylica piołun

57. Drapacz lekarski

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

115. Kolendra siewna

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

130. Krwawnica pospolita

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

151. Majeranek ogrodowy

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

185. Oman wielki

193. Pałka szerokolistna

195. Pasternak zwyczajny

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

226. Przytulia właściwa

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

290. Werbena lekarska

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

347. Kokorycz pełna

350. Lukrecja gładka

355. Marek szerokolistny

368. Okrzyn szerokolistny

397. Sitowiec nadmorski

405. Szanta zwyczajna

426. Wszewłoga górska

Brak pokarmu (laktacji):

17. Biedrzeniec anyż

18. Biedrzeniec mniejszy

110. Kminek zwyczajny

122. Koper ogrodowy

123. Koper włoski

139. Lebiodka pospolita

157. Marchew siewna

158. Marchewnik anyżowy

168. Mniszek pospolity

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

231. Rdest ptasi

249. Rutwica lekarska

253. Rzeżucha łąkowa

261. Skrzyp polny

346. Kmin rzymski

397. Sitowiec nadmorski

417. Trybula ogrodowa

Mięśniaki macicy:

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

72. Gąska żółta

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

200. Pięciornik kurze ziele

231. Rdest ptasi

261. Skrzyp polny

299. Wiesiołek dwuletni

320. Barwinek różyczkowy

Nadżerki pochwy, upławy:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

88. Huba pospolita

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

118. Koniczyna biała

120. Koniczyna polna

128. Krowiak podwinięty

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

153. Mak polny

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

356. Marzymięta grzebieniasta

Obfite miesiączkowanie:

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

37. Bylica pospolita

68. Dziurawiec zwyczajny

95. Jasnota biała

98. Jemioła pospolita

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

185. Oman wielki

199. Pięciornik gęsi

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

217. Poziomka pospolita

218. Poziomka wysoka

230. Rdest ostrogorzki

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

347. Kokorycz pełna

350. Lukrecja gładka

397. Sitowiec nadmorski

402. Starzec zwyczajny

Opryszczka sromu i prącia:

10. Babka zwyczajna

18. Biedrzeniec mniejszy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

88. Huba pospolita

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

100. Jesion wyniosły

118. Koniczyna biała

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

144. Lnica pospolita

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

168. Mniszek pospolity

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

188. Ostropest plamisty

223. Przełącznik leśny

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

356. Marzymięta grzebieniasta

Przekwitanie (klimakterium):

5. Arnika górska

17. Biedrzeniec anyż

37. Bylica pospolita

40. Chaber bławatek

41. Chmiel zwyczajny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

82. Grejpfrut

91. Jałowiec pospolity

95. Jasnota biała

104. Kalina koralowa

107. Kasztanowiec pospolity

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

127. Kozłek lekarski

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

145. Lubczyk lekarski

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

163. Miechunka rozdęta

167. Mirt zwyczajny

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

197. Perz właściwy

199. Pięciornik gęsi

206. Połonicznik nagi

226. Przytulia właściwa

230. Rdest ostrogorzki

238. Rozmaryn lekarski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

279. Tasznik pospolity

280. Tatarak zwyczajny

282. Topola osika

299. Wiesiołek dwuletni

301. Wilżyna ciernista

350. Lukrecja gładka

359. Męczennica cielista

Stan zapalny pochwy:

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

73. Glistnik jaskółcze ziele

95. Jasnota biała

98. Jemioła pospolita

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

356. Marzymięta grzebieniasta

Świąd sromu i pochwy:

16. Berberys zwyczajny

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

57. Drapacz lekarski

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

95. Jasnota biała

97. Jastrzębiec kosmaczek

104. Kalina koralowa

118. Koniczyna biała

120. Koniczyna polna

127. Kozłek lekarski

144. Lnica pospolita

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

187. Orzech włoski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

282. Topola osika

299. Wiesiołek dwuletni

356. Marzymięta grzebieniasta

Zapalenie przydatków:

41. Chmiel zwyczajny

57. Drapacz lekarski

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

143. Lipa drobnoIistna

155. Malwa - ślaz dziki

156. Malwa - ślaz zaniedbany

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

187. Orzech włoski

200. Pięciornik kurze ziele

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

227. Przywrotnik pasterski

231. Rdest ptasi

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

265. Stokrotka pospolita

276. Śliwa tarnina

291. Wiązówka błotna

356. Marzymięta grzebieniasta

Zatrucia ciążowe:

18. Biedrzeniec mniejszy

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

68. Dziurawiec zwyczajny

70. Fasola zwykła

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

95. Jasnota biała

96. Jasnota różowa

98. Jemioła pospolita

116. Komosa biała

127. Kozłek lekarski

140. Len zwyczajny

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

187. Orzech włoski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

219. Prawoślaz lekarski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

Żylaki sromu i pochwy:

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

53. Dąb bezszypułkowy

55. Dąb szypułkowy

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

107. Kasztanowiec pospolity

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

168. Mniszek pospolity

171. Mydlnica lekarska

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

276. Śliwa tarnina

299. Wiesiołek dwuletni

XIV. Choroby oczu

Drgania powiek:

40. Chaber bławatek

72. Gąska żółta

75. Głóg jednoszyjkowy

127. Kozłek lekarski

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

299. Wiesiołek dwuletni

Jaglica:

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

40. Chaber bławatek

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

195. Pasternak zwyczajny

229. Purchawka chropowata

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

278. Świetlik łąkowy

Jaskra:

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

70. Fasola zwykła

135. Kukurydza zwyczajna

145. Lubczyk lekarski

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

299. Wiesiołek dwuletni

Jęczmień:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

8. Babka piaskowa

10. Babka zwyczajna

38. Cebula zwyczajna

40. Chaber bławatek

111, Knieć błotna

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

179. Nostrzyk żółty

195. Pasternak zwyczajny

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

257. Serdecznik pospolity

267. Szałwia lekarska

278. Świetlik łąkowy

282. Topola osika

299. Wiesiołek dwuletni

Ropień powiek:

5. Arnika górska

40. Chaber bławatek

111, Knieć błotna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

195. Pasternak zwyczajny

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

267. Szałwia lekarska

278. Świetlik łąkowy

299. Wiesiołek dwuletni

308. Ziemniak zwyczajny

Wytrzeszcz gałki ocznej:

8. Babka piaskowa

40. Chaber bławatek

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

154. Malina właściwa

168. Mniszek pospolity

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

299. Wiesiołek dwuletni

Zapalenie brzegów powiek:

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

10. Babka zwyczajna

40. Chaber bławatek

111, Knieć błotna

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

278. Świetlik łąkowy

299. Wiesiołek dwuletni

308. Ziemniak zwyczajny

393. Rzęśl wiosenna

Zapalenie gruczołu łzowego:

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

143. Lipa drobnoIistna

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

219. Prawoślaz lekarski

246. Rumianek pospolity

267. Szałwia lekarska

278. Świetlik łąkowy

Zapalenie rogówki:

10. Babka zwyczajna

65. Dzięgiel leśny

95. Jasnota biała

111, Knieć błotna

150. Macierzanka pospolita

155. Malwa - ślaz dziki

172. Nagietek lekarski

246. Rumianek pospolity

393. Rzęśl wiosenna

Zapalenie spojówek i twardówki:

2. Aloes drzewiasty

3. Aloes zwyczajny

5. Arnika górska

8. Babka piaskowa

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

40. Chaber bławatek

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

111, Knieć błotna

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

143. Lipa drobnoIistna

144. Lnica pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

157. Marchew siewna

160. Marzanka wonna

172. Nagietek lekarski

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

180. Ogórecznik lekarski

187. Orzech włoski

212. Porzeczka czarna

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

227. Przywrotnik pasterski

244. Rumian szlachetny

246. Rumianek pospolity

278. Świetlik łąkowy

299. Wiesiołek dwuletni

393. Rzęśl wiosenna

XV. Choroby układu nerwowego

Bezsenność:

17. Biedrzeniec anyż

22. Bodziszek cuchnący

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

88. Huba pospolita

98. Jemioła pospolita

122. Koper ogrodowy

127. Kozłek lekarski

130. Krwawnica pospolita

134. Kuklik pospolity

138. Lawenda lekarska

152. Mak lekarski

153. Mak polny

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

179. Nostrzyk żółty

192. Owies zwyczajny

198. Pierwiosnek lekarski

219. Prawoślaz lekarski

220. Prawoślaz wysoki

280. Tatarak zwyczajny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

339. Gorysz pagórkowy

350. Lukrecja gładka

359. Męczennica cielista

395. Sit rozpierzchły

396. Sit skupiony

400. Soja zwyczajna

Drętwienie i mrowienie kończyn:

5. Arnika górska

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

88. Huba pospolita

104. Kalina koralowa

107. Kasztanowiec pospolity

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

152. Mak lekarski

162. Melisa lekarska

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

231. Rdest ptasi

232. Rdest szczawiolistny

265. Stokrotka pospolita

380. Przegorzan kulisty

Histeria:

4. Arcydzięgiel litwor

22. Bodziszek cuchnący

32. Bukwica zwyczajna

41. Chmiel zwyczajny

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

88. Huba pospolita

98. Jemioła pospolita

104. Kalina koralowa

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

130. Krwawnica pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

143. Lipa drobnoIistna

152. Mak lekarski

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

192. Owies zwyczajny

198. Pierwiosnek lekarski

223. Przełącznik leśny

238. Rozmaryn lekarski

239. Róża dzika

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

261. Skrzyp polny

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

341. Huba lekarska

359. Męczennica cielista

Impotencja (niemoc płciowa):

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

98. Jemioła pospolita

112. Kocanki piaskowe

126. Kozieradka pospolita

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

157. Marchew siewna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

243. Różeniec górski

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

355. Marek szerokolistny

407. Szczaw nadmorski

Nerwica wegetatywna:

4. Arcydzięgiel litwor

22. Bodziszek cuchnący

41. Chmiel zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

79. Goryczka żółta

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

98. Jemioła pospolita

110. Kminek zwyczajny

115. Kolendra siewna

122. Koper ogrodowy

123. Koper włoski

127. Kozłek lekarski

130. Krwawnica pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

145. Lubczyk lekarski

152. Mak lekarski

160. Marzanka wonna

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

185. Oman wielki

197. Perz właściwy

231. Rdest ptasi

237. Rozchodnik ostry

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

276. Śliwa tarnina

280. Tatarak zwyczajny

299. Wiesiołek dwuletni

327. Cibora jadalna

339. Gorysz pagórkowy

341. Huba lekarska

359. Męczennica cielista

380. Przegorzan kulisty

400. Soja zwyczajna

Padaczka:

5. Arnika górska

16. Berberys zwyczajny

20. Bluszczyk kurdybanek

21. Bobrek trójlistkowy

37. Bylica pospolita

41. Chmiel zwyczajny

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

75. Głóg jednoszyjkowy

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

91. Jałowiec pospolity

98. Jemioła pospolita

121. Konwalia majowa

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

143. Lipa drobnoIistna

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

179. Nostrzyk żółty

184. Oman łąkowy

185. Oman wielki

187. Orzech włoski

197. Perz właściwy

201. Piwonia lekarska

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

243. Różeniec górski

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

263. Słonecznik zwyczajny

280. Tatarak zwyczajny

291. Wiązówka błotna

294. Wielosił błękitny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

316. Żywokost lekarski

427. Złoć polna

429. Żmijowiec zwyczajny

Półpasiec:

29. Brzoza brodawkowata

39. Centuria pospolita

53. Dąb bezszypułkowy

54. Dąb czerwony

55. Dąb szypułkowy

66. Dziki bez czarny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

112. Kocanki piaskowe

127. Kozłek lekarski

152. Mak lekarski

165. Mięta pieprzowa

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

177. Nawłoć pospolita

179. Nostrzyk żółty

187. Orzech włoski

229. Purchawka chropowata

231. Rdest ptasi

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

261. Skrzyp polny

263. Słonecznik zwyczajny

267. Szałwia lekarska

291. Wiązówka błotna

292. Wiązówka bulwkowa

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

Przeczulica przełyku:

4. Arcydzięgiel litwor

21. Bobrek trójlistkowy

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

127. Kozłek lekarski

140. Len zwyczajny

149. Macierzanka piaskowa

150. Macierzanka pospolita

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

165. Mięta pieprzowa

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

299. Wiesiołek dwuletni

306. Wrzos zwyczajny

Stwardnienie rozsiane:

25. Borówka czarna

26. Borówka wysoka

32. Bukwica zwyczajna

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

71. Fiołek trójbarwny

73. Glistnik jaskółcze ziele

75. Głóg jednoszyjkowy

93. Jarząb pospolity (jarzębina)

98. Jemioła pospolita

101. Jeżyna fałdowana

102. Jeżyna popielica

129. Kruszyna pospolita

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

139. Lebiodka pospolita

147. Łopian pajęczynowaty

148. Łopian większy

165. Mięta pieprzowa

168. Mniszek pospolity

172. Nagietek lekarski

176. Nawłoć kanadyjska

179. Nostrzyk żółty

198. Pierwiosnek lekarski

204. Pokrzywa zwyczajna

205. Pokrzywa żegawka

239. Róża dzika

240. Róża francuska

241. Róża pomarszczona

242. Róża stulistna

243. Różeniec górski

248. Ruta zwyczajna

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

257. Serdecznik pospolity

262. Słonecznik bulwiasty

263. Słonecznik zwyczajny

278. Świetlik łąkowy

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

302. Winorośl właściwa

Wyczerpanie nerwowe:

4. Arcydzięgiel litwor

9. Babka średnia

10. Babka zwyczajna

41. Chmiel zwyczajny

43. Cykoria podróżnik

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

81. Grążel żółty

85. Grzybienie białe

86. Grzybienie północne

98. Jemioła pospolita

112. Kocanki piaskowe

127. Kozłek lekarski

131. Krwawnik kichawiec

132. Krwawnik pospolity

138. Lawenda lekarska

139. Lebiodka pospolita

145. Lubczyk lekarski

153. Mak polny

154. Malina właściwa

162. Melisa lekarska

244. Rumian szlachetny

245. Rumian żółty

246. Rumianek pospolity

299. Wiesiołek dwuletni

327. Cibora jadalna

350. Lukrecja gładka

359. Męczennica cielista

380. Przegorzan kulisty

400. Soja zwyczajna

407. Szczaw nadmorski

420. Wanilia płaskolistna

Zapalenie wielonerwowe:

29. Brzoza brodawkowata

30. Brzoza omszona

39. Centuria pospolita

62. Dziewanna kutnerowata

63. Dziewanna wielkokwiatowa

66. Dziki bez czarny

68. Dziurawiec zwyczajny

75. Głóg jednoszyjkowy

77. Gorczyca jasna

88. Huba pospolita

98. Jemioła pospolita

107. Kasztanowiec pospolity

139. Lebiodka pospolita

140. Len zwyczajny

143. Lipa drobnoIistna

152. Mak lekarski

153. Mak polny

168. Mniszek pospolity

187. Orzech włoski

211. Porzeczka agrest

212. Porzeczka czarna

231. Rdest ptasi

243. Różeniec górski

252. Rzeżucha gorzka

253. Rzeżucha łąkowa

264. Sosna zwyczajna

267. Szałwia lekarska

268. Szałwia muszkatołowa

282. Topola osika

294. Wielosił błękitny

295. Wierzba biała

296. Wierzba krucha

297. Wierzba purpurowa

299. Wiesiołek dwuletni

350. Lukrecja gładka

371. Papryka roczna



home | Rosliny lecznicze | settings

Текст книги загружен, загружаются изображения
Всего проголосовало: 1
Средний рейтинг 5.0 из 5



Оцените эту книгу